Ήθη κι έθιμα του αγίου Βλασίου – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Την 3^η Φεβρουαρίου (την επαύριον της Κανδηλόρας / Υπαπαντής) εορτάζεται από τους ορθοδόξους ο άγιος Βλάσιος – την 11^η από τους Καθολικούς.

Tην ημέρα του άγιου Βλάσιου οι χριστιανοί με δυο ευλογημένα κεριά, σε σχήμα σταυρού του αγίου Ανδρέα, σταυρώνουν όσους πάσχουν στον λάρυγγα. Οι καθολικοί στην Θεία Λειτουργία τελούν και την Ευλογία του Λάρυγγος, ειδικώς στην Καμπανία.

Ο άγιος Βλάσιος ο μάρτυς, ο βουκόλος, ήταν κτηνοτρόφος, υιός πλουσίων, από την Καισάρεια Καππαδοκίας. Έζησε στην Μικρά Ασία. Εσπούδασε Ιατρική. Προσέφερε χωρίς χρήματα τις υπηρεσίες του στους ασθενείς. Χορηγούσε δωρεάν και τα φάρμακα και τα έξοδα νοσηλείας τους. Χειροτονήθηκε επίσκοπος Σεβάστειας της ιστορικής Αρμενίας Καππαδοκίας.

Στο ορθόδοξο συναξάρι με επεισόδια από την βυζαντινή παράδοση, λέγεται ότι τον έριξαν σε μια λίμνη, με σκοπό να τον πνίξουν. Αλλά… περπάτησε επάνω στο νερό, όπως ο Χριστός! 68 από τους διώκτες του προσπάθησαν να τον φτάσουν, αλλά πνίγηκαν. Τοτε εμφανίσθηκε ένας άγγελος, προσκαλώντας τον να βγει από το νερό και να λάβει τον στέφανο του μαρτυρίου. Αφού επέστρεψε στην ξηρά, ο Βλάσιος αποκεφαλίστηκε. Λίγο πριν από τον θάνατό του, ύψωσε μια προσευχή στον Θεό να δώσει προστασία και θεραπεία σε όσους επικαλούνταν το όνομά του από ασθένειες, ειδικως από εκείνες του λαιμού. Τότε ακούστηκε μια ουράνια φωνή, που τον καθησύχασε, υποσχόμενη ότι τα αιτήματά του θα γίνονταν δεκτά…

Ο αγιος Βλασιος – ως άλλος Ορφέας – ευλογεί ένα κοπάδι αγελάδων. Θραύσμα εικόνας του 15ου αι. μ.Χ. Ρωσικό Μουσείο.

Κατά το αρμενικό συναξάρι, το 316 μ.Χ., ο κυβερνήτης Καππαδοκίας και της Μικρής Αρμενίας, Αγρικόλαος / Αγρικόλας, εξεκίνησε δίωξη, κατ΄ εντολήν του αυτοκράτορα Λικίνιου. Ο Αγρικόλας, διέταξε τους κυνηγούς να συγκεντρώσουν όσο το δυνατόν περισσότερα άγρια ​​ζώα για να βασανίσουν με αυτά τους χριστιανούς. Οι κυνηγοί παρατήρησαν μια παράξενη συγκέντρωση αυτών των ζώων κοντά σε μια σπηλιά. Μπαίνοντας σε αυτήν, είδαν τον Βλάσιο να προσεύχεται σε έναν θαλαμο. Τα ζώα περίμεναν υπομονετικά να βγει ο άγιος, όπως συνήθως, για να τα ευλογήσει και έτσι να τα θεραπεύσει. Τα θεράπευε απλώς και μόνο με την επίθεση των χεριών του επάνω τους. Επιστρέφοντας, ανέφεραν το γεγονός στον κυβερνήτη. Αυτός διέταξε να του φέρουν τον Βλάσιο. Αυτός βγήκε με χαρά, λέγοντας ότι ο Κύριος τον είχε καλέσει τρις εκείνην την νύχτα. Στον δρόμο προς την Σεβάστεια, ο Βλάσιος έκανε διάφορα θαύματα, στο όνομα του Χριστού: Θεράπευε ανθρώπους, όπως

• μια γυναίκα που είχε έναν μοναχογιό που, ενώ έτρωγε, του σφηνώθηκε στον λαιμό του ένα ψαροκόκκαλο και κόντευε να πεθάνει, του έβγαλε το κόκκαλο και τον έσωσε…[1]
• μια φτωχή χήρα, της οποίας το μοναδικό γουρουνάκι είχε αρπαγεί από έναν λύκο, ο άγιος την ηρέμησε, λέγοντάς της ότι το γουρουνάκι της θα γινόταν καλά, και όταν επέστρεψε σπίτι, ο λύκος έφερε το ζωντανό γουρουνάκι πίσω στην χήρα κρατώντας το στα σαγόνια του!

Στην Σεβάστεια ο Βλάσιος συνελήφθη, ανακριθηκε, βασανιστηκε… Τον έδειραν με βούνευρα, τον έριξαν σε βρασμένο νερό, όπου παρέμεινε επί πενθήμερο και βγήκε σώος… Αφού το είδαν και αυτό οι στρατιώτες πίστεψαν κι αυτοί στον Χριστό. Στάλθηκαν άλλοι να τους αντικαταστήσουν, αλλά πίστεψαν και οι νέοι φρουροί του. Μετά ήλθε και ο ηγεμόνας και πήγε να νιφτεί με το νερό και τυφλώθηκε και πέθανε. Είτα φυλακιστηκε, όπου και αποκεφαλίστηκε. Αλλά ο νεκρός Βλάσιος βάπτισε με αυτό το νερό τους στρατιώτες, επισκέφτηκε τους γονείς του και μετά παρέδωσε το πνεύμα του…

• Ο άγιος είναι πολιούχος και του Ντουμπρόβνικ Κροατίας, κ.ά.

Το ονομα του φερουν πολλές πόλεις. Ωραία ψηφιδωτή αγιογραφία του υπάρχει στο παρεκκλήσι της ΙΜ Παμμακάριστου Κωνσταντινούπολης.

Οι Καππαδόκες μοναχοί τον έκαμαν γνωστό και στην Μεγάλη Ελλάδα – και θεωρείται και προστάτης άγιος επίσκοπος Λυκείου / Λέτσε Απουλίας Κάτω Ιταλίας.

Τα λείψανα του αγίου ήταν στην Σεβάστεια, αλλά κατά την διάρκεια της εικονομαχίας (732 μΧ), μεταφέρθηκαν με «ιερή θήκη», που τοποθετήθηκε σε μια μαρμάρινη τεφροδόχο για την Ρώμη. Αλλά μια σφοδρή καταιγίδα ανάγκασε το πλοίο να καταφύγει στις ακτές της αρχαίας ελληνικής πόλης Μαραθέας[2] στην Οινωτρία[3] στην Μεγάλη Ελλάδα / Κάτω Ιταλία. Αυτό ερμηνευθηκε ως θεόσταλτο σημάδι. Ο Βλάσιος εξακολουθεί να θεωρείται ο προστάτης άγιος της Μαραθέας (όπως και στην αρχαία ελληνική πόλη Καλή Ακτή Σικελίας). Η λατρεία του εδραιώθηκε και το 1629 ο βασιλιάς Φίλιππος Δ΄ της Ισπανίας, με βασιλική επιστολή της 23ης Δεκεμβρίου, έθεσε επίσημα το παρεκκλήσι της λειψανοθήκης υπό την προστασία της Βασιλικής Κουρίας, απονέμοντάς του τον τίτλο «Βασιλικό Παρεκκλήσι». Από εκεί, μέρη των λειψάνων του Βλάσιου μεταφέρθηκαν σε πολλές εκκλησίες σε όλην την Ευρώπη![4]

Θεωρείται:

• προστάτης των παιδιών από την, φοβερή τα παλαιά τα χρόνια, αρρώστια της ευλογιάς.
• εχθρός του λύκου, του εχθρού των κοπαδιών, ως εκ τούτου προστάτης των βοσκών. Γι’ αυτό το έθιμο της ημέρας ήταν η «κοινή εστίασις». Δηλαδή, εθυσίαζαν όλοι μαζί αίγες, τις οποίες και έτρωγαν στον περίβολο του ναού του.
• στην καθολική παράδοση – ένας από τους «14 Αγίους Βοηθούς». Κατέχει, λένε, μια ιδιαίτερη χάρη από τον Θεό, για την θεραπεία παθήσεων του λαιμού και την πρόληψη του πνιγμού (λαϊκές πεποιθήσεις που καταγράφηκαν για πρώτη φορά τον 6^ο αιώνα στο Βυζάντιο).
• προστάτης άγιος των κατοικίδιων και άγριων ζώων.
• προστάτης άγιος της κτηνοτροφίας (στην Σιβηρία).
• προστάτης άγιος των ωτορινολαρυγγολόγων ιατρων.
• προστάτης των λαναριών, και
• προστάτης των γεωργικών δραστηριοτήτων, και αυτό είναι λογικό, αφού το όνομά του ετυμολογείται από την βλάστηση.

ΗΘΗ κι ΕΘΙΜΑ

• Στο Δυρράχιο Βορείου Ηπείρου, στο ορθόδοξο μοναστήρι του, έρεε από έναν βράχο, αρωματικό λάδι, που έλεγαν ότι είχε θαυματουργές ιδιότητες. Αυτό το φαινόμενο έκανε το μοναστήρι προσκυνηματικό προορισμό τόσο για χριστιανούς, όσο και μουσουλμάνους. Το φαινόμενο έχει πλέον εξαφανιστεί. Το κομμουνιστικο καθεστώς κατέστρεψε τον χώρο. Αλλά παρά την καταστροφή οι πιστοί συνέχισαν να επισκέπτονται το μέρος για να προσευχηθούν και να ανάψουν κεριά. Μετά την πτώση του καθεστώτος, το μοναστήρι ξανακτίστηκε και εξακολουθεί να αποτελεί σημαντικό πνευματικό και πολιτιστικό κέντρο της ελληνικής περιοχής.
• Στην Λομβαρδία, είναι παράδοση να κρατούν ένα κομμάτι από το χριστουγεννιατικο πανετόνε, για να το καταναλώσουν στις 3 Φεβρουαρίου, ως ευχή για παθήσεις του λαιμού.
• Στην πόλη Φιούγκι Καμπανίας, λέγεται ότι, το 1298 ο άγιος έκανε να εμφανιστούν… (ψεύτικες) φλόγες επάνω από την πόλη, όταν επρόκειτο να πολιορκηθεί από παπικά στρατεύματα! Η πόλη, η οποία τότε ονομαζόταν Αντίκολι ντι Καμπάνια, ήταν φέουδο της οικογένειας Κολόνα, η οποία βρισκόταν σε πόλεμο με την ρωμαϊκή οικογένεια των Καχετάνι. Οι πολιορκητές πιστεψαν ότι είχαν έρθει συμμαχικές δυνάμεις. Και επεστρεψαν στο στρατόπεδό τους. Για την σωτηρία της πόλης, την επόμενη μέρα, οι πιστοί τον εξέλεξαν προστάτη άγιο της πόλεως. Σε ανάμνηση αυτού, η αρχαία παράδοση του χωριού είναι να καίει μεγάλες σωρούς ξύλων σε σχήμα πυραμίδας, που ονομάζονται stuzze, το βράδυ της 2ας Φεβρουαρίου στην υψηλότερη πλατεία της πόλης (Piazza Trento e Trieste), μπροστά από το Δημαρχείο.
• Στην Καλή Ακτή Σικελίας κατά τη διάρκεια της γιορτής του ένα άγαλμα του αγίου στολίζεται με αμυγδαλωτά και οι πιστοί το ακολουθούν ξυπόλητοι στην πόλη.
• Στην Αλικία – νυν Σαλέμι – στην επαρχία Δράπανο / Δρεπανι / Τράπανι Σικελίας, ο άγιος τιμάται ως συμπολιούχος – μαζί με τον αγιο Νικόλαο. Σύμφωνα με την παράδοση, το 1542, επί βασιλείας Καρόλου Ε΄, η πόλη και η γύρω περιοχή επλήγησαν από μια εισβολή ακρίδων, που κατέστρεψαν τις καλλιέργειες, προκαλώντας λιμό. Οι κάτοικοι του Σαλέμι εστράφησαν στον άγιο, που ήδη θεωρούνταν προστάτης των καλλιεργειών, και ο άγιος μεσολάβησε για να απελευθερώσει την περιοχή από την μάστιγα. Ως ένδειξη ευγνωμοσύνης, κάθε χρόνο στις 3 Φεβρουαρίου γιορτάζεται η «Γιορτή του Ψωμιού», κατά την οποία παρασκευάζονται και ευλογούνται δύο είδη αναθηματικού ψωμιού:
  • τα καβαντούτσι, που αντιπροσωπεύουν τις ακρίδες και θυμίζουν το θαύμα, και
  • τα κουντουρέντι, που συμβολίζουν τον λαιμό, το όργανο του οποίου ο αγιος είναι προστάτης.[5]
• Ο μυθικός θεός των βοσκών των σλάβων Βόλος / Βέλες, λόγω σχετικά ομόηχου ονόματος, έγινε εκ παρηχήσεως αγαπητός στους σλάβους, που τον είδαν σαν συνέχεια του αρχαίου θεού τους. Ο Βόλος ήταν υιός του θεού του κεραυνού Περούν, αδελφός του θεού της ευημερίας Νταζ και του θεού Ηλιου, Χορς. Στην σλαβική λαϊκή παράδοση, ο Άγιος Βλάσιος είναι ο προστάτης άγιος των βοοειδών, αυτός «ξεκλειδώνει το γάλα από τις αγελάδες» στο τέλος του χειμώνα. Αυτές οι λαϊκές δοξασίες είναι αντιγραφή από τον θεο των βοοειδών Βολο του σλαβικού πανθέου. Οι σλαβοι τον λένε και «θεό της αγελάδας» και η ημέρα της μνήμης του ονομαζεται «Γιορτή της Αγελάδας».
• Στο Μπούτζακ της ανατολικής Σερβίας, η Ημέρα του Βλασιου θεωρούνταν Γιορτή των Βοδιών και των Βοοειδών. Τα βόδια, λένε, δεν ζευγαρωνουν αυτήν την ημέρα!
• Στο Νόβγκοροντ, την ημέρα του Βλάσιου, έφερναν βούτυρο στην εικόνα του.
• Οι Λευκορώσοι, την ημέρα του αγίου Βλάσιου την θεωρούσαν «ιερή των αλόγων». Θυσίαζαν νεαρά άλογα και τελούσαν ένα ειδικό γεύμα.
• Στην βόρεια Ουκρανία, λένε, πως ο Βλάσιος «ζήλευε τα κερασφόρα βοοειδή».

ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΚΑ

Ο άγιος είναι και μετεωρολογικό ορόσημο: «Ο θεός των βοοειδών κόβει τα κέρατα του χειμώνα», λένε. Και του αγίου Ονισιμου του Ποιμένα (τιμάται 15 Φεβρουαρίου), «ο χειμώνας χάνει τα κέρατά του».

Στην Νάπολι μια λαϊκή παροιμία συνδέει την Υπαπαντή (2 Φεβρουαρίου) με την επόμενη μέρα, την αφιερωμένη στον αγιο Βλάσιο: «Υπαπαντή! Ο χειμώνας έφυγε! Ο Άγιος Βλάσιος απαντά: ο χειμώνας τώρα μπαίνει! Η ηλικιωμένη γυναίκα στο κρησφύγετο λέει: Μένουν άλλες 40 ημέρες! Ο μοναχός στην τραπεζαρία τραγουδά: είναι καλοκαίρι όταν είναι η ημέρα του Αγίου Αντωνίου!»..

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης “Ταματα και αναθηματα”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 3.2.2000.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Tutini C. Ναπολιτάνος λόγιος συγγραφέας «Αφήγηση της ζωής και των θαυμάτων του Αγίου Βλασιου, επισκόπου και Μάρτυρα», 1637.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Η παλαιότερη γραπτή αναφορά αυτού εμφανίζεται στην ιατρική πραγματεία «Medicinales» του Αέτιου της Άμιδας (6ος αι.), όπου μαρτυρείται η μεσιτεία του αγίου κατά των αποφράξεων του λαιμού: «Αν το αγκάθι ή το κόκκαλο αρνείται να βγει, στραφείτε στον άρρωστο και πείτε: “Έξελθε, κόκκαλο, αν είσαι κόκκαλο ή οτιδήποτε άλλο είσαι: βγες όπως ο Λάζαρος βγήκε από τον τάφο με την φωνή του Χριστού, και ο Ιωνάς από την κοιλιά του κήτους”. Ή, αφού κάνετε το σημείο του σταυρού επάνω από τον άρρωστο, μπορείτε να προφέρετε τα λόγια που ο Βλάσιος, μάρτυς και δούλος του Χριστού, συνήθιζε να λέει σε παρόμοιες περιπτώσεις: “Ή ανέβα ή κατέβα”».

[2] Στην πόλη, δεξιά από το Βασιλικό Παρεκκλήσι, σώζεται μια μη εκραγείσα σιδερένια σφαίρα, που χρονολογείται από την γαλλική πολιορκία του 1806. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, η τροχιά του βλήματος εξετράπη θαυματουργικά / μεταφυσικά, από το χέρι του αγίου, και δείχνουν το αποτύπωμα των δακτύλων του πάνω της!

[3] Νυν Βασιλικάτα.

[4] Λείψανά του υπάρχουν:

• Στο Άστυ, κοντά στην εκκλησία της Σάντα Μαρία Νουόβα, λένε ότι υπάρχουν ένα δόντι και κάποια άλλα λείψανα του αγίου στην κύρια Αγία Τράπεζα.
• Στην Μπρέσια, στο θησαυροφυλάκιο της εκκλησίας του Σαν Λορέντζο, σώζεται η λειψανοθήκη του Σαν Μπιάτζιο, με μερικά δόντια και ένα οστουν του.
• Στο Αβελίνο, όπου είναι συμπολιούχος, η λειψανοθήκη που περιέχει ένα οστο από το χέρι του…

[5] Από το 2008, η γιορτή έχει εμπλουτιστεί με μια ιστορική αναπαράσταση με πομπή με μεσαιωνικές ενδυμασίες, από το κάστρο έως την εκκλησία του San Biagio στην περιοχή Rabato, όπου γίνεται η ευλογία των λαιμών των πιστών!