Του συγγραφέα Γιάννη Γκανάσου Επειού
Γιὰ νὰ θυμοῦνται οἱ παληοὶ καὶ νὰ μαθαίνουν οἱ νεώτεροι.
Κάποιες παιδικὲς ἀναμνήσεις τοῦ προηγουμένου αἰώνα, καὶ κάπου ἐκεῖ γύρω στὴν δεκαετία τοῦ 1950-1960.
Μιὰ ἐποχή, ὄχι τόσο παληά, ὄχι τόσο νέα, ἀλλὰ ἀρκετὰ διαφορετικὴ ἀπὸ τὴν σημερινή. Τότε ποὺ ἀνέμελα παιδόπουλα ἀνηφορίζαμε τὸν ψηλὸ βραχόλοφο, τὸν διάσπαρτο μὲ ποικίλα δένδρα καὶ θαμνοειδή, στὴν κορυφὴ τοῦ ὁποίου δεσπόζουν καὶ σήμερα τῆς περιοχῆς τὰ πανάρχαια μεγαλιθικὰ τείχη τῆς Ἀκροπόλεως τοῦ Πανοπέως.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΜΕΓΑΛΙΘΙΚΩΝ, ΕΔΩ.
Ὅταν μεγαλώνουμε, κι ἀναπολοῦμε, τὶς ἡμέρες, τοὺς μῆνες καὶ τὰ χρόνια τῆς νειότης μας, οἱ νοσταλγικὲς ἀναμνήσεις μᾶς γίνονται συρρικνωμένες στιγμὲς καὶ ξεθωριασμένες εἰκόνες ἑνὸς παμπάλαιου θολοῦ καθρέφτη τῆς γιαγιᾶς.
Μιὰ ἐποχὴ σχεδὸν δύσκολη γιὰ ὅλους, ἀνεπιτήδευτη καὶ ἀθώα, πιὸ κοντὰ στὴν φύση, ἀλλὰ καὶ μὲ πολλὲς καὶ βασικὲς ἐλλείψεις σχεδὸν ὅλων αὐτῶν ποὺ προσφέρει ἡ σύγχρονη τεχνολογία.
Δὲν ὑπάρχει τηλεόραση, κάποιος ἐδῶ καὶ ἐκεῖ ἔχει ράδιο καὶ γραμμόφωνο, δὲν ὑπάρχουν οἰκιακὰ ψυγεῖα, πλυντήρια, ἠλεκτρικὲς κουζίνες, κεντρικὲς θερμάνσεις καὶ θερμοσίφωνες. Λείπει σχεδὸν ἀπὸ ὅλα τὰ σπίτια τὸ μπάνιο καὶ δὲν ὑπάρχει καὶ νερὸ τρεχούμενο στὸ σπίτι.
Κάθε οἰκογένεια φτιάχνει τὸ ψωμὶ στὸ φοῦρνο της, μαγειρεύει καὶ ζεσταίνει νερὸ μὲ ξύλα, θερμαίνεται στὸ τζάκι μὲ ξύλα. Δὲν ὑπάρχουν ἰδιωτικὰ αὐτοκίνητα. Ἐμεῖς οἱ μικροὶ εἴμαστε εὐτυχισμένοι μὲ αὐτὰ ποὺ ἔχουμε, καὶ ἐπὶ πλέον δὲν περάσαμε τὶς προηγούμενες κακουχίες ποὺ μᾶς διηγοῦνται οἱ γονεῖς μας καὶ οἱ παπποῦδες μας.
Μία ἀπὸ τὶς βασικὲς καὶ ἀναγκαῖες δραστηριότητες τῶν ἀνδρῶν εἶναι ἡ προμήθεια τοῦ σπιτιοῦ μὲ ξύλα. Ἐμεῖς οἱ μικροὶ συμμετέχουμε στὸν τρύγο, στὸν θέρο, στὴν συγκομιδὴ τῶν ἀγροτικῶν προϊόντων καὶ τὶς ἀπόκριες μαζεύουμε πουρνάρια, σχίνα, θυμάρια καὶ ἀσφόδελους γιὰ τὶς βραδινὲς φωτιὲς τῆς κάθε γειτονιᾶς τῶν ἀπόκρεω τὶς ὁποῖες χαιρόμαστε δεόντως καὶ εἴμαστε εὐτυχισμένοι.
Τὸ θυμάρι καίγεται γρήγορα, τὸ ἴδιο καὶ τὰ ξηρὰ σπυρδούκλια (ἀσφόδελοι) ποὺ στὴν ἐποχὴ τοῦ Ἡσιόδου, μαζὶ μὲ τὴν μολόχα ἀποτελοῦσαν φτωχὴ τροφή. Τὸ σκίνο ἂν εἶναι ξηρὸ κρατᾶ δυνατὴ τὴν φωτιά. Τὸ πουρνάρι ὅμως, πιὸ πολὺ ἀπὸ κάθε ἄλλο ξύλο, εἶναι ὁ κυρίαρχος ταραξίας τῆς φωτιᾶς γιατὶ ὅταν καίγεται ὁ καπνός του ἀνυψώνεται τυρβώδης, διογκώνεται μὲ τὸν ἰδιόρρυθμο θόρυβο μικρῶν ἐκρήξεων, γεμάτος ἀσημόλευκες καὶ ἐρυθρὲς σκατζαλίθρες ποὺ συνεχίζουν στὴν ἀνοδική τους πορεία νὰ καίγονται στὸν ἀέρα ἐκτοξεύοντας σπινθῆρες καὶ ἀκτινοβολώντας θερμότητα. Συρίζουν ἀκατάπαυστα, σκάζουν καὶ περιδινοῦνται διαρκῶς καὶ σὲ μεγάλο ὕψος. Ἔπειτα, ἐξαντλημένες οἱ ἴδιες, καταρρέουν λευκὴ σκόνη σὰν νιφάδες χιονιοῦ, συναντώντας σὲ ἕνα πανδαιμόνιο στροβίλων τὶς ἑπόμενες ποὺ ἀνέρχονται καθὼς τροφοδοτεῖται συνεχῶς ἡ φωτιά.
Τὶς κρύες αὐτὲς νύχτες τῆς ἀποκριάτικης γιορτῆς, ὅλοι αὐτοὶ ποὺ κυκλώνουν τὴν φωτιὰ νοιώθουν στὰ χέρια, στὸ πρόσωπο καὶ στὴν κεφαλή, νὰ τὰ καλύπτει αὐτὴ ἡ ἁπαλὴ θερμὴ λευκὴ στάχτη ποὺ τοὺς ζεσταίνει τὴν καρδιὰ καὶ τὴν ψυχή.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΑΠΟΚΡΙΩΝ, ΕΔΩ.
Οἱ τεράστιες φλόγες φωτίζουν τὰ χαμογελαστὰ πρόσωπα τῶν παιδιῶν καὶ ἡ ἀκτινοβολία τὰ ροδοκοκκινίζει. Ὅπως κάθε πυρὰ σὲ ἀνοικτὸ χῶρο ἔτσι καὶ αὐτὴ ζεσταίνει τὸ μέρος τοῦ σώματος ποὺ εἶναι στραμμένο πρὸς αὐτὴν ἐνῶ τὸ ὑπόλοιπο κρυώνει. Ὅλοι αἰσθάνονται τὴν ἀνάγκη νὰ περιστρέφονται σὲ ἕνα περίεργο διονυσιακὸ χορό. Ἡ ἀκινησία δὲν ὠφελεῖ ἀλλὰ καὶ ἀρρωσταίνει ὅπως ὁ σπόρος στὴν παγωμένη καὶ σκληρὴ γῆ ποὺ ζητὰ τὴν θαλπωρὴ γιὰ νὰ βλαστήσει. Κι ἐνῶ ἡ πυρὰ καταλαγιάζει οἱ μεγαλύτεροι στὴν ἡλικία πλησιάζουν ὅλο καὶ περισσότερο κοντά της μὲ τὰ σκαμνάκια τους καὶ τὰ αὐτοσχέδια καθίσματά τους ἐνῶ ἔχουν ριγμένο στὴν πλάτη τους κάποιο ζεστὸ μάλλινο ἢ πλεκτὸ ροῦχο.
Πανάρχαια διονυσιακὴ ἑορτὴ καὶ πάνδημο πανηγύρι τοῦ λαοῦ μας ποὺ ἡ ἀρχή του χάνεται στὴν ἀχλὴ τοῦ χρόνου καὶ στὶς χιλιετίες τῆς ἱστορίας, τοῦ μύθου καὶ τῶν θρύλων. Ἴσως ἡ πιὸ διεισδυτική, αὐθόρμητη καὶ πηγαία, εὐφρόσυνη καὶ ἀνθεκτικὴ λαϊκὴ ἐκδήλωση τῆς φυλῆς μας ποὺ παραμένει σχεδὸν ἀλώβητη στὴν τέλεσή της, σὲ πεῖσμα ὅλων τῶν ἐχθρικῶν ἐπιρροῶν καὶ ἰδεοληψιῶν ποὺ ἀδίκως τὴν ἐχθρεύονται. Ἂν ἀφαιρέσουμε κάποια πολιτιστικὰ σκοτεινὰ ἱστορικὰ διαλείμματα βιαίας καταστολῆς τῶν ἠθῶν καὶ τῶν ἐθίμων ἀπὸ κάποιους ἀνεγκέφαλους αὐτοαποκαλούμενους κοσμοδιορθωτές, ποτὲ δὲν ἔπαυσε νὰ ἑορτάζεται στὸ παρελθὸν μὲ θέρμη καὶ περισσὴ εὐχαρίστηση ἀπ’ ὅλους τοὺς ἀνθρώπους.
Στὶς ἡμέρες μας, προσαρμοσμένη στὶς νέες συνθῆκες τῆς ζωῆς, γνωρίζει μέσα ἀπὸ τὸ ἴδιο πάντα πνεῦμα, μιὰ ἄνευ προηγουμένου νέα ἀναθέρμανση καὶ ζωντάνια γιὰ τὴν χαρὰ τῆς ζωῆς καὶ τὴν προσδοκώμενη ἀναγέννηση τῆς φύσης καὶ τῶν ὄντων της στὴν ἐπερχομένη ἄνοιξη μετὰ τὸν χειμωνιάτικο λήθαργο καὶ τὴν ἀνάπαυση τῶν πάντων. Ἐκφράζει μὲ τὸν καλύτερο τρόπο τὸ μυστήριο τῆς ζωῆς καὶ τὴν ἀέναη κυκλικὴ ἀδιάλειπτη συνέχειά της.
Σὲ κάθε ἀναζωπύρωση τῆς πυράς, καὶ ὑπὸ τὰ γεμάτα συγκατάβαση ἐνθαρρυντικὰ βλέμματα καὶ χαμόγελα τῶν γιαγιάδων καὶ τῶν μανάδων, τὰ παιδιὰ ἐπιδίδονται σὲ ἕνα διαρκὲς πανάρχαιο παιχνίδι-ἀγώνισμα πηδώντας μὲ φόρα τὴν πυρά, περνώντας μέσα ἀπὸ τὶς φλόγες μὲ φωνὲς καὶ οὐρλιαχτὰ χαρᾶς καὶ αὐτοενθάρρυνσης ἀλλὰ καὶ ἐπιτυχίας ποὺ βγαίνουν ἀλώβητα ἀπὸ τὶς καθαρτήριες ἀπὸ κάθε κακὸ «καλὲς φωτιὲς» ποὺ θὰ τοὺς χαρίσουν καλὴ ὑγεία, εὐρωστία καὶ δύναμη πυρὸς ὅλο τὸν χρόνο.
Ὅλοι γνωρίζουν ὅτι ἡ πυρὰ φέρνει κάθαρση καὶ ὁδηγεῖ στὴν ἐξυγίανση. Οἱ μύθοι τῆς Θέτιδος καὶ τῆς Δήμητρος ξαναζοῦν στὴν συλλογικὴ μνήμη τῆς φυλῆς μας γιὰ νὰ μᾶς θυμίζουν διαρκῶς πὼς μέσα μας, καὶ πέραν τῆς λογικῆς, τῶν αἰσθήσεῶν μας καὶ τοῦ σώματός μας, δὲν ἔχει σβήσει τίποτα ἀπὸ τὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ φωνὴ καὶ τὰ ἀρχέτυπά της παραμένουν ἐσαεὶ ἀνεξίτηλα χαραγμένα.
Οἱ ἄνθρωποι ντύνονται μὲ περίεργα παληά ροῦχα, βάφονται μὲ στάχτη, φοροῦν προσωπίδες, κινοῦνται ρυθμικὰ γύρω ἀπὸ τὴν πυρὰ καὶ ἡ φλόγα ποὺ διαθλᾶ στὸν νοῦ τὶς μορφές τους, προβάλλει στὸ παρὸν ὄντα τοῦ παρελθόντος ὅπως τοὺς σατύρους μὲ οὐρές, τὸν συμπαθητικὸ τραγοπόδαρο Πάνα ποὺ τὰ τρανταχτὰ γέλια του ἠχοῦν ἀκόμη στὰ λαγκάδια τὴν στιγμὴ ποὺ οἱ βλοσυρὲς Μαινάδες μὲ τὰ γαμψὰ νύχια τους ὁρμοῦν στὸν Ὀρφέα.
Αὐτὲς τὶς ἡμέρες τῆς γιορτῆς ὅλοι προσπαθοῦν νὰ καλύψουν τὴν σοβαρότητα ποὺ τοὺς χαρακτηρίζει τὸν ὑπόλοιπο χρόνο ἔστω καὶ μὲ ἕνα ἀόρατο προσωπεῖο καὶ νὰ δοῦν γιὰ λίγο πιὸ χαλαρὰ τὴν ζωή τους καὶ τὰ ὅποια βάσανά της.
Θὰ περιδινηθοῦν ἐλεύθεροι καὶ θὰ χορέψουν ὅσο πιὸ ὄμορφα καὶ ἀνέμελα γίνεται. Θὰ νοιώσουν χαρὰ καὶ εὐφροσύνη στὸ καλὸ κρασί, παίγνια οἱ ἴδιοι σὲ αὐτὸ τὸ ὡραῖο παιχνίδι τοῦ κόσμου καὶ τῆς ζωῆς ὅπως τὸ σοφίστηκε γιὰ τὸ καλὸ τῶν ἀνθρώπων ὁ πιὸ εὔθυμος, χαρούμενος καὶ παιχνιδιάρης θεός. Ὁ ἐπόπτης τῆς ὑγρῆς φύσης καὶ τῶν ὀπωρῶν. Ὁ θεὸς τῆς ἀνανέωσης καὶ τῆς ἀναγέννησης. Ὁ θεὸς τῆς δημιουργίας καὶ τῆς διατήρησης ζωῆς. Ὁ θεὸς Διόνυσος. Καὶ θὰ ἀνακράξουν ὅπως αἰῶνες παληά οἱ πρόγονοί μας τὸ γνωστὸ: «Ἒφυγον κακόν, εὗρον ἂμεινον», ἤτοι «ξέφυγα ἀπὸ τὸ κακὸ καὶ βρῆκα τὸ κάλλιστο».
Γι’ αὐτὸ φίλοι μου θὰ ἔλεγα στὸν καθένα σας χωριστὰ ἀλλὰ καὶ σὲ ὅλους μαζὶ τοῦτα τὰ λόγια:
Ἄνθρωπε!
Λησμόνα λίγο τῆς ζωῆς σισύφεια πορεία,
μέσα στὸ φῶς τ’ Ἀπόλλωνα τὸ νόημά της μάθε,
στὴ μέθη τοῦ Διόνυσου τὴν χθόνια ὕπαρξή σου
καὶ σὲ μιὰ κούπα μὲ κρασὶ πνίξε τὰ βάσανά σου.
Τὸ δῶρο ὅλοι τῆς ζωῆς ἀδράξτε καὶ γευθεῖτε,
χαρεῖτε, γίν’ τε εὐτυχεῖς, τὴν λύπη σας νὰ διῶξτε,
γλεντῆστε στὴν πανήγυρη, λατρέψτε τὴν εἰρήνη
ποὺ στὸ φτωχὸ καὶ πλούσιο ἴση χαρὰ μοιράζει.
ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 28.1.2026.
ΑΠΟΚΡΗΕΣ ΧΩΡΙΟ αποκρηες αποκριες γκανασος αποκρηα αποκρια φωτια πυρα πηδημα φωτιας παναρχαια μεγαλιθικα τειχη ακροπολις Πανοπεας τειχος ακροπολη Πανοπευς ξυλα τρυγος, θερος, συγκομιδη αγροτικα προιοντα πουρναρι, σχινο θυμαρι ασφοδελος φωτιες γειτονια θυμαρι ξηρο σπυρδουκλι ασφοδελοι ησιοδος μολοχα φτωχη τροφη σκινο ξερο ξυλα σκατζαλιθρα αποκριατικη γιορτη παιδι διονυσιακος χορος διονυσιακη εορτη πανδημο πανηγυρι λαικο λαος λαικη εκδηλωση ελληνικη φυλη βιαια καταστολη ηθων εθιμων κοσμοδιορθωτης, ηθη εθιμα αναγεννηση φυση οντα ον ανοιξη χειμωνας μυστηριο ζωης αεναη κυκλικη αδιαλειπτη αναζωπυρωση παιδια παναρχαιο παιχνιδι αγωνισμα χαρα αυτοενθαρρυνση καθαρτηρια κακο καλη υγεια, ευρωστια δυναμη πυρος καθαρση εξυγιανση μυθος Θετιδα θετις θεα Δημητρα συλλογικη μνημη λογικη αισθηση σωμα αρχαια αρχετυπο παληα ρουχα, σταχτη, προσωπιδα ρυθμος σατυρος ουρα τραγοποδαρος Πανας παν γελιο Μαιναδες μαινας γαμψα νυχια ορφεας ορφευς ημερες σοβαροτητα προσωπειο ελευθερια χορος κρασι, παιγνιο ανθρωποι ευθυμος, χαρουμενος παιχνιδιαρης εποπτης υγρη φυσης οπωρες ανανεωση αναγεννηση δημιουργια διατηρηση ζωης Διονυσος εφυγον κακον, ευρον αμεινον κακα καλλιστο σισυφεια πορεια, απολλωνας απολλων πανηγυρη
