Ο μύθος του Προμηθέα στην σκανδιναβική μυθολογία

Του Γιώργου Λεκάκη

Ψήγματα σκανδιναβικής μυθολογίας εμφανίζονται τον 8^ο – 9^ο αι. μ.Χ. με σκόρπιες ποιητικές μαρτυρίες της παλαιοσκανδιναβικής παράδοσης. Κάποια σκαλδικά ποιήματα και ρουνικές επιγραφές μπορεί να πει κανείς ότι παραπέμπουν σε θεούς και μυθολογικά επεισόδια…

ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκης «Ο Προμηθέας στον χωροχρόνο», ΕΔΩ – από την απόδοση του Γ. Λεκάκη του «Προμηθέα Δεσμώτη» του Αισχύλου σε 15συλλαβο, ΕΔΩ.

Η σκανδιναβική μυθολογία εμφανίζεται γραπτώς μόλις το 1000 – 1050 μ.Χ., με ποιητικές συνθέσεις, που αργότερα θα αποτελέσουν την «Ποιητική Έδδα». Μόλις τον 13ο αι. μ.Χ. έχουμε τα σημαντικότερα σωζόμενα χειρόγραφα (Codex Regius, περ. 1270, ο οποίος περιέχει μεγάλο μέρος της «Ποιητικής Έδδας»). Περί το 1220 μ.Χ. ο Ισλανδός φυλετικός αρχηγός, ποιητής και διπλωμάτης Snorri Sturluson γράφει την «Νεώτερη Έντα / Πρόζα Έδδα», που θεωρείται η σημαντικότερη συστηματική καταγραφή της σκανδιναβικής μυθολογίας. Η Αρχαία Έντα / Ποιητική Έντα γράφτηκε περίπου 50 χρόνια αργότερα! Σε αυτές τις σκανδιναβικές μυθολογίες εμπλέκονται κυρίως θεοί, θεότητες(*) και ήρωες της ελληνικής μυθολογίας (και άλλων μυθολογιών), με σκανδιναβικά ονόματα, αλλά όχι με σκανδιναβικές ιστορίες. Οι ιστορίες είναι γνωστές από αρχαίες ελληνικές παραδόσεις, που πέρασαν στις μυθολογίες Γερμανών, Αγγλοσαξόνων, Τευτόνων, κλπ.

(*) Αναφέρονται οι θεότητες και οι θεοί του ελληνικού πανθέου: Αδης-Πλουτων, Αθηνα, Αμφιτρήτη, Αιολος, Απολλων-Φοιβος, Αρης, Αρτεμις, Ασκληπιος, Αφροδίτη (η οποία μάλιστα λέγεται παραφρασμένα Φρεγια), Δημητρα, Ειρηνη, Ερις, Ερμης, Ερως, Ζευς, Ηλιος, Ηρα, Ηως, Θανατος, Θεμις, Κυβελη, Μουσες, Νυξ, Ποσειδων και Μηνη-Σεληνη (η οποία μάλιστα λέγεται παραφρασμένα Μανι).

ΑΡΙΣΤΕΡΑ: Ο Προμηθέας – Λόκι δεμένος αβοήθητος επάνω στα βράχια, ενώ ένα δηλητηριώδες φίδι κρέμεται από επάνω του. Από το έργο «Η Τιμωρία του Λόκι» (The Punishment of Loki), εικονογράφηση του 19^ου αιώνα, από τον Γάλλο καλλιτέχνη Louis Huard για το έργο των Keary. ΜΕΣΗ: Ο ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ – ΛΟΚΙ αλυσοδεμένος και η σύζυγός του Σιγιν εφιππος, λεπτομέρεια από αγγλοσαξονικό πέτρινο σταυρό του 9ου – 10ου αι. μ.Χ. από το Γκόσφορθ της Κουμπριας Αγγλίας. ΔΕΞΙΑ: Ο ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ – ΛΟΚΙ-αλυσοδεμένος στην Εκκλησία του χωριού Κίρκμπι Στίβεν επίσης της Κουμπριας Αγγλίας.

Στην σκανδιναβική μυθολογία, οι θεοί τιμωρούν τον Προμηθέα – Λόκι (παλαιονορδικά Loptr, Hveðrungr = θεός του αέρα), μετά τον θάνατο του Μπαλντρ. Καταδιωκόμενος καταφεύγει σε ένα βουνό – όπως και ο Προμηθέας στον Καύκασο – σε μια καλύβα με 4 πόρτες (μία για κάθε κατεύθυνση, για να μπορεί να παρατηρεί και από τα 4 σημεία τους διώκτες του). Την ημέρα μεταμορφώνεται σε ψάρι (σολομό), μένοντας σε έναν καταρράκτη. Τα βράδια, φτιάχνει δίχτυα ψαρέματος – έφτιαξε το πρώτο δίχτυ, λένε. Όταν ακουσε τους θεούς Άεσιρ (Όντιν, Θορ και Τυρ) να πλησιάζουν, πεταξε το δίχτυ στην φωτιά και πηδηξε στο ρυάκι ως σολομος. Οι θεοί ανακαλύπτουν το μισοκαμένο δίχτυ, καταλαβαίνουν τον σκοπό του και φτιάχνουν ένα νέο. Έτσι οδηγούν τον σολομό-Λόκι σε ένα στενό πέρασμα και ο Θορ τελικά τον συλλαμβάνει. Πηγαίνουν τον Λόκι – και λίγο αργότερα και τους γιους του Νάρφι και Βάλι – σε μια σπηλιά. Εκεί, οι θεοί μεταμορφώνουν τον Βάλι σε λύκο, ο οποίος κατασπαράζει τον αδελφό του Νάρφι. Από τα εντόσθια του Νάρφι, δημιουργούνται άφθαρτα, μαγικά δεσμά – όπως και ο Προμηθέας με ηφαιστοτευκτα. Τον δένουν με τα εντόσθια του γιου του, Νάρφι / Νάρι – τα οποία τα σκληραίνουν για να γίνουν σίδερο – ενώ η Σκάντι τοποθετεί ένα φίδι επάνω από το πρόσωπό του… – όπως και ο Προμηθέας είχε ένα όρνιο από πάνω του…

Η σύζυγος του Λόκι, η Σίγκιν, του παραμένει πιστή ακόμη και κατά την διάρκεια της τιμωρίας του. Στέκεται συνήθως δίπλα του, συλλέγοντας το δηλητήριο που στάζει μέσα σε ένα σκεύος, αλλά όποτε απομακρύνεται για να το αδειάσει, το δηλητήριο πέφτει επάνω στο σώμα του Λόκι και ο σφοδρός πόνος του, προκαλεί δονήσεις στην γη – Έτσι, ο μύθος ερμηνεύει τους σεισμούς ως κινήσεις μιας δεσμίας θεϊκής δύναμης.

Η τιμωρία του διαρκεί μέχρι το Ράγκναροκ, οπότε τα δεσμά του τελικως σπάνε και ο Λόκι επιστρέφει για να λάβει μέρος στην τελική καταστροφή της παλαιάς κοσμικής τάξεως. Πεθαίνει δε, σε μονομαχία…

Ο Λόκι, αδελφός εξ αίματος του Διός-Άρη [Όντιν], είναι όμορφος και χαριτωμένος στην εμφάνιση, αλλά άστατος, ύπουλος, πονηρός και ξεπερνά ακόμη και τον Όντιν (θεό της ευγλωττίας και της σοφίας) στο πνεύμα και την ευφυΐα. Προσωποποίηση της Έριδος. Είναι αμοραλιστής, εριστικός, άπιστος, προδίδει, καταγγέλλει, ψεύδεται. Σώζει τους θεούς από δύσκολες καταστάσεις, που συνήθως προκαλεί ο ίδιος, τάσσεται με το μέρος των γιγάντων – όπως και ο Προμηθέας – και των εχθρών των θεών. Χρήσιμος σύμμαχος και φίλος των θεών. Αλλά οι πράξεις του μερικές φορές ωφελούν τους θεούς, και μερικές φορές είναι επιζήμιες για τους θεούς… Ο Λόκι μποροούσε και άλλαζε σχήματα. Μεταμορφώθηκε σε φοράδα και εφερε στον επιβήτορα Σβάινλφάρι το οκτάποδο άλογο Σλάιπνιρ, το οποίο εν συνεχεία έδωσε στον Όντιν. Βοηθά τον Ερμή-Δία [Θορ] να ανακτήσει το σφυρί / κηρυκειον του, το Μιόλνιρ. Ήταν πατέρας του λύκου Φένρις, της θεάς του θανάτου Χελ και του φιδιού Μίντγκαρντ. Καθοδηγεί τα πλοία των γιων του Μούσπελ ενάντια στους θεούς. Ηγείται των κατοίκων του Χέλχαϊμ και των γίγαντων. Σκοτώνει τον κόκκορα Widofnir με το κατασκευασμένο όπλο του, Läwateinn. Υπό χριστιανική επιρροή, κάνει διάφορες ηθικές παραβάσεις… Θεωρείται απατεώνας, γελωτοποιός και ο χαζός της αυλής. Τον 18^ο αιώνα, ο Λόκι συχνάκις απεικονιζόταν ως… διάβολος! Κάνει φάρσες, που και ο ίδιος είναι μερικές φορές θύμα, αλλά χρησιμεύουν για να διασκεδάσουν τους θεούς. Πάντως είναι ο «κινητήρας της ιστορίας»[1], που παραμένει ουδέτερος απέναντι στους θεούς και προωθεί την ιστορία προς τα εμπρός. Δεν είναι ο Loki που αλλάζει, αλλά μάλλον η γνώμη των θεών γι’ αυτόν. Χαρακτήρας με πολυπλοκότητα και αντιφάσεις. Ας μην ξεχνάμε πως την εποχή που γράφεται ο χαρακτήρας του Λόκι, είναι ισχυρός ο χριστιανισμός…

Ο Λόκι δεν λατρευόταν – όπως και ο Προμηθέας. Δεν υπήρχε ούτε λατρεία, ούτε τοπωνύμια στην Σκανδιναβία που να αναφέρονται στον Λόκι! – όπως και για τον Προμηθέα στην Ελλάδα.

Στην Δανία ανακαλύφθηκε ένας λίθος που απεικονίζει τον Λόκι.

Στα λαϊκά τραγούδια των Νήσων Φάρων > Φαρόε, ο Λόκι συχνάκις απεικονίζεται ως ένας καλοπροαίρετος, σοφός και ανθρώπινος θεός, δίπλα στον Θορ. Η σοφία του βοηθά όσους βρίσκονται στα όριά τους.

Το ότι ο Λόκι είναι ο Σκανδιναβος Προμηθέας, φορέας πολιτισμών, αναφέρθηκε πρώτα από τον Στ. Άρβιντσεν στο «Άρια Είδωλα: Ινδοευρωπαϊκή Μυθολογία ως Ιδεολογία και Επιστήμη», εκδ. University of Chicago Press, 2006.

ΠΗΓΗ: A. και El. Keary «The Heroes of Asgard: Tales from Scandinavian Mythology». Γ. Λεκάκης «Προμηθέας Δεσμώτης» του Αισχύλου σε 15συλλαβο. Γ. Λεκάκης «Λεξικο παραδοσεων». ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 6.6.2015.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

Bonnetain Yv. S. «Ο σκανδιναβικός θεός Loki από την οπτική γωνία των λογοτεχνικών σπουδών» στο Göppingen Studies in German Literature, τ. 733, Göppingen 2006 – διδακτορική διατριβή στο Πανεπιστήμιο του Tübingen, 2005.
Hultgård A. «Loki» στο «Reallexikon der Germanischen Altertumskunde», τ. 18, εκδ. de Gruyter, Βερολίνο / Νέα Υόρκη 2001.
Lindow J. «Σκανδιναβική Μυθολογία. Ένας οδηγός για τους Θεούς, τους Ήρωες, τις Τελετουργίες και τα Πιστεύω», εκδ. Oxford University Press, 2001.
Lokasenna «Οι καβγατζήδες λόγοι του Λόκι».
de Vries J. «Το πρόβλημα του Loki», Helsinki, Suomalainen Tiedekateemia, FF communications, 110, Vol. 43.1, 1933. Του ιδιου «Αρχαία Γερμανική Θρησκευτική Ιστορία», τ. 2: «Οι Θεοί – Αντιλήψεις για τον Κόσμο – Η Παρακμή του Παγανισμού», γ΄ έκδοση, εκδ. de Gruyter, Βερολίνο / Νέα Υόρκη 1970.
Ντυμεζίλ Ζ. «Λόκι», εκδ. Επιστημονική Εταιρεία Βιβλίου, Ντάρμστατ, 1959.
Schjødt J. P. «Loki» στο «Οι προχριστιανικές θρησκείες του Βορρά. Ιστορία και δομές», Turnhout, Βέλγιο, Brepols.
Schulz K. «Loki», στο «Gylfi’s Deception. A Reception History Lexicon of Norse Mythology and Heroic Saga», εκδ. Universitätsverlag Winter, Heidelberg 2019.
Simek R. «Λεξικό Γερμανικής Μυθολογίας» Έκδοση Τσέπης του Kröner, τ. 368. 3η, πλήρως αναθεωρημένη έκδοση, εκδ. Kröner, Στουτγκάρδη 2006.
Ström F. «Loki: Ένα μυθολογικό πρόβλημα» στο Göteborgs Universitet, εκδ. Göteborgs Universitets årsskrift, τ. 62, αρ. 8. Almquist & Wiksell, Στοκχόλμη 1956.
Τούρκο Τζ. «Δίχτυα και παγίδες: Ο Λόκι της Έντα του Σνόρι και η Χριστιανική Παράδοση» στο «Ιστορία των Θρησκειών», 56, τ. 2, 2016.
Turville-Petre G. «Μύθος και θρησκεία του Βορρά. Η θρησκεία της αρχαίας Σκανδιναβίας», εκδ. Weidenfeld & Nicholson, Λονδίνο, 1964 [Ανάτυπο Westport 1975].

ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ:

[1] ΠΗΓΗ: Yv. S. Bonnetain, 2005.

μυθος Προμηθεα σκανδιναβικη μυθολογια Λεκακης οκταποδο αλογο 8ποδο οκταποδος ιππος 8ποδος οκταποδι 8ποδι χταποδι σκανδιναβια 8ος – 9ος αιωνας μΧ ποιηση παραδοση σκαλδικο ποιημα ρουνικη επιγραφη θεοι μυθολογικο επεισοδιο Προμηθεας Προμηθευς Δεσμωτης Αισχυλος σκανδιναβος μυθοι 11ος 1000 – 1050 ποιητης Ποιητική εδδα εντα 13ος σημαντικοτερα σωζομενα χειρογραφα κωδικας Codex Regius, 1270, 1220 ισλανδια Ισλανδος φυλετικος αρχηγος, ποιητης διπλωματης στουρλουσον Sturluson Νεωτερη νεοτερη εντα Προζα εδα σημαντικοτερη συστηματικη καταγραφη σκανδιναβικο αρχαια ποιητικη σκανδιναβικες μυθολογιες θεος θεοτητα ηρωες ηρωας ελληνικη μυθολογια σκανδιναβικα ονομα ιστορια ιστοριες αρχαιες ελληνικες παραδοσεις, Γερμανικη Αγγλοσαξονικη Τευτονικη θεοτητες ελληνικο πανθεο πανθεον Αδης Πλουτωνας, θεα Αθηνα, Αμφιτρητη, Αιολος, Απολλωνας Φοιβος, Αρης, Αρτεμη, Ασκληπιος, Αφροδιτη παραφραση Φρεγια Δημητρα, Ειρηνη, Ερις, Ερμης, Ερωτας, Ζευς, διας Ηλιος, Ηρα, Ηως, Θανατος, Θεμις, Κυβελη, Μουσες, Νυξ, νυκτα νυχτα Ποσειδωνας Μηνη Σεληνη Μανι Λοκι δεμενος αβοηθητος βραχος δηλητηριωδες φιδι εργο τιμωρια του Λοκι The Punishment of Loki εικονα 19ος Γαλλος καλλιτεχνης εργα Keary αλυσοδεμενος συζυγός Σιγιν εφιππη αγγλοσαξονικος πετρινος σταυρος 9ος – 10ος Γκοσφορθ Κουμπρια Αγγλια αλυσσοδεμενος ΙΝ ιερος ναος Εκκλησια χωριο Κιρκμπι Στιβεν βρετανια παλαιονορδικα νορδικα Loptr, Hveðrungr αερα αερας θανατος Μπαλντρ Καταδιωξη βουνο ορος καλυβα πορτα κατευθυνση, παρατηρηση 4 σημεια διωψη ημερα μεταμορφωση ψαρι σολομος καταρρακτης ρυακι βραδι διχτυα ψαρεμα δικτυ, αεσιρ οντιν, Θορ τιρ Τυρ διχτυα φωτια δικτυα, στενο περασμα Θωρ συλληψη Ναρφι Βαλι σπηλια λυκος, ναφι εντοσθια αφθαρτα, μαγικα δεσμα δεσιμο ναρι σιδερο Σκαντι οφις προσωπο Σιγκιν, πιστη συλλογη δηλητηριο σκευος, πονος δονησεις γη ερμηνεια σεισμος κινηση δεσμια θεικη δυναμη Ραγκναροκ, τελικη καταστροφη παλαια παλια κοσμικη ταξη μονομαχια ωντιν, ομορφος χαριτωμενος εμφανιση, αστατος, υπουλος, πονηρος ευγλωττια σοφια πνευμα ευφυια προσωποποιηση εριδα ερις αμοραλιστης, εριστικος, απιστος, προδοσια καταγγελια ψευδος γιγαντες εχθρος συμμαχος φιλος ωφελεια επιζημια αλλαγη σχημα μεταμορφωση φοραδα αλογο ιππος επιηήτορας Σβαινλφαρι Σλαιπνιρ, Ερμης ανακτηση σφυρι κηρυκειον κηρυκειο Μιολνιρ λυκος Φενρις, θανατου Χελ Μιντγκαρντ αρχαιο πλοιο Μουσπελ κατοικοι Χελχαιμ γιγαντας αλεκτωρ κοκκορας κοκορας βιντοφνιρ Widofnir κατασκευη οπλο Lawateinn χριστιανικη επιρροη ηθικες παραβασεις απατεωνας, γελωτοποιος χαζος αυλη 18ος απεικονιση διαβολος φαρσα θυμα, διασκεδαση κινητηρας ιστοριας ουδετερος ιστορια γνωμη θεων χαρακτηρας πολυπλοκοτητα αντιφαση εποχη χριστιανισμος ηθικη παραβαση λατρεια τοπωνυμιο Σκανδιναβια δανια λιθος απεικονιση λαικα τραγουδια λαικο τραγουδι νησια Νησοι Φαρων φαρος φαροι Φεροε, Φεροαι Φεροες Φεροαις καλοπροαιρετος, σοφος ανθρωπινος θεος, σοφια φορεας πολιτισμος αρβιντσεν αρια Ειδωλα Ινδοευρωπαικη Μυθολογια Ιδεολογια επιστημη ασγκαρντ Asgard λογοτεχνια τελετουργια Πιστη αρχαιος αρχαιο αρχαια Γερμανικη Θρησκευτικη Ιστορια αντιληψη Παρακμη Παγανισμος προχριστιανικες θρησκειες Βορρας παγιδα Σνορι βορας ρουνοι