Η Ιατρική Ιερή Τέχνη στα χρόνια του Ιπποκράτη και σήμερα

Του ιατρού πνευμονολόγου-φυματιολόγου Στυλιανού Θ. Μητρόπουλου

Η Ιπποκρατική Ιατρική Τέχνη ως τεκμήριο, κρίση, πράξη, θεραπεία και αποφυγή βλάβης.

Τα τραγικά φαινόμενα που συμβαίνουν σήμερα (τον 21^ο αιώνα), σε όλον τον κόσμο, με την μελέτη των κειμένων του Ιπποκράτη παρατηρούμε ότι η “Ιερή” Ιατρική Τέχνη, απειλείται σύμφωνα με τον Ιπποκράτη (5^ος π.Χ.) να επιστρέψει σε παρωχημένη εποχή (…απειλή λαού του Ιράν για επιστροφή του στην εποχή του λίθου). Ο ίδιος ο Ιπποκράτης αναφέρεται με κείμενα του, για το πώς πρέπει να πράττει ο ιατρός και τι πρέπει να αποφεύγει. Κατ’ αρχήν τον 5^ο αιώνα π.Χ., ο Ιπποκράτης και οι λειτουργοί Ιατρικής Τέχνης δεν αντιπαραθέτουν θρησκεία με επιστήμη με επίκληση μεταφυσικών υπερφυσικών αιτίων, αλλά αναγνωρίζουν φυσικά αιτία που η παρατήρηση, η εμπειρία, τα τεκμήρια και η θεραπευτική αποτελεσματικότητα αναδεικνύεται.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΙΑΤΡΙΚΗΣ, ΕΔΩ.
• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΑΡΧΑΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ, ΕΔΩ.

Με δεδομένο τον περίφημο πρώτο αφορισμό του Ιπποκράτη «Ὁ βίος βραχύς, ἡ δὲ τέχνη μακρή, ὁ δὲ καιρὸς ὀξύς, ἡ δὲ πεῖρα σφαλερή, ἡ δὲ κρίσις χαλεπή» / «Η ζωή είναι σύντομη, η τέχνη μακρά, ο κατάλληλος χρόνος κρίσιμος, η εμπειρία επισφαλής και η κρίση δύσκολη» και συνεχίζει «δεῖ δὲ μὴ μόνον ἑωυτὸν τὰ δέοντα ποιεῖν, ἀλλὰ καὶ τὸν κάμνοντα καὶ τοὺς παρεόντας καὶ τὰ ἔξωθεν» / «Δεν αρκεί ο ίδιος ο ιατρός να πράττει όσα πρέπει· πρέπει να πράττουν όσα πρέπει και ο ασθενής, όσοι βρίσκονται κοντά του και να ελέγχονται οι εξωτερικές συνθήκες» και εντυπωσιάζει ο Ιπποκράτης με την μη μαγική εικόνα νόσου και θεραπείας ως διαδικασία κρίσης, συνεργασίας και κατάλληλης πράξης ως ανεξήγητης και θαυμαστής.

«Περὶ ἱερῆς νούσου»

Στο “Περὶ ἱερῆς νούσου”, η επιληπτική νόσος, αποδιδόταν σε θεϊκή προέλευση, ο Ιπποκράτης αναφαίρεται: «Περὶ μὲν τῆς ἱερῆς νούσου καλεομένης ὧδ᾽ ἔχει· οὐδέν τί μοι δοκέει τῶν ἄλλων θειοτέρη εἶναι νούσων οὐδὲ ἱερωτέρη, ἀλλὰ φύσιν μὲν ἔχει ἣν καὶ τὰ λοιπὰ νοσήματα, ὅθεν γίνεται» / Για την λεγόμενη ιερή νόσο έτσι έχουν τα πράγματα: δεν μου φαίνεται καθόλου περισσότερο θεϊκή ή ιερή από τις άλλες νόσους· έχει την φύση που έχουν και τα άλλα νοσήματα και προέρχεται από τα ίδια αίτια.

Ο Ιπποκράτης με την ιατρική μεθοδολογία, η νόσος έχει φύσιν και αἰτίαν και δεν είναι παράξενη και εντυπωσιακή και ο ιατρός οφείλει να αναζητήσει τις αιτίες. Ο Ιπποκράτης θεωρεί ότι “οἱ μάγοι τε καὶ καθάρται καὶ ἀγύρται καὶ ἀλαζόνες” εξαπατούν ενώ παρουσιάζονται ως ιδιαίτερα “θεοσεβείς” και χρησιμοποιούν την επίκληση του θείου και μαγικού ως υποκατάστατο της γνώσης και ευθύνης τους, αφού η νόσος θεωρείται παράξενη και εντυπωσιακή και ιερή. Ο Ιπποκράτης ξεκαθάριζε ότι θα έπρεπε να υπάρχουν πάρα πολλές «ιερές» νόσοι, επειδή υπάρχουν και πάρα πολλές ανεξήγητες ή εντυπωσιακές εκδηλώσεις της ανθρώπινης παθολογίας και καταλήγει “ἡ δὲ θεία ἀφανίζεται…” όταν η παρατήρηση αποκαλύπτει ως αιτίες φυσικούς παράγοντες. Και προφανώς η νόσος δεν είναι ιερή ενώ η Ιατρική Τέχνη είναι πράγματι Ιερή!

• ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκης “Ιπποκρατης, ο πατέρας της Ιατρικής”, ΕΔΩ.

“ὁ δὲ ἰητρὸς…” πρέπει να γνωρίζει τη μεταβολή των καταστάσεων και τον κατάλληλο καιρό για τη θεραπεία και παρακάτω “οὐ χρὴ καθαρμοῖσιν, ἐπαοιδῇσι καὶ τοιούτοισι χρῆσθαι.” δηλαδή δεν αντιμετωπίζεται η νόσος-πάθηση με τελετουργίες και επωδές όταν μπορείς να μελετήσεις τη φύση της, το σώμα και τις μεταβολές του. Ο Ιπποκράτης συνδέει άμεσα με θεραπευτική πράξη, τροφή, αποχή, θερμότητα, ψύχος, υγρασία, ξηρότητα, εποχή, κατοικία, κατάσταση του οργανισμού. Με άλλα λόγια προωθεί την παρατήρηση, την διάκριση, την υπόθεση αιτίας, την θεραπευτική παρέμβαση και την παρακολούθηση θεραπευτικού αποτελέσματος.

«Περὶ ἀρχαίης ἰητρικῆς»

«Θερμὸν ἢ ψυχρὸν ἢ ὑγρὸν ἢ ξηρὸν ἢ ἄλλ᾽ ὅ τι ἂν ἐθέλωσιν» / το θερμό ή το ψυχρό ή το υγρό ή το ξηρό ή οτιδήποτε άλλο θέλουν και στην συνέχεια ανάγουν όλες τις νόσους σε μία ή δύο παρόμοιες αρχές. Η κριτική δεν πρέπει να ξεκινά κανείς από μία αυθαίρετη γενική θεωρία και μετά να εξαναγκάζει τα πραγματικά περιστατικά να προσαρμοστούν σε αυτήν. Αντίθετα, η ιατρική γνώση πρέπει να ξεκινά από τα πραγματικά παθήματα, την παρατήρηση και την εμπειρία της θεραπευτικής πράξης, όπως η αυθαίρετη θεμελίωση της ιατρικής σε μία ή δύο γενικές υποθέσεις. Έτσι δυο χιλιετίες μετά αναβιώνουν όπως η μαγική ομοιοπαθητική τον 18ου αιώνα από τον Hahnemann … που “βαφτίζεται” ιπποκρατική ενώ ο Ιπποκράτης αναφέρει, μην αποφασίζεις πρώτα τι είναι η φύση του ανθρώπου και μετά εξαναγκάζεις τα περιστατικά να ταιριάξουν στην θεωρία σου αλλά ξεκίνα από αυτό που πραγματικά συμβαίνει στον άρρωστο: “ἰητρικῇ δὲ πάλαι πάντα ὑπάρχει, καὶ ἀρχὴ καὶ ὁδὸς εὑρημένη…” και συνεχίζει ” ἤν τις ἱκανός τε ἐὼν καὶ τὰ εὑρημένα εἰδὼς ἐκ τούτων ὁρμώμενος ζητῇ” = Η ιατρική διαθέτει ήδη όσα χρειάζονται ως αρχή και ως δρόμο· όποιος είναι ικανός, γνωρίζει όσα έχουν ήδη βρεθεί και, ξεκινώντας από αυτά, συνεχίζει την αναζήτηση, μπορεί να ανακαλύψει και τα υπόλοιπα.

Η γνώση συσσωρεύεται και η νέα έρευνα πρέπει να πατά πάνω στην προηγούμενη τεκμηριωμένη γνώση και αμέσως μετά η προειδοποίηση “ὅστις δὲ ταῦτα ἀποβαλὼν καὶ ἀποδοκιμάσας πάντα… ἐξηπάτηται καὶ ἐξαπατᾶται” / Όποιος απορρίπτει όσα έχουν ήδη βρεθεί… έχει εξαπατηθεί και εξαπατάται. Με άλλα λόγια όποιος απορρίπτει όσα έχουν ήδη βρεθεί και επιχειρεί να αρχίσει από μια διαφορετική, αυθαίρετη μη τεκμηριωμένη ιατρικής γνώσης οδό, έχει εξαπατηθεί και συνεχώς εξαπατάται. Η νέα γνώση πρέπει να ξεκινά από την προηγούμενη γνώση και να την ελέγχει, να τη συμπληρώνει ή να την (αμφισβητεί και) διορθώνει. Η άγνοια της αιτίας δεν αποτελεί απόδειξη υπερφυσικής αιτίας.

“οὐ χρὴ καθαρμοῖσιν, ἐπαοιδῇσι καὶ τοιούτοισι χρῆσθαι” Δεν σημαίνει ότι ολόκληρος ο αρχαίος κόσμος ήταν θρησκευόμενος και ο “Ιπποκρατισμός” αθεϊσμός. Ο ίδιος ο ιπποκρατικός Όρκος, άλλωστε, επικαλείται τον Απόλλωνα, τον Ασκληπιό, την Υγιεία, την Πανάκεια και τους θεούς. Απλά η θεραπευτική πράξη δεν πρέπει να αντικαθίσταται από τελετουργική πρακτική όταν το νόσημα μπορεί να διερευνηθεί με ιατρική παρατήρηση και θεραπευτική γνώση με την αντιμετώπιση της νόσου να εξαρτάται από παράγοντες όπως η διατροφή, η αποχή από ορισμένες τροφές ή δραστηριότητες, οι μεταβολές του οργανισμού και οι περιβαλλοντικές συνθήκες και άλλες.

“Περὶ ἀρχαίης ἰητρικῆς, οὐ γὰρ περὶ ἄλλων τινῶν οὔτε ζητεῖν οὔτε λέγειν προσήκει ἢ περὶ τῶν παθημάτων ὧν αὐτοὶ οὗτοι νοσεουσί τε καὶ πονέουσι” = Δεν αρμόζει να αναζητούμε ούτε να μιλούμε για άλλα πράγματα παρά για τα παθήματα από τα οποία οι ίδιοι οι άνθρωποι νοσούν και υποφέρουν.

«Μη βλάπτειν» Επιδημιών

Στο Ἐπιδημιῶν I, 11, “λέγειν τὰ προγενόμενα, γινώσκειν τὰ παρεόντα, προλέγειν τὰ ἐσόμενα· μελετᾶν ταῦτα. ἀσκεῖν περὶ τὰ νοσήματα δύο, ὠφελεῖν ἢ μὴ βλάπτειν” / Να γνωρίζει κανείς όσα έχουν προηγηθεί, να γνωρίζει όσα συμβαίνουν τώρα και να προλέγει όσα πρόκειται να συμβούν· να μελετά αυτά. Στις νόσους να ασκεί δύο πράγματα για να ωφελεί και να μην βλάπτει.

ὠφελεῖν ἢ μὴ βλάπτειν (Lat. primum non nocere) με θεμελιώδεις κατευθύνσεις ωφέλεια με αποφυγή βλάβης. ” ἰητρεύειν ταῦτα ποιέων” και ακολουθεί ” περὶ δὲ τῶν νοσημάτων δύο ποιεῖν ἔθος, ὠφελεῖν ἢ μὴ βλάπτειν”= Όσον αφορά τις νόσους, να έχεις ως συνήθεια δύο πράγματα, να ωφελείς και να μην βλάπτεις και συνεχίζει “ἡ τέχνη ἐκ τριῶν, τὸ νόσημα, ὁ νοσέων, ὁ ἰητρός.” = η τέχνη αποτελείται από τρία στοιχεία, η νόσος, ο ασθενής, ο ιατρός και “ὁ ἰητρὸς ὑπηρέτης τῆς τέχνης” = ο ιατρός είναι υπηρέτης της τέχνης, δεν παρουσιάζει τον ιατρό ως παντοδύναμο κάτοχο της αλήθειας αλλά ως υπηρέτη της Ιατρικής Ιεράς Τέχνης, ο οποίος εργάζεται μαζί με τον ασθενή εναντίον της νόσου. Ο ασκών Ιατρική Ιερά Τέχνη πρέπει να μιλά για τον πραγματικό άνθρωπο και πάθημά του και όχι να επιδεικνύει θεωρίες αποκομμένες από τον νοσούντα ασθενή. Αμέσως μετά εξηγεί ότι η γνώση των παθημάτων προέρχεται από την παρατήρηση και την εμπειρία και να μη ονομάζουμε κάτι θεϊκό επειδή δεν το καταλαβαίνουμε· αλλά αναζητάμε την φύση και την αιτία του και δεν θεραπεύουμε επειδή νομίζουμε ότι ξέρουμε. Παρατηρούμε κρίνουμε και πράττουμε και πάνω απ’ όλα για να ωφελήσουμε και να μη βλάψουμε. Η απαίτηση να έχει η ιατρική Ιερή Τέχνη δική της τεκμηριωμένη μέθοδο είναι προφανώς ανεξάρτητη από τις θρησκευτικές πεποιθήσεις.

Ο Ιπποκρατικός Όρκος επικαλείται θεούς

” ὄμνυμι Ἀπόλλωνα ἰητρὸν καὶ Ἀσκληπιὸν καὶ Ὑγιείαν καὶ Πανάκειαν καὶ θεοὺς πάντας τε καὶ πάσας…”, δηλαδή ο ιατρός ορκίζεται στους θεούς και ιστορικά κατανοούμε ότι ο Ιπποκράτης δεν είχε λόγο να αντικαταστήσει θεούς ή Θεό με την Τέχνη, αλλά ακολούθησε την μεταγενέστερη εντολή του Χριστού “ἀπόδοτε οὖν τὰ Καίσαρος Καίσαρι καὶ τὰ τοῦ θεοῦ τῷ θεῷ (Ματθαίον Ευαγγέλιο κβ’ 21) διακρίνοντας την μεταφυσική κοσμοαντίληψη από την μεθοδολογία της ιατρικής Ιερής Τέχνης και ως ιατρός ζει μέσα σε μεταφυσικό κόσμο θεών-Θεού και ασκεί την Ιατρική Ιερή Τέχνη με το να θεραπεύει, παρατηρώντας σώμα, φύση, νόσο, πορεία νόσου, εποχή, διατροφή, αντίδραση ασθενούς και αποτέλεσμα της αντιμετώπισης και θεραπείας. Ο Όρκος του Ιπποκράτη αποτελεί κείμενο ιατρικής δεοντολογίας, με υποχρεώσεις στον διδάσκαλο, στον ασθενή στον άνθρωπο και στην εμπιστευτικότητα.

Ιατρική Ιερή Τέχνη

Στον Όρκο προέχει η δεοντολογία και ταυτότητα του ιατρού ενώ στο “Περὶ ἱερῆς νούσου” προέχει η αιτιολογική και θεραπευτική προσέγγιση της νόσου επιγραμματικά θεωρώντας με το “ιερής νούσου” την Ιατρική Ιερή Τέχνη θεραπείας της νόσου . Η Ιπποκρατική ιατρική ήταν η σύγχρονη τέχνη του 5ου πΧ. Αιώνα που οι παλαιές αντιλήψεις αλλοιώνουν χωρίς να μπορούμε να έχουμε δημοσιογραφική δυνατότητα σωστής δημοσκόπησης για σύγκριση με το πόσο αλλοιωμένες είναι σήμερα οι αντιλήψεις της σύγχρονης ιατρικής Τέχνης που έπαψε εμφανώς να είναι μόνο λειτούργημα.

Ο Ιπποκράτης στην ιατρική Τέχνη έθετε τα προβλήματα, Νόσος, Παρατήρηση, Φύσις, Αἰτία, γνώση και Τεκμήρια, Πρόγνωση, Αντιμετώπιση, Θεραπευτική πράξη, Αποτέλεσμα αποφεύγοντας τις Αυθαίρετες θεωρίες ως υποκατάστατο της γνώσης και αντικατάσταση με θεραπευτική τελετουργία χωρίς τεκμηριωμένο λόγο με βλάβη του ασθενούς, απομακρύνοντας τον ιατρό από αυθαίρετες θεωρίες ως υποκατάστατο της παρατήρησης, από την επίκληση του υπερφυσικού ως υποκατάστατο της αιτιολογικής γνώσης, από θεραπευτικές πρακτικές χωρίς θεραπευτικό λόγο και αδιαφορία για την πιθανότητα βλάβης του ασθενούς. Αυτό, και όχι ο αναχρονιστικός χαρακτηρισμός της ιπποκρατικής ιατρικής ως σύγχρονης επιστήμης, είναι ίσως το σημαντικότερο ιστορικό της επίτευγμα.

Επιπροσθέτως ο Ιπποκράτης δεν θεωρεί θεϊκό αυτό που δεν κατανοείται, προέχει η αναζήτηση της φύσης και αιτίας, η Γνώση της γνωστής Μνήμης (σήμερα πρέπει να θεωρούμαστε τυχεροί με την χρήση και εντοπισμό μέσω της ψηφιακής τεχνολογίας της γνώσης ….), κρίνει ως ανεπανάληπτο και αυτεξούσιο Πρόσωπο με προσοχή (εδώ χρειάζεται προσοχή η χρήση της Τεχνητής Μηχανικής αναζήτησης και εμπλοκής) και πράττει συνειδητά και όχι μηχανικά ως μηχάνημα αυτό που πρέπει με στόχο να ωφελήσει και να μην βλάψει….

“Ιπποκρατικό Σώμα” ιατρικής δεοντολογίας, Περὶ ἱερῆς νούσου, Περὶ ἀρχαίης ἰητρικῆς, Ἐπιδημιῶν, Ἀφορισμούς, Προγνωστικόν και Ὅρκον με την ιατρική Τέχνη, πράξη, αποφυγή, ευθύνη, τεκμήριο, πλάνη και βλάβη που κάνει δύσκολη την συγκριτικά πολιτισμένη σύγχρονη εποχή μας να αμφιβάλουμε αν είναι περισσότερο πολιτισμένη από τον 5ου αιώνα πΧ. !

ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 22.9.2026.

Βιβλιογραφια:

• Perseus
• Hippocrates, Vol. I (Loeb 147, Harvard University Press, 2022), P. Potter.
• Hippocrates, Hippocrates, Vol. I, ed. and trans. P. Potter, Loeb Classical Library 147, Cambridge, MA–London: Harvard University Press, 2022.
• Hippocrates, Ancient Medicine, in Hippocrates, vol. I, ed. and trans. W. H. S. Jones, Loeb Classical Library 147, Cambridge, MA: Harvard University Press, 1923, pp. 1–64.
• Hippocrates, The Sacred Disease, in Hippocrates, vol. II, ed. and trans. W. H. S. Jones, Loeb Classical Library 148, Cambridge, MA: Harvard University Press, 1923, pp. 127–183.
• Hippocrates, Epidemics I and III, in Hippocrates, vol. I, ed. and trans. W. H. S. Jones, Loeb Classical Library 147, Cambridge, MA: Harvard University Press, 1923, pp. 139–287.
• Hippocrates, Aphorisms, in Hippocrates, vol. IV, ed. and trans. W. H. S. Jones, Loeb Classical Library 150, Cambridge, MA: Harvard University Press, 1931.
• Hippocrates, Aphorisms I.1, in Hippocrates, vol. IV, trans. W. H. S. Jones, LCL 150, Harvard University Press, 1931.
• Hippocrates, The Oath, in Hippocrates, vol. I, ed. and trans. Paul Potter, Loeb Classical Library 147, Cambridge, MA: Harvard University Press, 2022, pp. 292–295.
• Hippocrates, The Oath, in Hippocrates, vol. I, trans. W. H. S. Jones, Loeb Classical Library 147, Cambridge, MA: Harvard University Press, 1923.

αρχαια Ιατρικη Ιερη Τεχνη χρονια Ιπποκρατη αρχαιο Ιερα Ιπποκρατης ορκος ιπποκρατη