Η Εισαγγελία του Μανχάτταν ΗΠΑ επαναπάτρισε στην Ελλάδα άλλα 15 αρχαία αντικείμενα! – Κάποια από την λαθρανασκαφή στο Αφρατί Βιάννου Κρήτης, του 1964…

Δεκαπέντε αρχαιότητες επιστρέφουν στην Ελλάδα από τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, οι οποίες είχαν απομακρυνθεί παράνομα, από την χώρα. Η παράδοσή τους στην Υπουργο Πολιτισμού, Λ. Μενδώνη, πραγματοποιήθηκε σε ειδική τελετή στην Εισαγγελία του Μανχάτταν. Με τον νέο επαναπατρισμό, ο αριθμός των ελληνικών αρχαιοτήτων που έχουν επιστρέψει από το 2022, με αποφάσεις της Εισαγγελίας του Μανχάτταν, ανέρχεται σε 179, αναδεικνύοντας την σταθερή συνεργασία των δύο κρατών για την καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης αρχαιοτήτων. Η εξέλιξη αυτή αναδεικνύει, επίσης, την συστηματική δράση της Εισαγγελίας του Μανχάτταν και ειδικότερα της Υπηρεσίας Παράνομης Διακίνησης Αρχαιοτήτων (Antiquities Trafficking Unit) αλλά και την στενή συνεργασία με τις ελληνικές Αρχές για την επιστροφή παράνομα διακινηθέντων πολιτιστικών αγαθών.

Τα αντικείμενα καλύπτουν ένα ιδιαίτερα ευρύ χρονολογικό φάσμα, από την προϊστορική και την πρώιμη μυκηναϊκή περίοδο έως την αρχαϊκή, την κλασσική και την ελληνιστική εποχή, φθάνοντας έως την πρώιμη ρωμαϊκή περίοδο (1^ο αιώνα μ.Χ.). Στις αρχαιότητες περιλαμβάνονται:

• ένα κυκλαδίτικο μαρμάρινο γυναικείο ειδώλιο τύπου Σπεδού (2700 – 2600 π.Χ.)
• ένα μαρμάρινο πώμα πυξίδας (2700–2200 π.Χ.),
• μία πήλινη ραμφόστομη πρόχους (1750–1700 π.Χ.).

Από την αρχαϊκή περίοδο προέρχεται:

• ένα συμπαγές χάλκινο βραχιόλι με στικτή διακόσμηση (7ος – 6ος αιώνας π.Χ.), της κατηγορίας των λεγόμενων «μακεδονικών χαλκών».

Στην κλασσική περίοδο χρονολογείται:

• ένας μαρμάρινος κόχλος, γύρω στο 400 π.Χ.,

ενώ στην ύστερη κλασσική περίοδο ανήκουν:

• ένας χάλκινος δίσκος κατόπτρου και
• ένα χάλκινο απορραντήριο, που χρονολογούνται μεταξύ 350 και 300 π.Χ.

Στην ελληνιστική περίοδο ανήκει:

• ένα χρυσό περιδέραιο με περίαπτο σε σχήμα αμφορέα (125–120 π.Χ.).

Τέλος, στην πρώιμη ρωμαϊκή περίοδο, και συγκεκριμένα στην περίοδο των Ιουλίων – Κλαυδίων (14–68 μ.Χ.), χρονολογείται:

• ανδρική κεφαλή με toga (ένδυμα των Ρωμαίων), από εξαιρετικής ποιότητας παριανό μάρμαρο, η οποία θεωρείται ότι απεικόνιζε τον Genius, την προσωποποίηση του πνεύματος του αυτοκράτορα. – ΣΧΟΛΙΟ Γ. Λεκάκη: Η toga δεν είναι ένδυμα των Ρωμαίων, αλλά η αρχαία ελληνική τήβεννος, των Τημενιδών, που οι Αρκάδες το πήγαν στην Ρώμη – ΔΙΑΒΑΣΤΕ το ΕΔΩ.

Ιδιαίτερης σημασίας είναι πέντε χάλκινα αντικείμενα πολεμικής εξάρτυσης – δύο κράνη και τρεις μίτρες με έκτυπη διακόσμηση, που χρονολογούνται στον ύστερο 7^ο αιώνα π.Χ. – τα οποία συνδέονται τεκμηριωμένα με ευρείας κλίμακας λαθρανασκαφή που πραγματοποιήθηκε το 1964 στο Αφρατί[1] Βιάννου Ηρακλείου Κρήτης. Η Διεύθυνση Τεκμηρίωσης και Προστασίας Πολιτιστικών Αγαθών του Υπουργείου Πολιτισμού τεκμηρίωσε την προέλευση των αντικειμένων και τις συνθήκες της παράνομης ανασκαφής, αξιοποιώντας αρχαιολογικές και ιστορικές δημοσιεύσεις, αρχειακό υλικό, έγγραφα και τηλεγραφήματα των αρμόδιων υπηρεσιών προς τις αστυνομικές Αρχές, καθώς και στοιχεία από κατασχέσεις αρχαιοτήτων που πραγματοποιήθηκαν στην ίδια περιοχή. Η έρευνα κατέστησε δυνατή την ταυτοποίηση των αντικειμένων και την τεκμηρίωση της παράνομης διακίνησής τους εκτός Ελλάδας. Ανάλογα ευρήματα από την ίδια λαθρανασκαφή είχαν κατασχεθεί από τις ελληνικές Αρχές και σήμερα φυλάσσονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου, γεγονός που επιτρέπει πλέον την επανένωση ενός σημαντικού αρχαιολογικού συνόλου.

Κατά την τελετή παράδοσης-παραλαβής των αρχαίων αντικειμένων, η Υπ. Πολιτισμού, στον χαιρετισμό της, μεταξύ άλλων, ανέφερε:

«Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι ορισμένα από τα αντικείμενα που παραλαμβάνουμε σήμερα επανενώνονται με ευρήματα της ίδιας ανασκαφής, τα οποία βρίσκονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου. Κάποια από αυτά διακινήθηκαν παράνομα εκτός χώρας, και πλέον επιστρέφουν στον τόπο τους. Πίσω από κάθε επαναπατρισμό βρίσκεται μια συστηματική και επίμονη προσπάθεια έρευνας, επιστημονικής τεκμηρίωσης και διεθνούς συνεργασίας. Η στενή και εξαιρετικά σημαντική συνεργασία του Υπουργείου Πολιτισμού με την Εισαγγελία του Μανχάτταν έχει αποδειχθεί καθοριστική. Η Ελλάδα δεν είναι απλώς αποδέκτης των θετικών αποτελεσμάτων αυτής της κοινής προσπάθειας. Είναι ενεργός και ουσιαστικός εταίρος στη διαδικασία εντοπισμού, τεκμηρίωσης και ανάκτησης πολιτιστικών αγαθών που έχουν απομακρυνθεί παράνομα από τη χώρα μας. Κάθε επαναπατρισμός είναι μια πράξη δικαιοσύνης απέναντι στην ιστορία μας και, ταυτόχρονα, μια έμπρακτη απόδειξη ότι η πολιτιστική κληρονομιά δεν μπορεί να αποτελεί αντικείμενο παράνομης εμπορίας. Στόχος μας, και μέσα από την επικείμενη ανανέωση του διμερούς Μνημονίου Πολιτιστικής Συνεργασίας Ελλάδας και Ηνωμένων Πολιτειών, είναι να ενισχύσουμε περαιτέρω το πλέγμα προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς από την παράνομη διακίνηση και να εμβαθύνουμε τη συνεργασία των αρμόδιων αρχών των δύο κρατών, με την ανταλλαγή τεχνογνωσίας και καλών πρακτικών».

Ο επί κεφαλής της Antiquities Trafficking Unit, αντιεισαγγελέας στην Εισαγγελία του Μανχάταν, M. Bogdanos, εδήλωσε: «Κάθε αντικείμενο που επιστρέφει στο σπίτι του, στους Έλληνες, αποτελεί έναν εορτασμό της φιλίας και της αδιάλειπτης προσπάθειάς μας ενάντια στην παράνομη διακίνηση αρχαιοτήτων. Αλλά κάθε επαναπατρισμός αποτελεί και μια υπενθύμιση της συστηματικής αναζήτησης για τα ιδεώδη του κάλλους, της δικαιοσύνης και της αλήθειας, που γέννησε η ηλιόλουστη γη της Ελληνικής Δημοκρατίας».

Η τελετή επαναπατρισμού των αρχαιοτήτων έγινε παρουσία της Υφυπουργού Εξωτερικών των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής, αρμόδιας για Μορφωτικές και Πολιτιστικές Υποθέσεις C. Dillon, της Γενικής Προξένου της Ελλάδας στην Νέα Υόρκη Ιφ. Καναρά, της Προϊσταμένης της Διεύθυνσης Τεκμηρίωσης και Προστασίας Πολιτιστικών Αγαθών Β. Παπαγεωργίου, στελεχών της Αντιεισαγγελίας του Μανχάταν και του Υπουργείου Πολιτισμού.

ΠΗΓΗ: ΥΠΠΟΑ, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 21.9.2026.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Το χωριό Αφρατί είναι παραδοσιακό χωριό, έδρα ομώνυμης κοινότητας του Δήμου Βιάννου (τ. Επαρχίας Πεδιάδος) Ηρακλείου Κρήτης, στον 35^ο παράλληλο [35.10563242062707, 25.35397316333079], μεταξύ Αρκαλοχωρίου και Βιάννου. Ως Φρατί αναφέρεται στην τουρκική απογραφή του 1881. Κείται στην δυτική πλευρά του όρους Δείκτη, 35 χλμ. ΝΑ. του Ηρακλείου (σε ευθεία γραμμή).

Το Αφράτι / παλαιότερα Αφρατί / Αφράτιον επήρε το όνομά του από την θεά Αφροδίτη(*), που ήταν η λατρευόμενη θεά των Αρκάδων.

Οι κάτοικοι του χωριού ασχολούνται κυρίως με την ελαιοκαλλιέργεια και την αμπελοκαλλιέργεια. Στο χωριό υπάρχουν παραδοσιακά σπίτια, αυλές και μικρά σοκάκια. Κεντρικός ναός της Μεταμορφωσεως του Σωτήρος.

Αξίζει να επισκεφθείτε την εκκλησία του Προφήτη Ηλία, κοντά στο χωριό Αφρατί, στο ομώνυμο ύψωμα (668 μ.), 1 χλμ. Δ. του χωριού. Εδώ υπήρχε αρχαία πόλη, η Αρκαδία ή Αρκάδες, προφανώς αποικία Αρκάδων Πελοποννήσου από τον 9^ο αι. π.Χ. – όπως αρκαδικές ήταν πολλές πόλεις της αρχαίας Κρήτης. Ήταν ανεξάρτητη πόλη και έκοψε ιδικά της νομίσματα. Στα πρωτοχριστιανικά χρόνια έγινε έδρα Επισκόπου.

Στο Αφρατί ευρέθη και αρχαία οινοχόη (της κακώς λεγομένης “ανατολίζουσας περιόδου” – παραπάνω φωτ.). Οι αρχαιολογικές ανασκαφές έγιναν από την Ιταλική Αρχαιολογική Σχολή, Ευρέθησαν, μεταξύ άλλων, αρχαίες οικίες και μία νεκρόπολη (9^ου, 8^ου 7^ου αιώνα π.Χ.).

Θεωρείται η τοποθεσία του αστικού κέντρου της πόλης Δαταλεῖς(**) (> Δητάλλα / Δαταλέης / Δατάλα / Δαττάλλα > Ντάταλα / Ντάταλλα, Ντέταλα / Ντετάλλα), για την οποία λίγα είναι γνωστά. Αλλά υπήρχε ως πόλις ήδη από την αρχαϊκή περίοδο. Αλλά όχι μετά τον 5^ο αιώνα π.Χ. ίσως έγινε μέρος της επικράτειας μιας ισχυρότερης πόλεως.

Ωρισμένες λεπτομέρειες όμως για την κοινωνία και την πολιτική ζωή των Δαταλών έχουν διασωθεί σε επιγραφές (SEG 27, 631)[***]. Η πόλη είχε δημόσια συνέλευση (πόλις / βουλή) και συμβούλιο 5 ανδρών από κάθε φυλή της πόλεως. Οι Δαταλείς είχαν αξιωματούχους γνωστούς ως «κόσμοι» (όπως σε πολλές άλλες κρητικές πόλεις), και γραμματείς τους ποινικαστές (δικαστές ποινών;). Οι άνδρες πολίτες ανήκαν στην ανδρεία, στην οποία έπρεπε να συνεισφέρουν στην τροφή τους.

Ευρέθησαν ερείπια τοίχων και δεξαμενών θεμέλια ενός μονόχωρου κτηρίου διαστάσεων 12 × 6,8 μ. περίπου, ίσως ναός, ή ανδρείο και βουλευτήριο. Κατοικίες έχουν βρεθεί στην Α. πλαγιά του λόφου. Νεκροταφεία στην δυτική πλαγιά. Τα ευρήματα χρονολογούνται κυρίως στις γεωμετρικές και «ανατολίτικες περιόδους».

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης «Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις».

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Begoña Ort. Villaro, «La distribución de imperativo, futuro e infinitivo-imperativo en las inscripciones dialectales cretenses», στο Cuadernos de filología clásica: Estudios griegos e indoeuropeos, τ. 8, 1998.
• Gagarin M. και Perlman P. J. «Οι νόμοι της αρχαίας Κρήτης, 650 – 400 π.Χ.» εκδ. Oxford University Press, Οξφόρδη, 2016.
• Hansen, Mogens Herman & Nielsen, Thomas Heine “Crete – μια καταγραφή αρχαϊκών και κλασσικών πόλεων Κρήτης», Κέντρο Πόλεων της Κοπεγχάγης για το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών της Δανίας, εκδ. Oxford University Press, Οξφόρδη, 2004.
• Talbert R. επιμ. «Barrington Atlas of the Greek and Roman World», εκδ. Princeton University Press 2000.

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

(*) Κατ’ άλλους, πιθανόν ονοματίζεται από:

• το επίθετο αφράτο, λόγω του αφράτου χώματός της περιοχής.
• το α + φρέαρ = χωρίς φρεάτιο, νερό.
• το λατινικό frate (πληθ. frati = καλόγηροι) > επίθετο φράτης.

Με το ίδιο όνομα υπάρχει και χωριό στην Εύβοια.

(**) Κατ’ άλλους αυτή έκειτο το όρος Άγιος Γεώργιος Παπούρα στο Πινακιανό Δήμου Οροπεδίου Λασυθίου, στο βόρειο άκρον του οροπεδίου Λασυθίου. Έχουν βρεθεί ίχνη κατοίκησης από την Πρωτογεωμετρική έως την Αρχαϊκή περίοδο. Και πιθανό ιερό, σε χρήση κατά την κλασσική περίοδο (5^ος – 4^ος αι. π.Χ.).

[***] θιοί· ἔϝαδε Δαταλεῦσι καὶ ἐσπένσαμες̣ πόλις

Σπενσιθίωι ἀπὸ πυλᾶν πέντε ἀπ’ ἐκάστας θροπά-

ν τε καὶ ἀτέλειαν πάντων αὐτῶι τε καὶ γενιᾶι ὤ-

ς κα πόλι τὰ δαμόσια τά τε θιήια καὶ τἀνθρώπινα

5 ποινικάζ̣εν τε καὶ μναμονευϝην· ποινικάζ̣εν δὲ

[π]όλ̣ι καὶ μναμονεῦϝεν τὰ δαμόσια μήτε τὰ θιήι-

α μήτε τἀνθρώπινα μηδέν’ ἄλον αἰ μὴ Σπενσίθ[ι]-

[ο]ν αὐτόν τε καὶ γενιὰν το͂νυ, αἰ μὴ ἐπαίροι τ-

ε καὶ κέλοιτο ἢ αὐτὸς Σπενσίθιος ἢ γενιὰ

10          [τ]ο͂νυ ὄσοι δρομῆς εἶεν τῶν [υἰ]ῶν οἰ πλίες·

μισθὸν δὲ δόμεν το͂ ἐνιαυτο͂ τῶι ποινι[κ]-

[α]στᾶι πεντήϙοντά τε πρόϙοος κλεύκιο-

ς κηνδυ̣[․]ε[․․]ς ἰκατιδαρκμιος ἢ καρ̣[π(?)]-

ό̣ς, δόμεν δὲ τὸ κλεῦϙος ἐς το͂ μόρο ὄ-

15          πω κα λῆι ἐλέσθαι· αἰ δὲ μὴ δοίη τὸ κλε[ῦϙ]-

[ο]ς̣ αιδε̣[․․․]σ̣[․c.3-4․]α̣[․]εσ̣δ[․c.3․]ς ϙόσμ-

ο̣ς ἐπεστ̣αϙὼς ἀ[․c.4?․]ι[․c.4?․]λ̣ε[․]εκ[․]

[․?]σαι ἀπλοπία̣[․․]α̣[․] α̣ἰ̣ μὴ αὐτοισ-

ι[․c.3-4․]πολ[․․]αν̣εσ̣η̣μ̣εν τῶι ϙόσ-

20          [μωι ․c.7?․․]ε̣[․] τεμένια πε̣[․․]ϙ-

[․c.2?․] τὸ ϝῖσον λακὲν ϙό̣[σμωι(??)] ασ̣[․c.4?․]

[․․․․․․c.17?․․․․․․]α̣[․c.6?․]

side B.1 τὸ ϝῖσον λακὲν τὸν ποινικαστὰν καὶ παρῆμε-

ν καὶ συνῆμεν ἐπί τε θιηίων καὶ ἐπ’ ἀνθρωπί-

νων πάντε ὄπε καὶ ὀ ϙόσμος εἴη καὶ τὸν ποινι-

καστὰν, καὶ ὄτιμί κα θιῶι ἰαρεὺς μὴ ἰδιαλο-

5 [․c.1-2․] θύεν τε τὰ δαμόσια θύματα τὸ<ν> ποινικαστὰ-

ν καὶ τὰ τεμένια ἔκεν, μήδ’ ἐπάγραν ἦμε-

[ν] μήδε ῥύτιον αἰλε͂ν τὸν ποινικαστὰν, δ-

ικα δὲ ὄτερόν κα #⁷ώληται ὀ ποινικασ[τ]-

[ὰ]ς αἰπεροιαλοικ̣ρησεταιην ϙόσ-

10          μοι ἀδικα ϝοι τέλεται, ἄλε δὲ οὐδὲ̣

ἔν. δίκαια ἐς ἀνδρήιον δώσει δ-

έκα πέλεϙυς κρέων, αἴ κα ϙὠι ἄλο̣[ι]

[ἀπ(?)]άρϙωνται, καὶ τὸ ἐπενιαύτιον, τὸ

δὲ λάκσιον συνϝαλεῖ, ἄλο δὲ μ[ηδ]-

15          [ὲ]ν ἐπάνανϙον ἦμεν αἴ κα μὴ λῆι

δόμεν. ἦμεν δὲ τὰ θιήια τ[․c.2․]

[․c.5-6․]ίστωι. {²vac.}²

Εισαγγελια Μανχατταν ΗΠΑ επαναπατρισμος κλεμμενων αρχαιων Ελλαδα αρχαια αντικειμενα λαθρανασκαφη Αφρατι Βιαννου Κρητης, 1964