Η λεύκα, το ιερόδενδρο της Περσεφόνης, σου επιτρέπει να «ταξειδεύεις» με ασφάλεια μεταξύ των κόσμων! – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Το δένδρο λεύκα είναι ένα φυτικό είδος, του γένους Populus, της οικογένειας Salicaceae. Ο λαός μας την λέει και καβάκι. Στα αρχαία ελληνικά ελέγετο αἴγειρος.

  • αἴγειρος: ἡ ὑψηλὴ λεύκη, η μακεδνή, μακρή, ὑδατοτρεφέες, ἔχουσα λεῖον φλοιὸν καὶ φύλλωμα πρὸ πάντων εἰς τὴν κορυφήν, μὲ τρέμοντα φύλλα. Ὁ Ἀριστ. ἐγνώριζεν ὅτι τὸ δένδρον ἦτο δίοικον· αἴγειρος ἄκαρπος καὶ καρποφόρος. Αναφέρεται ὡς δένδρον τοῦ Κάτω Κόσμου – ΠΗΓΗ: Ομ. Ἰλ. Δ.482. Ὀδ. η,106, κ,510, ρ,208. Σοφ. Ἀποσπ. 24. Εὐρ. Ἱππ. 211 (λυρ.). Κόσμ. 6.37, περὶ Γεν. Ζ. 1.18,60. Θαυμ. ἀκ. 69. Η λευκὴ αἴγειρος, κοινῶς “λεύκα”, λατ. populus alba, προς παρασκευὴ ἀχερωίδος[1], αἴγειρος. Και άλλο φυτό γνωστό και ως ἀνδρόσακες[2]. – ΠΗΓΗ: Διοσκ. ἐκ τῶν Νόθων 3.150.
  • Υπήρχε και φερώνυμος τόπος ἐν Ἀθήναις, ἔνθα ἐπωλοῦντο αἱ δημόσιαι πρόσοδοι – ΠΗΓΗ: Ἀνδοκ. 17. 24. Böckh. ΠΕ 2.26.

Ιδίως η λεύκα η τρεμάμενη (επιστημονική ονομασία Populus tremula), ήταν ιερόδενδρο της Περσεφόνης, η οποία συνήθως έχει ωε ιερόφυτο τον λωτό. Στην αρχαία Ελλάδα πίστευαν πως όσοι φορούσαν ένα στεφάνι από τα φύλλα της, επιτρεπόταν να «ταξειδεύουν» με ασφάλεια μεταξύ των κόσμων…

Στην «Οδύσσεια» του Ομήρου, μαθαίνουμε πως λεύκες φυτρώνουν στα άλση της Περσεφόνης, της Βασίλισσας του Κάτω Κόσμου. Η άσπρη λεύκα (Populus alba) συμβόλιζε με την διχρωμία των φύλλων της την χθόνια λατρεία. Η σκούρα πλευρά του φύλλου ήταν ο Κάτω Κόσμος και ή ανοικτή πλευρά ο Επάνω. Ο Ηρακλής γύρισε από τον Κάτω Κόσμο μ’ ένα στεφάνι από φύλλα λεύκας, όταν ενίκησε τον Κέρβερο – εξ ου και «Δένδρο του Ηρακλή».

Αλλά και οι αδελφές του Φαέθοντος, οι Ηλιάδες, Φοίβη και Λαμπετία, μεταμορφώθηκαν σε δύο λεύκες, αφ’ ότου ο θυμωμένος Ζευς εσκότωσε τον Φαέθοντα με κεραυνό, με αποτέλεσμα να πέσει σε ποταμό (στα ρωμαϊκά χρόνια έλεγαν πως έπεσε στον Πάδο). Τα δάκρυα που έριξαν στα ορμητικά νερά του ποταμού Πάδου μετατράπηκαν σε κεχριμπάρι…

Aspen tree (Populus tremula) on the left with labeled close-ups of leaves, catkins, buds and seeds on the right.

Λεύκη, εικονογράφηση από το Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό Μπρόκχαους και Εφρόν (1890–1907).

Η λεύκα (αγγλ. aspen) είναι ένα από τα «λουλούδια του Μπαχ», ένα από τα 38 φυσικά φάρμακα που εντόπισε ο Βρετανός ιατρός Έντ. Μπαχ, ο οποίος της απέδωσε ιδιότητες που προέρχονται από αρχαίες ελληνικές παραδόσεις (αργότερα και κελτικές), που το συνέδεαν με την μετά θάνατον ζωή. Συνιστούσε την λήψη εκχυλίσματος λεύκας, σε όσους:

  • φοβούνται το σκοτάδι (σκοτοφοβία),
  • υποφέρουν από υπνοβασία,
  • αϋπνία,
  • νυχτερινά ξυπνήματα ή εφιάλτες, καθώς και
  • σε όσους επηρεάζονται από οράματα και άλλα παραφυσικά φαινόμενα.

Απολιθώματα της λεύκας Populus tremula έχουν περιγραφεί από την απολιθωμένη χλωρίδα της περιοχής Kızılcahamam στην έκταση της νυν Τουρκία, η οποία χρονολογείται από την πρώιμη Πλειόκαινο εποχή. Στην Τουρκία επίσης υπάρχει και μια υπεραιωνόβια λεύκα (Populus tremula, τουρκ. Titrek Kavak) στο Φυσικό Πάρκο Γιακαμανάσι, στον 37ο παράλληλο [37.632171191726925, 31.704514135187768] 3 χλμ. από το χωριό Μπαντεμλί, και 8 χλμ. από την Μπεϊσεχίρ στην επαρχία Εικονίου. Είναι ύψους 20 μ., έχει περιφέρεια 8 μ. και διάμετρο 2,50 μ. Αλλά κινδυνεύει… Το δένδρο καταχωρήθηκε ως φυσικό μνημείο στις 27.9.1994. Η προστατευόμενη περιοχή του φυτού καλύπτει 2.490 τ.μ.

Οικολογια

Η λεύκα (Cyperus quakingus) είναι ένα από τα πιο σημαντικά φυτά για την τροφή, για τις πεταλούδες, που προέρχονται από την Κεντρική Ευρώπη. Σημαντικός βιότοπος για πολλά έντομα, μυκητες, θηλαστικά και πτηνά, που χρειάζονται νεαρά δάση. Οι κάμπιες και εξαιρετικά απειλούμενες πεταλούδες (όπως η Großen Eisvogels, η Großen Fuchs και η Kleinen Schillerfalters), ζουν σε αυτό το δένδρο.

Το πρώτο γονιδίωμα δένδρου

Από Έλληνες βιολόγους έχει αποδειχθεί πως η λεύκα μπορεί να επιζήσει υπό αντίξοες περιβαλλοντικές συνθήκες και να δεσμεύει το διοξείδιο του άνθρακος (όπως και η δάφνη, η μυρτιά και ο ευκάλυπτος).

Ένα είδος λεύκας είναι το πρώτο δένδρο του οποίου το γονιδίωμα προσδιορίζεται σε όλην του την έκταση. Η ανάλυση των γονιδίων, θα επιτρέψει την δημιουργία ποικιλιών που αναπτύσσονται ταχύτερα και δίνουν καλύτερο ξύλο, χαρτί και βιοκαύσιμα. Δεκάδες ερευνητές σε 8 χώρες συνεργάστηκαν για να διαβάσουν τα δισεκατομμύρια «γράμματα» στο DNA της λεύκας (Polulus trichocarpa). Χρηματοδοτούμενοι από το υπουργείο Ενέργειας των ΗΠΑ, που ενδιαφέρεται κυρίως για την παρασκευή βιοκαυσίμων, οι ερευνητές εργάστηκαν με την συγκεκριμένη ποικιλία επειδή, μεγαλώνει γρήγορα και καλλιεργείται ήδη συστηματικά. Οι ερευνητές ψάχνουν ανάμεσα στα 45.000 γονίδια του φυτού για να εντοπίσουν εκείνα που επηρεάζουν τον ρυθμό ανάπτυξης και την σύσταση του ξύλου. Ήδη, έχουν εντοπίσει 93 γονίδια, που εμπλέκονται στην παραγωγή κυτταρίνης και λιγνίνης, σκληρών ουσιών από τις οποίες αποτελούνται τα κυτταρικά τοιχώματα των φυτών. Όταν οι γενετικοί και βιοχημικοί μηχανισμοί γίνουν γνωστοί, οι επιστήμονες θα μπορούν να αξιοποιήσουν επιθυμητά χαρακτηριστικά με γενετικές διασταυρώσεις ή ακόμα και γενετικούς χειρισμούς. Η λεύκα είναι το τρίτο φυτό με γνωστό γονιδίωμα, έπειτα από το ρύζι και την πόα Arabidopsis thaliana, η οποία χρησιμοποιείται στην έρευνα. Η σύγκριση του DNA των τριών φυτών αναμένεται να αποκαλύψει και την εξελικτική τους σχέση. – ΠΗΓΗ: Science, Associated Press, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 15.9.2006.

Ιατρικη

Κατά τον Μεσαίωνα, ο χυμός από τα φύλλα της τρεμάμενης λεύκας χρησιμοποιούνταν στην ιατρική, και σωστά αφού περιέχει ενώσεις σαλικυλικού οξέος. Ως εκ τούτου, έχει:

  • αναλγητική, αντιφλεγμονώδη, αντιπυρετική δράση, και
  • αντιμικροβιακές, αντιβηχικές, χολερετικές και ανθελμινθικές ιδιότητες.
  • Ένα υδατικό εκχύλισμα φλοιού λεύκας χρησιμοποιείται για την θεραπεία της οπισθορχίασης[3].
  • Είναι διουρητικό, ήπιο εφιδρωτικό, μειώνει το επίπεδο ουρίας και άλλων επιβλαβών μεταβολιτών στον οργανισμό. Χρησιμοποιούνται ο φλοιός, τα φύλλα και οι άκρες των βλαστών της για αυτό.
  • Ο φλοιός και τα μπουμπούκια της είναι αντιπυρετικά και αντισκορβουτικά.
  • Τα μπουμπούκια χρησιμοποιούνται και κατά των αιμορροΐδων. Είναι επίσης αντισηπτικά για τα άλογα. Οι Ουαλοί λαϊκοί θεραπευτές (και οι «μάγισσες») έφτιαχναν βάλσαμο από τα μπουμπούκια της.
  • Ο φλοιός περιέχει υδατάνθρακες (γλυκόζη, φρουκτόζη, σακχαρόζη, κλπ.), αρωματικά οξέα, φαινολικές γλυκοζίτες, τανίνες, ανώτερα λιπαρά οξέα (καπρικό, λαυρικό, αραχιδικό, βεχενικό, κλπ.), πικρους γλυκοζίτες ποπουλίνη και σαλικίνη.
  • Τα φύλλα περιέχουν υδατάνθρακες, οργανικά οξέα, καροτενοειδή, βιταμίνη C, καροτίνη, φλαβονοειδή, φαινολικές γλυκοζίτες, ανθοκυανίνες και τανίνες. Τέλος,
  • η τρεμάμενη λεύκα φυτευόταν δίπλα στην «νυφική ​​σουίτα» των ξενοδοχείων, διότι με τον χαλαρωτικό ήχο των φύλλων της, ωφελεί το νιόπατρο ζευγάρι.

Χρήση – λαογραφια

  • Στην Καππαδοκία, με το που γεννιόταν ένα κορίτσι φύτευαν τρεις λεύκες. Έτσι, με το που θα έφθανε σε ηλικία γάμου, θα είχε προίκα την ξυλεία τους, από την οποία μπορούσαν να φτιαχτούν όλα τα ξύλινα έπιπλα ενός σπιτιού.
  • Στην βόρειο Ευρώπη, σε περιόδους λιμού, άλεθαν τον εσωτερικό φλοιό και έφτιαχναν βρώσιμο αλεύρι.
  • Το ξύλο χρησιμοποιείται στην κατασκευή σάουνας, επειδή δεν θερμαίνεται σχεδόν καθόλου!
  • Παραδοσιακώς χρησιμοποιείται για την κατασκευή κιβωτίων για την μεταφορά φρούτων και τροφίμων όπως τυρί, ψωμί, μήλα κλπ.

Παραδόσεις

Πολλοί λαοί είχαν θρύλους που συνδέονταν με τις εκπληκτικές ιδιότητες των φύλλων της, τα οποία έβλεπαν να κινούνται με την παραμικρή ανάσα ανέμου:

  • Γενικώς, πιστεύεται ότι η λεύκα αποδιώχνει τα κακά πνεύματα. Οι μάγισσες φοβούνται την λεύκα. Αν κλαδιά λεύκας μπουν σε έναν φράχτη, μια μάγισσα δεν μπορεί να εισέλθει, να σκοτώσει τις αγελάδες.
  • Ένας πάσσαλος λεύκας καρφωμένος στην καρδιά, πιστεύεται ότι σκοτώνει έναν βρικόλακα!

Με την επικράτηση των αβρααμικών θρησκειών, η λέυκα από ιερό δένδρο έγινε… καταραμένο:

  • Στις χριστιανικές λαϊκές πεποιθήσεις, τα φύλλα της λεύκας εξακολουθούν να τρέμουν από τρόμο, θυμίζοντας την Σταύρωση του Ιησού Χριστού. Πιστεύεται ότι ο Σταυρός του Χριστού ήταν φτιαγμένος από λεύκα. Γι’ αυτό την καταράστηκε η Παναγία. Γι’ αυτό «από τότε, τα κλαδιά αυτού του δένδρου έχουν κυριευτεί από φόβο και τρέμουν αδιάκοπα». (Αλλά, η λεύκα δεν φύεται στην Παλαιστίνη ούτε σήμερα και δεν φύτρωνε εκεί ποτέ).
  • Στην ρωσική λαϊκή παράδοση το τρέμουλο των φύλλων της λεύκας συνδέεται με ένα άλλο επεισόδιο στην Καινή Διαθήκη: Την αυτοκτονία του Ιούδα του Ισκαριώτη. Γι’ αυτό στην Ρωσία θεωρείται καταραμένο δένδρο. «Η εξήγηση για το γιατί η λεύκα τρέμει και ψιθυρίζει συνεχώς είναι κάπως διαφορετική μεταξύ των Μολορώσων (Μικρών Ρώσων) από ό,τι μεταξύ των Μεγάλων Ρώσων: Καθώς ο Σωτήρας κρυβόταν από τους εβραίους, πήγε και κάθισε κάτω από μια λεύκα· το δένδρο άρχισε να θροΐζει, γεγονός που τρόμαξε τον Σωτήρα. Γι’ αυτό, το καταράστηκε λέγοντας: “Είθε να θροΐζεις τόσο με τον άνεμο όσο και χωρίς αυτόν”. Υπάρχει επίσης μια παραλλαγή αυτής της πεποίθησης: Η Μητέρα του Θεού, Παναγια, με το Αιώνιο Παιδί κρύφτηκε κάτω από μια λεύκα κατά την διάρκεια της φυγής τους από την Αίγυπτο. Αλλά το θρόισμα δεν τους άφηνε σε ησυχία και η Παναγία την καταράστηκε! Στην Ουκρανία υπήρχε επίσης η πεποίθηση ότι οι λεύκες δεν τοποθετούνταν στους τοίχους των σπιτιών κατά την οικοδόμηση, «αλλιώς όλη η οικογένεια θα τρέμει μέρα-νύχτα από αρρώστιες, ακριβώς όπως τρέμει και η λεύκα».[4]

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης “Λεξικο παραδοσεων”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 4.4.2004.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

  • Busnardo G. «Ένας σύντομος οδηγός για την αναγνώριση 50 δέντρων της περιοχής του Βένετο», Veneto Agricoltura, 2002.
  • Ermolov A. S. «Λαϊκή Γεωργική Σοφία σε Παροιμίες, Ρήσεις και Σημάδια», 1905, επανέκδ. 1996.
  • Kasaplıgil B. “Ankara, Kızılcahamam yakınındaki Güvem köyü civarında bulunan son tersiyer kozalaklı-yeşil yapraklı ormanı” [A Late-Tertiary Conifer-Hardwood Forest From the Vicinity of Güvem Village, Near Kızılcahamam, Ankara] στο Bulletin of the Mineral Research and Exploration, 88, General Directorate of Mineral Research and Exploration: 94–102, Άγκυρα, 1977.
  • Macků J., κ.ά. «Άτλας των φαρμακευτικών φυτών», Zakład Narodowy στο Ossolińscy – Wydawnictwo, Βρότσλαβ, 1989.
  • Oria de Rueda, κ.ά. «Οδηγός για τα δένδρα και τους θάμνους της Καστίλλης και της Λεόν», εκδ. Cálamo, Palencia, 2002.
  • Pignatti S. «Flora d’Italia», εκδ. Edagricole, Bologna, 1982.
  • Tutin T. G., κ.ά. «Flora Europea», εκδ. Cambridge University Press, 1976.
  • www.farmaciamontelupone.it

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Η ἀχερωίς, ἡ ἀλλαχοῦ καλουμένη λεύκη, ἐκ τοῦ Ἀχέρων, διότι ἐπιστεύετο ὅτι ἐκομίσθη ἐκ τοῦ κάτω κόσμου ὑπό τοῦ Ἡρακλέους, Ἀχέροντος ὄχθαι, «τὴν δὲ λεύκην πεφυκέναι φασὶ πρὸς τῷ Ἀχέροντι, ὅθεν καὶ ἀχερωΐδα καλεῖσθαι παρ’ Ὁμήρῳ» – ΠΗΓΗ: Ἁρπ. Ομ. Ἰλ. Ν.389., Π.482, Παυσ. 5.14,2. Νικ. Ἀλεξιφ. 13.

[2] ἀνδρόσακες, καὶ πικρὰς ὀνομάζεται, εἶναι πόα «λευκή, λεπτόκαρπος, πικρά, ἄφυλλος, θυλάκιον ἐπὶ τῆς ἔχουσα περιεκτικὸν σπέρματος· γίνεται δὲ ἐν Συρίᾳ ἐν παραθαλασσίοις τόποις». – ΠΗΓΗ: Διοσκ. 140 (150).

[3] οπισθορχίαση (Opisthorchiasis) είναι μια παρασιτική λοίμωξη, που προκαλείται από πλατυέλμια (ηπατικά τρηματώδη σκουλήκια) του γένους Opisthorchis (κυρίως Opisthorchis viverrini και Opisthorchis felineus). ΠΗΓΗ: «Δίαιτα για την θεραπεία της οπισθορχίας», 30.8.2009. Και «Οπισθορχιασμός: Θεραπεία με λαϊκές θεραπείες», Λαϊκές συνταγές, 22.7.2012.

[4] ΠΗΓΗ: A. S. Ermolov «Λαϊκή Γεωργική Σοφία σε Παροιμίες, Ρήσεις και Σημάδια», 1905, επανέκδ. 1996.

λευκα, ιεροδενδρο Περσεφονης, ταξειδι ασφαλεια κοσμοι Λεκακης

author avatar
Γιώργος Λεκάκης

Σχετικά Άρθρα

Οι αντιβιώσεις ΔΕΝ σκοτώνουν ιούς – της Μ. Φιωτάκη

Της ιατρού Μαρίας Φιωτάκη Οι αντιβιώσεις ΔΕΝ σκοτώνουν ιούς. Οι...

Τα καλύτερα ελληνικά αλκοολούχα ποτά

Βάσει πρόσφατης έρευνας τα 10 καλύτερα ελληνικά αλκοολούχα ποτά:...

ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ που ΒΟΗΘΗΣΑΝ τους ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ της ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗΣ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΩΝ 12ου ΣΥΜΠΟΣΙΟΥ με θέμα ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ που ΒΟΗΘΗΣΑΝ...

H «εξέγερση» του Πολυτεχνείου και τι αποτέλεσμα είχε για το Κυπριακό! ​- του Κ. Δημητριάδη

Του συγγραφέα Κώστα Δημητριάδη ​Όσοι υπήρξαμε νεαροί στα πρώτα χρόνια...