Η πολύπαθη αρχαία πόλη της ΣΑΜΟΥ στην Καλαβρία – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Η αρχαία πόλη Σάμος, στην Καλαβρία της Μεγάλης Ελλάδος / Κάτω Ιταλίας, είναι φυσικά αποικία της νήσου Σάμου του Αιγαίου.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΣΑΜΟΥ, ΕΔΩ.

Ιδρύθηκε το 492 π.Χ. κοντά στην ακτή του Ιωνίου Πελάγους, από Έλληνες αποίκους, από το νησί της Σάμου, όταν προσπαθούσαν να ξεφύγουν από τις επιδρομές του στρατού του βασιλιά Δαρείου Α΄ της Περσίας.

Αρχικώς διέμειναν στην Ζάγκλη / Μεσσήνη, από όπου εκδιώχθηκαν και πάλι από τον τύραννο Αναξίλαο του Ρήγιου. Οι Σάμιοι πρόσφυγες έφθασαν στις ιωνικές ακτές της Καλαβρίας, και κατευθύνθηκαν προς την ενδοχώρα, στην τοποθεσία Ρουδίνα / Ρουντίνα των Επιζεφυρίων Λοκρών, ενώ άλλοι συνέχισαν και ιδρυσαν στην ομώνυμη πόλη Σάμο, στην Γαλικία της Ιβηρικής – στην νυν Ισπανία. Η πόλη σύντομα αναπτύχθηκε πολύ, επεκτείνοντας σημαντικά τα σύνορά της και κτίζοντας ένα λιμάνι, που την συνέδεε με τα πλησιέστερα ελληνικά νησιά. Το θαλάσσιο εμπόριο την οδήγησε σε σημαντική οικονομική ανάπτυξη. η αρχαία Σάμος Καλαβρίας έγινε μια πλούσια και ακμάζουσα πόλη.

Είναι η γενέτειρα του διάσημου γλύπτη Πυθαγόρα του Ρηγίου, ενός από τους πιθανούς δημιουργούς των “Χάλκινων Αγαλμάτων του Ριάτσε”.

Αν και πολλοί λένε, άνευ ιστορικών στοιχείων, πως είναι και η γενέτειρα του γνωστού Σαμίου φιλοσόφου Πυθαγόρα, ο οποίος εικονίζεται και στο έμβλημα του Δήμου του Σάμου μαζί με ένα οκτάκτινο γαλάζιο αστέρι και ένα οκτάκτινο ασημί αστέρι.[1] Κι αυτό το αφήνουν να υπονοείται, για… τουριστικούς λόγους…

Η παρακμή της ήρθε μετά τον Β΄ Καρχηδονιακό Πόλεμο, όταν παραδόθηκε στον Αννίβα το 216 π.Χ.

Τον 10ο αιώνα μ.Χ., οι κάτοικοι της παραλιακής πόλης ταλαιπωρούνταν από τις επιδρομές των Σαρακηνών πειρατών. Μετά την εισβολή του εμίρη Αμπού αλ Κασίμ (976 μΧ), ισοπεδώθηκε και οι διασωθέντες επιζώντες την ξαναέκτισαν πιο βαθειά στην ενδοχώρα, κοντά στο όρος Παλαίκαστρο. Ίσως το νέο όνομα της νέας πόλεως να ήταν Pelicore (< ελληνικά «κοντά στην πόλη»).[2]

Το 1349 βιώνει έναν καταστρεπτικό σεισμό. Από την καταστροφή σωθηκαν μόνον λίγοι ανθρώποι. Αναφέρεται μια ευγενικής καταγωγής γυναίκα, που έχασε τον άνδρα της και τα 7 παιδιά της και από την μεγάλη θλίψη της, αναφώνησε: «Μητέρα, ω μητέρα, βλέποντας την Σάμο μου, τόσο κατεστραμμένη, μου ραγίζει την καρδιά».[3] Έτσι, το όνομα της πόλης άλλαξε, αρχικώς σε Crepacuore (= Συγγνώμη Καρδιάς) και αργότερα παραφράσθηκε σε Precacore (= Συγγνώμη Καρδιάς)![4] Σαν να μην έφτανε αυτό, γύρω στο 1530 μΧ, η Σάμος ξανακατεστράφη και πάλι σχεδόν ολοσχερώς από μια καταιγίδα, η οποία διήρκεσε 7 ημέρες και 7 νύχτες!

Οι πρώτοι φεουδάρχες του Πρεκακόρε ήταν η οικογένεια Ρούφου. Τελικώς, το 1496, το φέουδο αγοράσθηκε από τον ευγενή της Μεσσήνης Τομάσο Μαρούλλο, του οποίου η οικογένεια έλαβε τον τίτλο του κόμη Κοντογιάννη.

Η επίσημη ίδρυση της πόλης έγινε στις 19.12.1807. Η πόλη πάντα προσπαθούσε να ανακάμψει μετά τους πολυάριθμους σεισμούς, που σημάδεψαν την ιστορία της, μέχρι που ο σεισμός του 1908 έβαλε τέλος στην μακρά και βασανισμένη ιστορία του αρχαίου οικισμού, που έκανε αδύνατη οποιαδήποτε περαιτέρω επιστροφή. Ο «σεισμός της Μεσσήνης», το 1908 την κατέστρεψε ολοσχερώς, όπως επίσης και το Ρήγιο, και ένα μεγάλο μέρος των πόλεων στις ακτές του Ιωνίου… Έτσι και οι τελευταίοι κάτοικοι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την τοποθεσία… Οι πεισματάρηδες Σάμιοι την ξαναέκτισαν όμως κατάντι, στην σημερινή θέση της, λίγο πιο κάτω, στην κοιλάδα της Αγίας Κατερίνας, επί λόφου. Το νέο χωριό μάλιστα ξανα-ανέκτησε το αρχαίο όνομά του, Samo (Samu στα καλαβρέζικα ελληνικά) με Βασιλικό Διάταγμα αρ. 716/2.7.1911), που εκδόθηκε από τον βασιλιά Βιτόριο Εμανουέλε Γ!

Σήμερα βρίσκεται μόλις 36 χλμ. ανατολικά του Ρηγίου, σε μια βραχοκορυφή, 10 χλμ. από την ακτή, σε πανοραμική θέση, με θέα την κοίτη του ποταμού Φιουμάρα Λα Βέρντε και την κοιλάδα της Αγίας Αικατερίνης στο Ασπρόβουνο / Ασπρομόντε της Καλαβρίας Μεγάλης Ελλάδος / Κάτω Ιταλίας, στον 38^ο παράλληλο [38°04′N 16°04′E], σχεδόν στο ίδιο γεωγραφικό πλάτος δηλ. με την Σάμο της Ελλάδος (στον 37,5 παράλληλο – 37°45′N 26°50′E).

Η θέα από την αρχαία Σάμο, στην νέα. Και στο βάθος η ακτή του Ιωνίου πελάγους.

Ακόμη και σήμερα, η πρόσβαση γίνεται μέσω ενός στενού ορεινού μονοπατιού… Ιδιαιτέρως αγαπητό στους πεζοπόρους…

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ

Το πρωί, ξυπνάς με τηn μυρωδιά του ψωμιού και του φρέσκου τυριού… Στους δρόμους οι γυναίκες περνούν και κουβαλούν καλάθια με φαγητό στο κεφάλι τους, όπως παλιά…

Πανηγύρι με θρησκευτική πομπή γίνεται στην ημέρα του πολιούχου αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή, κάθε χρόνο στις 29 Αυγούστου. Το άγαλμα που χρησιμοποιείται για τους εορτασμούς είναι το ίδιο εδώ και εκατοντάδες χρόνια! Η τοπική παράδοση το θέλει θαυματουργό. Η εννιαήμερη γιορτή να ξεκινά στις 19 Αυγούστου, μετά τα πυροτεχνήματα. Το επόμενο πρωί, 4-5 πμ, οι άνθρωποι αρχίζουν να ανεβαίνουν το ορεινό μονοπάτι, που οδηγεί στα ερειπωμένα σπίτια. Κατά την διάρκεια των εορτασμών ομάδες και άτομα που τραγουδούν, παίζουν και χορεύουν. Η εορτή ολοκληρώνεται στις 28 Αυγούστου. Το βράδυ της 29ης Αυγούστου, μετά την πρωινή πομπή, γίνεται η επίσημη κάθοδος του πολιούχου αγίου, ενώ έως αργά το βράδυ, το μικρό χωριό φωτίζεται για την περίσταση.

Οι κάτοικοι της είναι γεωργοί (φημίζονται για την παραγωγή λαχανικών, λαδιού και ενός γλυκού κρασιού passito, που ονομάζεται “Mantonico di Samo”[5]). Από τον 16ο αιώνα και μετά, οι άνθρωποι αντάλλασσαν προβιές, αρνιά και ανανάδες. Είναι και κτηνοτροφοι αιγοπροβατων. Υπάρχουν τοπικά εργαστηρια χειροτεχνίας, διάσημα σε όλην την επαρχία του Ρηγίου, για την παραγωγή των Pezzare (ψάθινων χαλιών διακοσμημένων με φωτεινά χρώματα, που υφαίνονται ακόμα και σήμερα στο χέρι, από γυναίκες στους αργαλειούς της πόλης!). Αρχαία η παράδοση της υφαντικής εδώ, την οποία συνεχίζουν οι γυναίκες του χωριού, οι οποίες διατηρούν με ζήλο τους αργαλειούς τους.

ΑΞΙΟΘΕΑΤΑ

Περπατώντας σήμερα στα σοκάκια της παλιάς πόλης, συναντά κανείς τα ερείπια σπιτιών, ερείπια του βυζαντινού Κάστρου του Πυθαγόρα και ιερούς τόπους. Μέσα στην εκκλησία αφιερωμένη στον San Giovanni Battista, πρώην εκκλησία της Madonna delle Grazie, βρίσκονται τα ερείπια μιας τοιχογραφίας, που απεικονίζει την Μαύρη Παναγία (παρακάτω φωτ.) και ένα οστεοφυλάκιο που εξακολουθεί να περιέχει ανθρώπινα λείψανα. Ακόμα και η μικρότερη εκκλησία του San Sebastiano φέρει ίχνη τοιχογραφιών του 15ου αιώνα στην αψίδα και τους τοίχους.

Έχει αρκετές πηγές γλυκού νερού, που αναβλύζουν στα κοντινά βουνά και μέσα στην πόλη, και οι οποίες χρησιμοποιούνται από το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού για πόση!

ΤΩΡΑ, μετά από δεκαετίες εγκατάλειψης, η αρχαία Σάμος έχει ξαναζωντανέψει. Χάρη σε μια συμφωνία μεταξύ του Εθνικού Πάρκου Aspromonte και της δημοτικής διοίκησης, το χωριό έχει υποστεί αρχιτεκτονική αποκατάσταση, μέτρα ασφαλείας για τις κατολισθήσεις βράχων και πολιτιστική αναβάθμιση. Ένα αναπαλαιωμένο ανηφορικό μονοπάτι μήκους 1 χλμ. (από το τελευταίο σπίτι του νέου χωριού) οδηγεί στο αρχαίο χωριό. Περνάς πηγές και γεφυράκια…

Και ένα καινοτόμο σύστημα φωτισμού έχει αποκαταστήσει το φως στα μονοπάτια και τα ερείπια, σεβόμενο το τοπίο και το περιβάλλον. Η Samo είναι αδελφοποιημένη με την μητέρα-ελληνική πόλη της Σάμου.

Όσοι ανεβαίνουν εκεί πάνω βρίσκουν κάτι περισσότερο από μια πόλη-φάντασμα. Βρίσκουν μια ιστορία. Από τα ελληνικά μέρη της Καλαβρίας, που πεισματικά συνεχίζουν να ζουν…

ΠΗΓΗ: Associazione Culturale Mistery Hunters. Γ. Λεκάκης «Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις». ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 7.4.2011.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Ηρόδοτος «Ιστ.», 22.
• Barrio G. «De antiquitate et situ Calabriae, cum prolegominis, addionibus et notos», Thomae Aceti, Ρώμη, 1737.
• Colapietra R. «Γενοβέζοι στην Καλαβρία, 16ος – 17ος αιώνας», στο Rivista Storica Calabrese, 1981.
• Fiore G. «Illustrated Calabria», τυπ. M. L. Mutio, 1691.
• Marafioti G. «Chronicles and Antiquities of Calabria», Πάντοβα, 1601.
• Οικοδεσπότης / Codespoti D. «Το κτηματολόγιο του Precacore στη γη της Calabria Ultra (1745)», Promocultura, Gerace, 2024.
• Placanica A. «The Iliad of Doom – History of the 1783 Messina-Calabria quake», εκδ. Casa del Libro, Reggio Calabria, 1982.
• Romeo D. «Precacore και Sant’Agata in Calabria Ultra στην έκδοση 1741», AGE, Ardore, 2014.
• Tedesco V. «Απομνημονεύματα για τους αρχαίους και σύγχρονους τόπους της περιοχής Bianco, Νάπολι, 1856, επανέκδ. με εισαγωγή, επιμέλεια Ant. Jofrida, εκδ. Brenner, Κοζέντσα, 1990.
• Visalli V. «Οι Καλαβρέζοι στο Ιταλικό Risorgimento: Μια τεκμηριωμένη ιστορία των Καλαβρέζικων Επαναστάσεων 1799 – 1862», εκδ. Brenner, Cosenza, 1989.
• Εθνικός Δρυμός Ασπρομόντε «Σάμος. Urbs antiqua et nobilis», Officina Grafica, Villa San Giovanni, 2002.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] διάταγμα του Προέδρου της Δημοκρατίας, 11.4.1986.

[2] Βλ. G. Fiore.

[3] Βλ. ιστορικό Β. Τεντέσκο, μετά τον

[4] Στην δε καλαβρέζικη διάλεκτο, το ρήμα «crepari» αναφέρεται στην πράξη του σχισίματος, του ραγίσματος, και θυμίζει ένα εύθραυστο έδαφος, που χαρακτηρίζεται από φυσικά ρήγματα και θραύσεις βράχων. Ταιριάζει με την γεωλογία του τοπίου.

[5] για να το διακρίνει από ένα άλλο τοπικό κρασί, το «Mantonico di Bianco», χαρακτηριστικό γειτονικής πόλης.

πολυπαθη αρχαια πολη ΣΑΜΟΣ Καλαβρια Λεκακης πολις ΣΑΜΟΥ Καλαβριας αποικια νησος Σαμος Αιγαιο Μεγαλη Ελλαδα Κατω Ιταλια αρχαιος οικισμος, ιδρυση 5ος αιωνας 492 πΧ αρχαιοι ελληνες αποικοι νησι επιδρομη στρατος βασιλιας Δαρειος Α Περσια περσες Ζαγκλη / Μεσσηνη, εκδιωξη τυραννος Αναξιλαος Ρηγιου Σαμιοι προσφυγες ιωνικη ακτη Ρουντινα ρουδινα Επιζεφυριοι Λοκροι Γαλικια Ιβηρικη Ισπανια λιμανι, ελληνικα νησια θαλασσιο εμποριο οικονομια πλουσια ακμαζουσα γλυπτης Πυθαγορας Ρηγιο Σαμιος φιλοσοφος Πυθαγορας, εμβλημα Δημος Σαμου οκτακτινο γαλαζιο αστερι 8ακτινο ασημι παρακμη Β Καρχηδονιακος Πολεμος, Καρχηδονα Καρχηδων παραδοση Αννιβας 3ος 216 10ος μΧ κατοικοι παραλιακη επιδρομες Σαρακηνοι πειρατες εισβολη αραβας εμιρης Αμπου αλ Κασιμ 976 ισοπεδωση επιζωντες ορος Παλαικαστρο Pelicore πελικορε ελληνικα 14ος 1349 καταστρεπτικος σεισμος καταστροφη ευγενης γυναικα, 7 παιδια θλιψη Μητερα, κατεστραμμενη, ραγισμα καρδια ονομα ετυμολογια κρεπακουορε Crepacuore Συγγνωμη Καρδιας πρεκακορε Precacore 16ος 1530 ολοσχερης καταιγιδα, 7 ημερες επτα εφτα νυχτες 7ημερο φεουδαρχης οικογενεια Ρουφος 15ος 1496, φεουδο αγορα Μαρουλλο, κομης Κοντογιαννης Μαρουλλος, κομις Κοντογιαννι Μαρουλος Μαρουλο 19ος 1807 ιστορια 20ος 1908 σεισμος της Μεσσηνης Ρηγιο, Ιωνιο ιοπνιο πελαγος κατοικοι κοιλαδα Αγιας Κατερινας, λοφος Samo Samu samos καλαβρεζικα ελληνικα Βασιλικο Διαταγμα 1911 βασιλευς Βιτοριο Εμανουελε Γ Βιττοριο Εμμανουελε βραχοκορυφη πανοραμικη ποταμος Φιουμαρα Λα Βερντε αγια Αικατερινη Ασπροβουνο / Ασπρομοντε 38^ος παραλληλος στενο ορεινο μονοπατι πεζοπορια πανηγυρι πανηγυρια θρησκευτικη πομπη πολιουχος αγιος Ιωαννης Βαπτιστης 29 Αυγουστου Αυγουστος αγαλμα εορτασμος θαυματουργο εννιαημερη 9ημερη γιορτη γιορτες 19 πυροτεχνηματα μονοπατις, ερειπωμενα σπιτια εορτασμοι τραγουδι χορος 28 29 καθοδος εορτη εορτες παλια βυζαντινο Καστρο του Πυθαγορα / Pitagora βυζαντιο εκκλησια ΙΝ San Giovanni Battista, ιερος ναος Madonna delle Grazie, τοιχογραφια απεικονιση αγιογραφια Μαυρη Παναγια οστεοφυλακιο ανθρωπινα λειψανα San Sebastiano σεβαστιανος αψιδα γεωργια λαχανικα λαδι ελαιολαδο γλυκο κρασιο πασιτο passito, μαντονικο Mantonico di Samo κτηνοτροφια αιγοπροβατα εργαστηριο χειροτεχνια επαρχια πεζαρε Pezzare ψαθα ψαθινο χαλι διακοσμηση φωτεινα χρωματα, υφανση χερι, γυναικα αργαλειος εγκαταλειψη Εθνικο Παρκο Aspromonte αρχιτεκτονικη κατολισθηση βραχος φαντασμα ιστορια ηροδοτος γενοβεζοι γενοβα οικοδεσποτης κτηματολογιο ιλιαδα ιλιας απομνημονευματα μπιανκο Bianco, Ναπολι, καλαβρεζοι ιταλικο καλαβρεζικη Επανασταση εθνικος δρυμος διαταγμα Προεδρος Δημοκρατιας, 1986 ρημα crepari κρεπαρω σκιζομαι σχιζομαι σχισιμο ρηγμα γεωλογια εμποριο προβια αρνι ανανας γεωγραφικο πλατος 37ος 37,5 πηγες γλυκου νερου γλυκο νερο πετρινο γεφυρι πετρογεφυρο