Ο Μινώταυρος του… Αγίου Δημητρίου, εκκλησίας που κτίσθηκε πάνω στο αρχαίο Διογένειο Γυμνάσιο Αθηνών! – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Ο Άγιος Δημήτριος Κατηφόρης ήταν ιστορική βυζαντινή εκκλησία στην συνοικία της Πλάκας Αθηνών, η οποία ανασκάφηκε και κατεδαφίστηκε το 1859 – 1861. Ευρίσκετο κοντά στην συμβολή της οδού Ερεχθέως με την οδό Λυσίου. Ο Καμπούρογλου τον τοποθετεί χαρακτηριστικά «δεξιά» της Λυσίου, στην Ερεχθέως, στον 37^ο παράλληλο [37.97334562997684, 23.728773520762463].[1] Η θέση του ναού ήταν κοντά σε σημαντικά αρχαία κατάλοιπα, μεταξύ άλλων, στην περιοχή του ιερού της Ουρανίας Αφροδίτης.[2] Το επίθετο «Κατηφόρης» προέρχεται από την κατηφορική κλιση των βορείων υπωρείων της Ακρόπολης, όπου βρισκόταν η εκκλησία.

Εκτίσθη ακριβώς επάνω σε ένα τμήμα του ύστερου ρωμαϊκών χρόνων οχυρωματικού τείχους της μετα-Ερούλων εποχής. Κάτω από τα ερείπια της εκκλησίας, οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν αργότερα τα ερείπια του Διογενείου, ενός αρχαίου ελληνικού Γυμνασίου, που χρησιμοποιείτο για την εκπαίδευση των Αθηναίων εφήβων, επίλεκτων πολιτων της Αθήνας, που ολοκλήρωναν την πολιτική και στρατιωτική τους εκπαίδευση.

Η Αρχαιολογική Εταιρεία επραγματοποίησε ανασκαφές στον Άγιο Δημήτριο Κατηφόρη ήδη από το 1860 – 1861, και ακολούθησαν εργασίες το 1861 – 1862 και το 1868 – 1869.

Σημαντικότερο πλαστικό εύρημα, ένα άγαλμα από πεντελικό μάρμαρο του Μινώταυρου (παραπάνω φωτ.). Πρόκειται για ρωμαϊκό αντίγραφο, από τον 1^ο – 2^ο αιώνα μ.Χ. ενός αρχαιότερου ελληνικού χάλκινου πρωτοτύπου, του 450 π.Χ. (πρώιμης κλασσικής εποχής), το οποίο αποδίδεται στον διάσημο γλύπτη Μύρωνα (τον ίδιο που σμιλευσε και τον Δισκοβόλο). Ανακαλύφθηκε το 1862 κοντά στην εκκλησία του Αγίου Δημητρίου του Κατηφόρη. Η ιστορία του Μινώταυρου ενός από τους πιο συναρπαστικούς και διάσημους μύθους της ελληνικής μυθολογίας, σχετίζεται με την Αθήνα. Συγκεκριμένα βρέθηκε μόνο το κεφάλι και το άνω μέρος του κορμού του. Ανακαλύφθηκε ακριβώς δίπλα σε ένα συνοδευτικό άγαλμα του Αθηναίου ήρωα, Θησέα. Το αρχικό σύμπλεγμα του Μύρωνα βρισκόταν στην Ακρόπολη Αθηνων. Οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν μια βαθειά οπή, που διαπερνούσε το στόμα του Μινώταυρου. Αυτό δείχνει ότι κατά την ρωμαϊκή περίοδο, αυτό το άγαλμα χρησίμευε ως διακοσμητική υδρορροή σε μια δημόσια κρήνη, που βρισκόταν κοντά στο Διογένειο. Ο μυθολογικός Μινώταυρος, ήταν ταιριαστός με τον θεσμό, που εόρταζε τον αθηναϊκό αθλητικό ηρωισμό (εμπνευσμένο από τον Θησέα, τον μυθικό ιδρυτή του θεσμού της εφηβείας). Τα ανακατασκευασμένα κομμάτια του Μινώταυρου (αρ. 1664α) και του Θησέα (αρ. 1664) διατηρούνται σήμερα και εκτίθενται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών.

Αλλά και ένας εξαιρετικός θησαυρός από αρχαία αντικείμενα ευρέθη επίσης εδώ. Επειδή το ύστερο ρωμαϊκών χρόνων τείχος κτίσθηκε βιαστικά, χρησιμοποιώντας “σπόλια” (επαναχρησιμοποιημένες πέτρες από αρχαιότερες κατασκευές, που κατεστράφησαν από την εισβολή των Ερούλων Γερμανών, το 267 μ.Χ.), διατήρησε τέλεια εκατοντάδες μνημεία από το κοντινό Διογένειο, όπως:

• Οι Εφηβικές Επιγραφές (Οι Κατάλογοι Τάξεων) – το πιο πολύτιμο ιστορικό αρχαιολογικό εύρημα. Αποτελούνταν από αρκετές εκατοντάδες μαρμάρινους όγκους και στήλες πυκνά καλυμμένες με επιγραφές. Αυτές οι πέτρες κατέγραφαν τα ονόματα των αποφοίτων τάξεων των εφήβων, μαζί με τις οικογενειακές τους γενεαλογίες και τους δήμους στους οποίους ανήκαν. Πολλές επιγραφές αποκάλυψαν άτυπες λεπτομέρειες, όπως η χρήση συντομευμένων ονομάτων (αυτά που λέμε σήμερα παρατσούκλια, μεταξύ των μαθητών, που αντανακλούν ένα στενό αίσθημα αδελφοσύνης μέσα στο γυμνάσιο). Τα κείμενα κατονόμαζαν ρητώς τους εκπαιδευτές, τους παιδοτρίβες και τους κοσμητές / κοσμήτορες (διευθυντές) που λειτουργούσαν το Διογένειον. Σήμερα, η συντριπτική πλειοψηφία αυτών των εφηβικών εγγράφων σώζεται και εκτίθεται στο Επιγραφικό Μουσείο της Αθήνας.
• ένα αθηναϊκό ΨΗΦΙΣΜΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΕΠΟΥΣΑ ΤΕΛΕΣΗ ΤΗΣ ΠΟΜΠΗΣ ΤΩΝ EΛΕΥΣΙΝΙΩΝ, περίπου του 220 μ.Χ. Είναι 8 συγκολλημένα θραύσματα στήλης, από πεντελικό μάρμαρο. Αλλά ένα άλλο θραύσμα αυτού, βρίσκεται στο… Βρετανικό Μουσείο.[3]
• Ανάγλυφες εικόνες / προτομές Κοσμητών: Οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν μια εκπληκτική σειρά από μαρμάρινες προτομές, κυρίως του 2^ου και 3^ου αιώνα μ.Χ. Αυτά τα εξαιρετικά λεπτομερή, ρεαλιστικά γλυπτά της ρωμαϊκής περιόδου απεικόνιζαν τους κοσμητες – τους επίλεκτους Αθηναίους πολίτες, που διορίζονταν να κυβερνούν τους νέους. Τα πορτραίτα δείχνουν αυτούς τους διοικητές με ποικίλα κτενίσματα, πνευματικές εκφράσεις και γενειάδες φιλοσοφικού τύπου, αποτυπώνοντας τα πολιτιστικά ιδανικά της ρωμαϊκής Αθήνας. Αυτά τα γλυπτά στεγάζονται τώρα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας.
• Θρησκευτικά αφιερώματα και ανάγλυφα θραύσματα γλυπτών και άλλα ανάγλυφα, ενσωματωμένα στο αποτύπωμα της εκκλησίας ρίχνουν φως στην θρησκευτική ζωή μέσα στο γυμνάσιο.
• Ανακαλύφθηκαν αρκετές μαρμάρινες ερμαϊκές στήλες (ο θεός Ερμής, ήταν προστάτης θεος των γυμνασίων και του αθλητισμού).
• Ηρώον του Διογένη: Οι επιγραφές επιβεβαιώνουν την ύπαρξη ενός ιερού χώρου (τέμενος) και ενός ηρωικού μνημείου (ηρώον) αφιερωμένου στον Διογένη τον Ευεργέτη, τον ηγεμόνα ή αξιωματούχο που χρηματοδότησε την δημιουργία του Γυμνασίου.
• Επιγραφές που καταγράφουν αφιερώσεις σε θεότητες όπως ο Ασκληπιός, η Υγιεία και ο Αμφιάραος δείχνουν ότι η υγεία και η σωματική ευεξία των νέων ήταν στενά συνδεδεμένες με την θρησκευτική λατρεία.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης «Ταματα και αναθηματα». Γ. Λεκακης «Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις». ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 7.1.2015.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Νερούτσος Τ. “Χριστιανικαί Αθήναι”, Αθήνα, 1889.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Κατ’ άλλους στην διασταύρωση των σύγχρονων οδών Απόλλωνος, Φιλοθέης και Πανδρόσου, 100 μ. ΝΑ. από την πλατεία Μητροπόλεως [37.97464076976683, 23.730125581781632].

[2] Τμήμα ανάγλυφης πλάκας με πομπή Ερώτων (παραπάνω φωτ.). Βρέθηκε μάλλον το 1860 εντοιχισμένη σε μεσαιωνικό τοίχο της εκκλησίας του Αγίου Δημητρίου Κατηφόρη, ο οποίος σήμερα δεν σώζεται, στα Α. του ιερού της Αφροδίτης Ουρανίας. Η αριστερή πλευρά είναι σπασμένη, η δεξιά φέρει αναθύρωση και τόρμο για την υποδοχή συνδέσμου και η πίσω όψη είναι αδρά δουλεμένη. Παριστάνονται 4 γυμνοί Έρωτες, που βαδίζουν προς τα αριστερά. Κρατούν φιάλη στο αριστερό χέρι και θυμιατήριο ή οινοχόη στο δεξί. Τα μαλλιά τους είναι μακριά, μαζεμένα ψηλά στο κεφάλι. Ανάλογη παράσταση φέρουν δύο ακόμη ανάγλυφες πλάκες, η ΕΑΜ 1451 και ένα θραύσμα που βρίσκεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Καθώς το τελευταίο βρέθηκε στην ανασκαφή του ιερού της Αφροδίτης Ουρανίας (ή αλλιώς ιερό Αφροδίτης και Έρωτα), όλες οι πλάκες αποδόθηκαν στην επένδυση του περιβόλου του υπαίθριου αυτού ιερού. Οι στυλιστικές διαφορές που παρουσιάζουν οι πλάκες μεταξύ τους οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η ΕΑΜ 1452 είναι μεταγενέστερη αντικατάσταση μιας από τις αρχικές πλάκες του περιβόλου. Είναι Ρωμαϊκής εποχής, 2ος αι. μ.Χ. Διαστάσεις: Ύψος: 0,46 μ. μήκος: 0,77 μ. πλάτος: 0,21 μ. από Μάρμαρο Πεντέλης. Θέση Αίθουσα κλιτύων Ακρόπολης. – ΠΗΓΗ: Μουσείο Ακροπόλεως.

[3] ΠΗΓΗ: Επιγραφικό Μουσείο 8614 – Επιστημονικός Κατάλογος Επιγραφών, 130-132.

Μινωταυρος ΙΝ ιερος ναος εκκλησια αγιου Δημητριου κατηφορη, αρχαιο Διογενειο Γυμνασιο Αθηνων Λεκακης