Του Ιωάννη Μαρκάκη προέδρου Εφετών ΔΔ, Ιστορικού MSc
Επισημαίνει ο Πλάτων («Μενέξενος» 247a) από τα βάθη των αιώνων – και είναι η πρώτη γραπτή επισήμανση στην ανθρώπινη Ιστορία, ιδιαίτερα επίκαιρη σήμερα – ότι πᾶσα τε ἐπιστήμη χωριζομένη δικαιοσύνης καὶ τῆς ἄλλης ἀρετῆς πανουργία καὶ οὐ σοφία φαίνεται, δηλαδή κάθε επιστημονική γνώση με την άρρηκτα συνδεόμενη εφαρμογή της (την τεχνολογία) εάν χωρισθεί από την δικαιοσύνη και τις άλλες αρετές δεν συνιστά σοφία αλλά πανουργία (κακοήθεια, απάτη).
Ο Πλάτων προτάσσει την δικαιοσύνη ως την σπουδαιότερη αρετή, διότι, όπως επεξηγεί ο μαθητής του Αριστοτέλης («Ηθικά Νικομάχεια» 1129b -1130a), αφορά, κατ’ ανάγκην, υποθέσεις (ή συμφέροντα) πλειόνων προσώπων και όχι ενός μόνο, κατ’ αντιδιαστολή με την μνημονευόμενη ἄλλη ἀρετή, ήτοι τα συναπτόμενα με την δικαιοσύνη λοιπά μόρια της αρετής (βλ. Πλάτωνος «Νόμοι» 630-631, 633, 636, 688, 696)
- αφ’ ενός μεν την διανοητική αρετή της φρονήσεως (του ορθώς σκέπτεσθαι, της ορθής κρίσεως),
- αφ’ ετέρου δε τις ηθικές αρετές της σωφροσύνης (της εγκράτειας, του αυτοελέγχου) και του σθένους (του θάρρους, της γενναιότητας).
Ο Πλάτων στον εξεταζόμενο λόγο του ασφαλώς δεν θεωρεί ως πανουργία τις επιστημονικές γνώσεις/τεχνολογίες που εξ ορισμού (αφ’ εαυτού) ωφελούν τους ανθρώπους και δεν βλάπτουν το ενδιαίτημά τους, το εν γένει φυσικό περιβάλλον, όπως μια αμιγώς ιατρική θεραπεία ή μια γεωργική τεχνική κ.ά., αλλά εκείνες που είναι ικανές αφ’ εαυτού (εκ των προτέρων) να προσβάλλουν διαχρονικές αξίες, όπως η ζωή, η αξιοπρέπεια και το αυτεξούσιο του ανθρώπου ή η διαφύλαξη του φυσικού περιβάλλοντος κ.ά., ώστε να καθίστανται αναμφίβολα καταστροφικές ή βλαπτικές, με παράδειγμα τεχνολογικές μεθόδους βασανιστηρίων, εξόντωσης και υποδούλωσης ή χειραγώγησης ανθρώπων. Επί πλέον, όμως, ο Πλάτων θεωρεί ως πανουργία (κατά τα συναγόμενα) και τις επιστημονικές εκείνες γνώσεις/τεχνολογίες, πολλές στον αριθμό, που έχουν μεν την δυνατότητα να είναι επωφελείς αλλά μόνο σε ορισμένες περιπτώσεις (τομείς ή πεδία), ενώ στις περισσότερες των περιπτώσεων ή σε περιπτώσεις μείζονος σημασίας (αξιολογικής βαρύτητας) για την ανθρωπότητα (την πλειονότητα των ανθρώπων) αποβαίνουν βλαπτικές, ώστε να έχουν χαρακτήρα αμφίρροπο ή επαμφοτερίζοντα με προέχουσες, πάντως, τις αρνητικές (κατά τον αριθμό ή την αξιολογική βαρύτητα) δυνατότητές τους. Βεβαίως, ο προσδιορισμός τέτοιων επιστημονικών γνώσεων / τεχνολογιών δεν είναι εύκολος, διότι κατ’ αρχάς προϋποθέτει μια σφαιρική εκτίμηση πολύπλοκων δεδομένων ή παραγόντων, συναπτομένων με τις πολύπλευρες (πολυειδείς) δυνατότητες των επιστημονικών αυτών γνώσεων / τεχνολογιών, γεγονός που απαιτεί μια συνδυαστική διεπιστημονική προσέγγιση.
Έχουν, όμως, ευθύνη οι επιστήμονες / τεχνολόγοι για τέτοιες καταστροφικές ή βλαπτικές επιστημονικές γνώσεις/τεχνολογίες ;
Η απάντηση είναι προδήλως καταφατική για εκείνους που συνεργούν στις προαναφερθείσες εξ ορισμού βλαπτικές επιστημονικές γνώσεις/τεχνολογίες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι Γερμανοί επιστήμονες που συνέδραμαν σε τεχνολογίες αμιγώς προοριζόμενες για βασανιστήρια και εξόντωση αμάχου πληθυσμού στα στρατόπεδα συγκέντρωσης στην ναζιστική Γερμανία (θάλαμοι αερίων κ.ά.). Αλλά ευθύνη έχουν, παρ’ ότι δυσδιάκριτη και δυσεξιχνίαστη, και οι συνεργούντες στις προαναφερθείσες εν δυνάμει βλαπτικές, στις περισσότερες των περιπτώσεων ή σε περιπτώσεις μείζονος σημασίας, επιστημονικές γνώσεις / τεχνολογίες. Τούτο διότι, κατ’ αρχάς ενδέχεται να μην διαθέτουν την φρόνηση όπως αντιληφθούν (διαγνώσουν) το ότι οι βλαπτικές δυνατότητες των εν λόγω επιστημονικών γνώσεων / τεχνολογιών είναι περισσότερες των προσδοκωμένων επωφελών ή αφορούν σε περιπτώσεις μείζονος σημασίας (αφού συνεκτιμήσουν και το είδος του πολιτικού καθεστώτος στο οποίο τυχόν παρέχουν τις επιστημονικές τους υπηρεσίες ή τον βαθμό του κερδοσκοπικού χαρακτήρα των διαφόρων εταιρειών όπου εργάζονται ή τον τυχόν ανήθικο σκοπό τους), ενώ, περαιτέρω, σε περίπτωση που έχουν διαγνώσει τις βλαπτικές αυτές δυνατότητες, δεν επιδεικνύουν, πάντως, την εν συνεχεία απαιτούμενη σωφροσύνη και ιδίως δικαιοσύνη, μετά του προσήκοντος σθένους, όπως αρνηθούν να παράσχουν τις επιστημονικές τους υπηρεσίες, έστω σε βάρος των προσωπικών τους φιλοδοξιών και των παντοίων συμφερόντων τους.
Κατόπιν αυτών, τίθεται το ερώτημα εάν υπάρχουν όρια στην δημιουργία (ανάπτυξη) βλαπτικών, κατά τα ανωτέρω, επιστημονικών γνώσεων / τεχνολογιών ή μήπως είναι μοιραία (αναπότρεπτη) η εμφάνισή τους;
Η απάντηση βρίσκεται στον ίδιο εξεταζόμενη λόγο του Πλάτωνος και στην εν γένει διδασκαλία του, γενικότερα στο αρχαιοελληνικό πνεύμα στις υψιπετείς εκφάνσεις του. Υπάρχουν όρια και είναι αυτά που τίθενται από την εν όλω αρετή (προϋποθέτουσα την αυτογνωσία), ιδίως την δικαιοσύνη, εφ’ όσον οι επιστήμονες / τεχνολόγοι εμφορούνται απ’ αυτήν, είναι ενάρετοι. Αλλά το ενάρετό τους συναρτάται με την κοινωνία από τα σπλάχνα της οποίας προέρχονται και η οποία τούς διαπαιδαγωγεί· βαθύτερα από την συλλογική αρετή της συγκεκριμένης κοινωνίας, εξαρτώμενη σε μεγάλο βαθμό από την αγωγή (την παιδεία) που η κοινωνία προσφέρει στα μέλη της και καθορίζουσα, εν τέλει, την διαμόρφωση της πολιτικής / κοινωνικής βούλησης.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΠΑΙΔΕΙΑΣ, ΕΔΩ.
Επομένως, η αρετή δύναται να θέσει τα όρια· είναι η αρετή που φωλιάζει (σε ενότητα με την «καρδιά») στους θείους λόγους και τον βίο του Χριστού.
Ας μην περιμένουμε ως μεσσία την τεχνητή νοημοσύνη και τα λοιπά τεχνολογικά επιτεύγματα, που έχουμε σχεδόν θεοποιήσει – η νέα ειδωλολατρεία.
ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 22.6.2026.
πασα τε επιστημη χωριζομενη δικαιοσυνης και της αλλης αρετης πανουργια και ου σοφια φαινεται Μαρκακης αρχαιο δικαιο αρχαια πλατων Μενεξενος πρωτη γραπτη επισημανση ανθρωπινη Ιστορια, επιστημονικη γνωση εφαρμογη τεχνολογια αρετες κακοηθεια, απατη πλατωνας σπουδαιοτερη αρετη αριστοτελης Ηθικα Νικομαχεια υποθεσεις συμφεροντα πλατωνος Νομοι διανοητικη φρονηση ορθως σκεπτεσθαι, ορθη κριση ηθικες σωφροσυνη εγκρατεια αυτοελεγχος σθενος θαρρος, γενναιοτητα πλατωνα λογος τεχνολογιες ωφελεια ανθρωπος ενδιαιτημα φυσικο περιβαλλον, ιατρικη θεραπεια γεωργικη τεχνικη προσβολη διαχρονικες αξιες, ζωη αξιοπρεπεια αυτεξουσιο διαφυλαξη καταστροφικη βλαπτικη βασανιστηριο εξοντωση υποδουλωση χειραγωγηση ανθρωπων επωφελεις αξιολογικη βαρυτητα ανθρωποτητα αμφιρροπη επαμφοτεριζουσα αρνητικη δυνατοτητα συνδυαστικη διεπιστημονικη προσεγγιση ευθυνη επιστημονας τεχνολογος συνεργος Γερμανοι επιστημονες βασανιστηρια αμαχος πληθυσμος στρατοπεδο συγκεντρωσης ναζιστικη Γερμανια θαλαμος αεριων συνεργοι αντιληψη διαγνωση προσδοκωμενο οφελος πολιτικο καθεστως κερδοσκοπια εταιρεια εργασια ανηθικοτητα σθενος, αρνηση προσωπικη φιλοδοξια συμφεροντα ορια δημιουργια αναπτυξη διδασκαλια αρχαιοελληνικο πνευμα οριο αυτογνωσια εναρετος εναρετο κοινωνια διαπαιδαγωγηση συλλογικη αγωγη παιδεια πολιτικη κοινωνικη βουληση θειος βιος Χριστου ιησους χριστος μεσσιας τεχνητη νοημοσυνη αι AI τεχνολογικα επιτευγματα, θεοποιηση νεα ειδωλολατρεια σωκρατης γλυπτοθηκη μοναχου μοναχο μουσεια βαυαριας μουσειο βαυαρια
