Αρχαία Αποφθέγματα και Δελφικά Παραγγέλματα – Του Χρ. Γ. Μαλτέζου

Του Χρήστου Γ. Μαλτέζου

Το πνευματικό απόσταγμα από την αρχαία ελληνική σοφία που προέρχεται από τα βάθη των αιώνων είναι δείγμα του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού και αποδίδεται απλόχερα μέσα από αποφθέγματα και παραγγέλματα.

Τα αρχαία αποφθέγματα

Απόφθεγμα θεωρείται μια σύντομη πρόταση ή φράση. που περιέχει σοφία, συμβουλή ή κρίση και συχνά αποδίδεται σε φιλοσόφους, συγγραφείς ή άλλες προσωπικότητες. Μερικά από τα αποφθέγματα είναι τα ακόλουθα:

• Σιγάν την αλήθειαν τούτ΄αυτό θάπτειν χρυσόν.

Το να αποκρύπτεις την αλήθεια είναι σαν να θάβεις χρυσάφι.

Πυθαγόρας ο Σάμιος (580 – 496 π.Χ.) ήταν σημαντικός φιλόσοφος, μαθηματικός, γεωμέτρης και θεωρητικός της μουσικής.

• Χαλεπόν άρχεσθαι υπό χερείονος

Είναι δυσβάσταχτο να κυβερνάσαι από τον χειρότερό σου.

Δημόκριτος από τα Άβδηρα Θράκης (460 – 370 π.Χ.), προσωκρατικός φιλόσοφος, μαθητής του Λεύκιππου.

• Μηδενί δίκην δικάσης, πριν αμφοίν μύθον ακούσης.

Μην βγαλεις τελικό συμπέρασμα εάν δεν ακούσεις και τις δύο πλευρές,

Φωκυλίδης ο Μιλήσιος (τέλη 6^ου αι. π.Χ – αρχές 5^ου αι. π.Χ.) ελεγειακός ποιητής που ασχολήθηκε αποκλειστικά με τη σύνταξη γνωμικών σε δακτυλικούς εξάμετρους στίχους (επική ποίηση όπως στα Ομηρικά Έπη).

• Όστις δέ εταίρους δέδοικε, δούλος ών λέληθεν εαυτόν.

Όποιος φοβάται τους άλλους, γίνεται δούλος χωρίς να το καταλάβει,

Αντισθένης ο Αθηναίος, (444 – 365 π.Χ.) φιλόσοφος, ιδρυτής της σχολής των Κυνικών Φιλοσόφων.

• Νήφε και μέμνησο απιστείν

Να παραμένεις νηφάλιος και να θυμάσαι να μην πιστεύεις (σε ατεκμηρίωτες διαδόσεις).

Επίχαρμος από την Κω (530 – 440 π.Χ.) προσωκρατικός φιλόσοφος, ποιητής, συγγραφέας και κωμωδιογράφος.

• Άριστον εστί παντ’ επίστασθαι καλά

Είναι σπουδαίο να έχεις εποπτεία των πάντων.

Μένανδρος ο Αθηναίος (341 – 290 π.Χ.), ποιητής, κωμωδιογράφος, αριστοτέχνης του είδους Νέα Αττική Κωμωδία

Τα Δελφικά Παραγγέλματα

Με την πάροδο των αιώνων διαμορφώθηκαν τα σπουδαία Δελφικά παραγγέλματα. Τα παραγγέλματα αυτά είναι λιτά – Λακωνικά αποφθέγματα που αποτελούνται από δύο έως πέντε λέξεις. Τα παραγγέλματα αυτά αποτέλεσαν τις πνευματικές και ηθικές υποθήκες και παρακαταθήκες, τις οποίες σύμφωνα με τις αρχαίες αναφορές παρέδωσαν οι Επτά Σοφοί της αρχαιότητας στις επερχόμενες γενεές, γι’ αυτό τα Δελφικά παραγγέλματα τα είχαν αποκαλέσει «ωφελήματα ανθρώποις ες βίον».

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για τα ΔΕΛΦΙΚΑ ΠΑΡΑΓΓΕΛΜΑΤΑ, ΕΔΩ.

Ο περισσότερος κόσμος γνωρίζει 2-3 από τα Δελφικά παραγγέλματα, τα οποία όμως ήταν πολυπληθέστερα αφού έφτασαν τα 147 και έχουν διασωθεί έως τις μέρες μας.

Ωστόσο, πριν αναφερθούμε σε μερικά από αυτά, θα εξετάσουμε την ιστορική σπουδαιότητα της επωνυμίας «Δελφικά», που αναγράφονταν και ποιοι ήταν οι 7 Σοφοί στους οποίους αποδίδονται τα περισσότερα από αυτά.

Η Ιστορική σπουδαιότητα της επωνυμίας «Δελφικά»

Οι Δελφοί από πολύ νωρίς είχαν καταστεί ένα από τα σημαντικότερα ιερά μέρη της Ελληνικής Αρχαϊκής περιόδου (750 – 550 π.Χ.). Κάθε πόλη που αποφάσιζε να δημιουργήσει εποίκηση εντός ή και εκτός της λεκάνης της Μεσογείου, για να έχει πραγματικές και έγκυρες πληροφορίες, με σκοπό την ασφαλή και επιτυχή έκβαση της μελλοντικής εποικήσεως, όφειλε να συμβουλευτεί τους χρησμούς, τις οδηγίες και τις υποδείξεις των ιεροφαντών, οι οποίοι έδιναν όλες τις σχετικές και λεπτομερείς πληροφορίες.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περί ΔΕΛΦΩΝ, ΕΔΩ.

Όταν η εποίκηση στεφόταν με επιτυχία οι προσφορές και τα δώρα κατέκλυζαν το ιερό σαν δείγμα ευχαριστιών και σεβασμού. Για τους λόγους αυτούς οι Δελφοί σύντομα έγιναν η ισχυρότερη οικονομικά πόλη της Ελλάδας.

Επειδή η Ελλάδα στην αρχαιότητα ήταν κατατετμημένη σε πολλές πόλεις – κράτη, οι διάφοροι αγώνες και οι θρησκευτικές και κοινωνικές εορτές που διοργάνωναν το Μαντείο και η πόλη των Δελφών, έδιναν την ευκαιρία σε εκεχειρίες, συναντήσεις, προσεγγίσεις και ειρηνικές συνεννοήσεις τόσο στην επικράτεια όσο και τις μακρινές αποικίες. Έτσι έδιναν αρχικά από κοντά λύσεις στα θρησκευτικά και αργότερα στα πολιτικά και οικονομικά ζητήματα που προέκυπταν μεταξύ των γειτονικών κρατών και αργότερα μεταξύ των ξένων και απομακρυσμένων κρατών.

Ήδη, κατά τον 7^ο αιώνα π.Χ. οι Δελφοί ήσαν μια πολύ σημαντική πόλη, διότι είχε αναγνωριστεί από όλους ως ιερός και προστατευόμενος χώρος, με το ιερό των Δελφών συνδέεται άμεσα και ο πρώτος παγκόσμιος θεσμός της Αμφτικτιονίας, δηλαδή την σύσταση ενός σοβαρού πολιτικού και στρατιωτικού σώματος, αρχικά από τις γειτονικές πόλεις κράτη που με την θρησκευτική κάλυψη, το καθιστούσε σεβαστό και παντοδύναμο για την εποχή του, το οποίο καθόριζε την πορεία και την εξέλιξη των πολιτικών και των ιστορικών γεγονότων. Έτσι, οι Δελφοί προσομοιάζεται ως πρόγονος της Κοινωνίας των Εθνών που μετά την λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου μετεξελίχθηκε στον σημερινό Ο.Η.Ε. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ σχετικό άρθρο, ΕΔΩ.

Ο τόπος που αναγράφονταν τα Δελφικά παραγγέλματα

 Τα Δελφικά Παραγγέλματα αναγράφονταν στο υπέρθυρο και στους παραστάδες (κολώνες) της πύλης του κυρίως Ναού του Απόλλωνος στους Δελφούς. Στην μετώπη (εμπρόσθιο τμήμα) του πρόναου, αναγράφονταν τα πιο γνωστά από αυτά, όπως το «Γνώθι Σαυτόν» και το «Μηδέν Άγαν», ενώ τα υπόλοιπα από τα 147 παραγγέλματα ήταν χαραγμένα σε πολλές στήλες που είχαν τοποθετηθεί περιμετρικά του ναού.

Οι επτά σοφοί της αρχαιότητας

• Θαλής ο Μιλήσιος (Μίλητος Ιωνίας, 640 – 546 π.Χ.): Προσωκρατικός φιλόσοφος, μαθηματικός, φυσικός, αστρονόμος, μηχανικός, μετεωρολόγος και ιδρυτής της Ιωνικής Σχολής της φυσικής φιλοσοφίας στη Μίλητο.
• Πιττακός ο Μυτιληναίος (Λέσβος, 650 – 570 π.Χ.): Πολιτικός, στρατιωτικός ηγέτης, μετριοπαθής μεταρρυθμιστής, διακρίθηκε για τη δίκαιη νομοθεσία του και έγινε γνωστός για σοφά αποφθέγματα σχετικά με τη σύνεση, τη δικαιοσύνη και την προνοητικότητα.
• Χίλων ο Λακεδαιμόνιος (Σπάρτη, 600 – 520 π.Χ.): Πολιτικός, νομοθέτης, φιλόσοφος και ελεγειακός ποιητής, θαυμαστός για την ευθυκρισία του, ενάρετος, ηθικός, σοβαρός με βαθιά στοχαστική φιλοσοφική σκέψη. Στον Χείλωνα αποδίδονται τα πλέον γνωστά παραγγέλματα: Γνώθει σαυτόν και Μηδέν άγαν τα οποία ήταν γραμμένα στην προμετωπίδα του ναού του Απόλλωνος.
• Βίας ο Πριηνεύς (Πριήνη Ιωνίας, 625 – 540 π.Χ.): Ποιητής, γνωστός για τη δικαιοσύνη του και τη ρητορική του δεινότητα. Ανιδιοτελής, δίκαιος και εγκρατής. Τα δυο κύρια γνωρίσματά του ήταν η ρητορική του δεινότητα και το ακοίμητο πνεύμα της δικαιοσύνης.
• Σόλων ο Αθηναίος (639 – 559 π.Χ.): Νομοθέτης, φιλόσοφος και ποιητής εισήγαγε σημαντικές μεταρρυθμίσεις που έθεσαν τα θεμέλια για τη δημοκρατία. Το νομοθετικό έργο του Σόλωνα περιελάμβανε πρώτα μέτρα επανόρθωσης της υπάρχουσας κατάστασης, πολιτειακές μεταρρυθμίσεις που αφορούσαν στο πολιτικό σώμα, στη λαϊκή κυριαρχία και στα δικαστήρια, καθώς και νομοθετήματα σε συγκεκριμένους τομείς.
• Κλεόβουλος ο Ρόδιος (Λίνδος Ρόδου, 630 – 560 π.Χ.): Φιλόσοφος και ποιητής. Κυβέρνησε για 40 χρόνια στη Λίνδο με σύνεση, ήταν άρχοντας αγαπητός στο λαό, γι αυτό το λόγο τον εξέλεγαν συνέχεια, είναι ο γνωστός “Τύραννος της Λίνδου”, αλλά στην πραγματικότητα δεν υπήρξε τύραννος, φροντίζοντας για την ανάπτυξη του τόπου του.
• Περίανδρος ο Κορίνθιος (668 – 584 π.Χ.): Ήταν ο δεύτερος τύραννος της Κορίνθου, γνωστός για την τυραννία και τη σοφία του, καθώς και για τη μεταμόρφωση της πόλης σε μια από τις πλουσιότερες στην αρχαία Ελλάδα. Παρά τη βιαιότητά του, θεωρήθηκε σοφός και δίκαιος, κάτι που αποτυπώνεται σε αποφθέγματά του

Σχετικά με το Δελφικό «Ε»

Το γράμμα «Ε» ήταν γραμμένο σε πινακίδα στην κορυφή της μετώπης του αετώματος του ναού του Απόλλωνος μαζί με τα προαναφερθέντα παραγγέλματα Γνώθει σαυτόν και Μηδέν άγαν. Η αναγραφή του γράμματος «Ε», κατά μία εκδοχή, οφειλόταν στο εξής γεγονός:

Στην αρχή οι σοφοί της αρχαιότητας, των οποίων τα παραγγέλματα ήταν χαραγμένα στον ναό του Απόλλωνος, ήταν οι εξής πέντε: Χείλων, Σόλων, Θαλής, Βίας και Πιττακός. Έτσι έμειναν στην ιστορία με τον συμβολικό και αλληγορικό αριθμό πέντε (5) που συμβολίζεται με το γράμμα «Ε».

Οι διανοούμενοι όμως σοφοί και τύραννοι και άνευ εκλογής ή διορισμού κυβερνήτες, Κλεόβουλος της Ρόδου και Περίανδρος της Κορίνθου, χρησιμοποίησαν εκτός από τις ικανές γνώσεις τους και την υλική ισχύ τους, για να αναγνωρισθούν και να ενταχθούν και αυτοί στον κατάλογο των σοφών, έτσι αποτέλεσαν τον αριθμό επτά (7).

• ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκη “ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΗ, ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ και ΕΙΚΑΣΤΙΚΗ ΑΞΙΑ των ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ του ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΑΛΦΑΒΗΤΟΥ”, ΕΔΩ.

15 από τα 147 Δελφικά παραγγέλματα

• Νόμω πείθου. Να πειθαρχείς στον Νόμο
• Γονείς αίδου. Να σέβεσαι τους γονείς σου
• Γνώθι μαθών. Γνώρισε αφού μάθεις
• Άρχε σεαυτού. Να κυριαρχείς τον εαυτό σου
• Φίλους βοήθει. Να βοηθάς τους φίλους
• Θυμού κράτε. Να συγκρατείς τον θυμό σου
• Όρκω μη χρω. Να μην ορκίζεσαι
• Μηδεν άγαν. Να μην υπερβάλεις
• Φόνου απέχου. Να μην φονεύεις
• Υφορώ μηδένα. Να μην είσαι καχύποπτος
• Βίας μη έχου. Να μην έχεις βία
• Τύχη μη πίστευε. Να μην πιστεύεις την τύχη
• Γλώτταν ίσχε. Να συγκρατείς την γλώσσα σου
• Σοφίαν ζήτει. Να αναζητάς την σοφία – γνώση
• Φθόνι μηδενί. Να μην φθονείς κανέναν

ΠΗΓΗ: ομιλία του Χρ. Μαλτέζου στο «Φιλοσοφικό Καφενείο – Ν. Μακρής», 3.12.2025. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 4.12.2025.