Το Σπήλαιο του Σκοτεινού (ή «Σπήλαιο της Αγίας Παρασκευής»), ευρίσκεται στον Δήμο Γουβών, 20 χλμ. ανατολικά του Ηρακλείου Κρήτης και 1,2 χλμ. βορειοδυτικά του χωριού Σκοτεινό(*), σε υψόμετρο 225 μ.
Στον χώρο προ της εισόδου σχηματίζεται δολίνη, ενώ η κύρια αίθουσα οδηγεί σε θαλάμους που αναπτύσσονται σε 4 διαφορετικά, επικλινή επίπεδα, με πλούσιο λιθωματικό διάκοσμο (126 Χ 36 Χ 47 μ.).
Ο ναός της Αγίας Παρασκευής στην είσοδο του σπηλαίου, είναι κτισμένος πάνω στα ερείπια του πρώτου ναού, ο οποίος χρονολογείται στην περίοδο της Ενετοκρατίας.
Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα λατρευτικά σπήλαια της Κρήτης με στοιχεία λατρείας της θεάς Αρτέμιδος, με την επωνυμία Βριτομάρτις, ενώ ο P. Faure το ταυτίζει με τον Λαβύρινθο του Μινώταυρου στην Κνωσό[1].
Οι ανασκαφές από τους Evans και Pendlebury (1933) και Δαβάρα (1962) πιστοποιούν την χρήση του σπηλαίου κατά την Ύστερη Νεολιθική (5η χιλιετία π.Χ.), Μέση και Ύστερη Μινωική (3η – 2η χιλιετία π.Χ.), Πρωτογεωμετρική (11ο – 9ο αι. π.Χ.) και Ρωμαϊκή περίοδο. Συνέχιση της ανασκαφικής έρευνας πραγματοποιείται από την Αμερικανική Σχολή Κλασσικών Σπουδών στην Αθήνα και το Ινστιτούτο Αιγαιακής Προϊστορίας της Ανατολικής Κρήτης σε συνεργασία με την Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας νοτίου Ελλάδος.
ΠΗΓΗ: ΥΠΠΟΑ, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 5.1.2013.
(*) Το χωριό Σκοτεινό στον 35ο παράλληλο [35.29832044850637, 25.308140202661292] απέχει 20 χλμ. από το Ηράκλειο Κρήτης.
- Αναφέρεται για πρώτη φορά με αυτό το όνομα στην οθωμανική απογραφή του 1671, ως Σκοτεινό Πέραμα / Iskotino Perama (με 17 υπόχρεους σε φόρο). Στην αιγυπτιακή απογραφή (1834) ως Skoteino με 8 χριστιανικές και 5 μουσουλμανικές οικογένειες. Στην απογραφή του 1881 είχε 88 χριστιανούς και 3 μουσουλμάνους κατοίκους. Στην απογραφή του 1900 είχε αμιγώς χριστιανικό πληθυσμό, με 135 κατοίκους. Στην απογραφή του 1920 είχε 132 κατοίκους.
Το χωριό είναι διάσημο για το σπήλαιό του [35.30455114184485, 25.297693901795256]. Σήμερα λιθόστρωτο μονοπάτι σε φέρνει έως την είσοδό του (παραπάνω φωτ.). Το σπήλαιο έχει εμβαδόν 2 500 τ.μ. περίπου. Η πλήρης διάσχισή του είναι 450 μ. Σταλαγμιτες και σταλακτιτες του, ομοιάζουν με ανθρώπινες και ζωικές μορφές.
Το σπήλαιο έχει πολλές αίθουσες:
- Μετά την είσοδο, ο κύριος θάλαμος, ονομάζεται Μέγας Ναός (130 Χ 33 Χ 30 μ.).
- Ο μικρότερος θάλαμος, λέγεται «Βωμός» (24 Χ 8,5 Χ 25 μ.) επειδή εδώ πραγματοποιούνταν θυσίες. Στο πάτωμα υπάρχουν αποχετεύσεις – πιθανότατα χρησιμοποιήθηκαν για εκδηλώσεις και προσφορές στις θεότητες του Κάτω Κόσμου (αίμα, λάδι, κρασί, κλπ.). Το σπήλαιο ήταν αφιερωμένο στην θεά της γονιμότητος Βριτομάρτιδος, η οποία επί δωδεκαθέου έγινε επιθετικός προσδιορισμός της θεάς Αρτέμιδος. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ: Γ. Λεκάκης “Τα επίθετα της θεάς Αρτέμιδος”.
- Στα αριστερά του πρώτου θαλάμου, υπάρχει ένας άλλος, που ονομάζεται «Άδυτον» (15 Χ 8 Χ 2,3 μ.), που οδηγεί σε άλλη είσοδο.
- Αλλά η πιο θεαματική αίθουσα είναι αυτή που γνωστή ως «Δωμάτιο λατρείας» (μεταξύ «Βωμού» και «Αδύτου»). Ευρίσκεται 50 μ. κάτω από το επίπεδο εισόδου. Είναι θολωτή (12 Χ 12,5 Χ 10 – 15 μ.). Τον χειμώνα αυτός ο θάλαμος πλημμυρίζει έως το 1/3 του ύψους του! Η πρόσβαση γίνεται μέσω διαδρόμου (12 Χ 2 μ.).
- Η λεγόμενη «Αίθουσα προσευχής» (7,5 Χ 5 μ.) έχει πολλές «στήλες». Τέλος,
- υπάρχει επίσης ένας άλλος μικρός χώρος, γνωστός ως «παρεκκλήσι» (12,5 Χ 1,5 – 5 μ.).
Ανασκαφές και ευρήματα δείχνουν ότι ο χώρος χρησιμοποιήθηκε συνεχώς πριν από τουλάχιστον 7.000 χρόνια έως και την ρωμαϊκή κατοχή, όταν ο αρχαίος ναός μετετράπη σε χριστιανική εκκλησία. Στο βόρειο τμήμα του κοιλώματος του σπηλαίου στην κύρια είσοδο, εκτίσθη εκκλησάκι, αφιερωμένο στην Αγία Παρασκευή, επί ενετοκρατίας και το σπήλαιο έμεινε γνωστό και ως «Σπήλαιο της Αγίας Παρασκευής»!
Ευρέθη σημαντικός αριθμός αναθηματικών προσφορών, από χαλκό και κεραμικά – παράδοση που συνεχίζεται, 4.000 χρόνια, με τα τάματα που αφήνονται στο εκκλησάκι από προσκυνητές! – ΔΙΑΒΑΣΤΕ: Γ. Λεκάκης «Ταματα και αναθηματα». Κάθε χρόνο πραγματοποιείται πανηγύρι στην γιορτή της αγίας Παρασκευής (26 Ιουλίου).
ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης «Ταματα και αναθηματα». Γ. Λεκακης «Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις».
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Fisher J. κ.ά. «The Rough Guide to Crete», 7η έκδοση, εκδ. Rough Guides, Νέα Υόρκη, Λονδίνο, Δελχί, 2007.
- Howarth N. A. A. «Labyrinth Lost: From ancient maps to filming for National Geographic», Christ Church Library Newsletter, 2010.
ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ Γ. Λεκάκη:
[1] Η Κνωσος κείται μόλις 13 χλμ. δυτικότερα, ακριβώς στον ίδιο παράλληλο [35.295759927698484, 25.160171683157863]!
σπηλαιο Λαβυρινθος αρχαια κατοικηση 7.000 χρονων λατρεια θεα Βριτομαρτις σπηλαιολαβυρινθος χρονια πριν 5000 πΧ Βριτομαρτη Σπηλαιο Σκοτεινου Σπηλαιο Αγιας Παρασκευης Δημος Γουβων, Ηρακλειο Κρητης χωριο δολινη, αιθουσα θαλαμος λιθωματικος διακοσμος ιν ιερος ναος αγια Παρασκευη σπηλια ερειπια ενετοκρατια σημαντικοτερα λατρευτικα σπηλαια Κρητης Αρτεμις, αρτεμη φωρ Faure Μινωταυρος Κνωσος ανασκαφες εβανς Evans πεντλεμπουρι Pendlebury 20ος αιωνας μχ 1933 Δαβαρας 1962 χρηση υστερη Νεολιθικη 5η χιλιετια πΧ μεση μινωικη 3η – 2η πρωτογεωμετρικη 11ος – 9ος Ρωμαικη περιοδος ανασκαφη αμερικανικη Σχολη Κλασσικων Σπουδων αθηνα Ινστιτουτο Αιγαιακης Προιστοριας ανατολικης Κρητης εφα Εφορεια Παλαιοανθρωπολογιας Σπηλαιολογιας νοτιου Ελλαδος 35ος παραλληλος οθωμανικη απογραφη 17ος 1671, Σκοτεινο Περαμα / Iskotino Perama φορος αιγυπτιακη 19ος 1834 χριστιανικες μουσουλμανικες οικογενειες χριστιανοι μουσουλμανοι κατοικοι χριστιανικος πληθυσμος, λιθοστρωτο μονοπατι μονοπατια διαδρομη διαδρομες πεζη πεζοπορια πεζοποριες εμβαδον σταλαγμιτης σταλακτιτης ανθρωπινη ζωικη μορφη Μεγας Ναος Βωμος θυσια αποχετευση εκδηλωση τελετουργια προσφορα θεοτητα Κατω Κοσμος αιμα, λαδι, κρασι αδυτον Δωματιο λατρειας αδυτο υπογειο θολωτη χειμωνας πλημμυρα διαδρομος αιθουσα προσευχης στηλη παρεκκλησι ανασκαφες ευρημα ρωμαικη κατοχη μετατροπη χριστιανικη εκκλησια κοιλωμα εκκλησακι, ενετοι αναθημα προσφορα χαλκος κεραμικα παραδοση ταμα προσκυνητης επιβιωση εθιμου εθιμο πανηγυρι γιορτη 26 Ιουλιου εθιμα πανηγυρια γιορτες Ιουλιος εορτη εορτες γονιμοτητος Βριτομαρτιδος, δωδεκαθεο επιθετικος προσδιορισμος γονιμοτητας Βριτομαρτιος, δωδεκαθεον επιθετα γονιμοτητα
