Στο Μουσείο Ερμιτάζ στην Αγια Πετρούπολη υπάρχει ένα βιβλίο με τον τίτλο ‘’Παιδεία’’. Το είχε παραγγείλει η βασίλισσα Αικατερίνη η Μεγάλη για να διδαχθεί στους πρίγκηπες, εξ ων ο ένας έφερε το όνομα Αλέξανδρος, όπως αλλωστε πολλοί πρίγκηπες και βασιλείς της Ευρώπης και άλλων περιοχών, την εποχή εκείνη:
- Το πρώτο μέρος του βιβλίου αναφέρεται στην Φιλοσοφία του Αριστοτέλη,
- το δεύτερο στον Μ. Αλέξανδρο.
Σκοπός ήταν να πάρουν οι πρίγκηπες της Ρωσίας σωστά παραδείγματα και σωστή Παιδεία για τις μελλοντικές στους υποχρεώσεις. Γιατί σε όλες σχεδόν της βασιλικές Αυλές ο Αλέξανδρος εθεωρείτο ως ο κατ’ εξοχήν σπουδαίος Στρατηλάτης, ως Συνετός Βασιλεύς και ως κατ’ εξοχήν Ιππότης, στοιχεία σημαντικά για την τότε εποχή.
Γι’ αυτόν τον λόγο, το βιβλίο του λεγόμενου Ψευδοκαλισθένη με τίτλο ‘’Το Μυθιστόρημα του Αλεξάνδρου’’, κυκλοφόρησε στον Μασαίωνα στις περισσότερες χώρες του κόσμου, όπου μεταφράστηκε και αναδομήθηκε ανάλογα την χώρα και μπήκε στους θρύλους της στους οποίους ενσωματώθηκε. Ορισμένες χώρες μάλιστα, όπως η Περσία, οικειοποιήθηκαν τον Μέγα Αλέξανδρο, ώστε τον νομιμοποίησαν ως νόμιμο βασιλιά τους («Περσικά Έπη», Φερντουσί και Νιζαμί, 10ος – 13ος αι.). Σε ορισμένους θρύλους στην ευρύτερη Ανατολή, υπάρχει στις γραφές τους έως σήμερα, ο Αλέξανδρος, ως Ήρως και Βασιλιάς του Κόσμου, και στο Κοράνι ακόμα, ο Ισκαντάρ-Δουλκαρνέιν, ο Δικέρατος (Σουράτ 18), ‘’Βασιλιάς Ανατολής και Δύσης’’ και ‘’Προφήτης Δικαιοσύνης’’, «που νίκησε τους κακούς λαούς και προστάτεψε τους καλούς».
Οι βασίλισσες της Περσίας στα πόδια του Μεγαλου Αλεξάνδρου / The Queens of Persia at the Feet of Alexander, του Charles Le Brun, 1661.
Σε πολλά παλλάτια της Ευρώπης υπήρχε μία ταπισερί, σήμερα είναι στα Μουσεία, που εικόνιζε την στιγμή που ο Αλέξανδρος μπαίνει στην Σκηνή του Δαρείου για να δει τι άφησε πίσω του ο Πέρσης βασιλιάς, φεύγοντας βιαστικά από την Μάχη της Ισσού [στην Κιλικια] την οποίαν έχασε. Βρήκε εκεί την οικογένεια του Δαρείου, μητέρα, σύζυγο, κόρες και το χαρέμι του. Η μητέρα του Δαρείου, Σισίγαμβρις, έπεσε στα πόδια του Αλεξάνδρου παρακαλώντας τον να μην σκοτώσει τις γυναίκες, όπως ήταν συνήθεια για κάθε νικητή την εποχή εκείνη. Ο Αλέξανδρος σήκωσε ευγενικά την Σισιγάμβριδα (έτσι ακριβώς δείχνουν οι ταπισερί) και την καθησύχασε λέγοντας ότι κανείς δεν θα τις πειράξει και στο εξής θα είναι όλες τους «η Βασιλική του οικογένεια». Όπως και έγινε με τέλεια ιπποσύνη που έμεινε στις μετέπειτα μνήμες.
Στους Μύθους της Γαλλίας, όπως ‘’les Chansons de Roland’’ και ο ξακουστός ‘’Cid’’, ο Αλέξανδρος λαμβάνει μέρος στις μάχες ως Ιππότης, όπως και σε μύθους πολλών χωρών της εποχής.
Λαοί της Κεντρικης Ασίας (Αφγανιστάν, Πακιστάν, οι Παστούν, οι Καλάς, κ.ά.) επαίρονται ακόμα ότι είναι απόγονοι του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Στην Ινδονησία (πόλη Πάλεμπαγκ στην Σουμάτρα) υπάρχει κενοτάφιο του Αλεξάνδρου ως ‘’Βασιλιά του Κόσμου’’ και υπήρξε επίσης βασίλειο (13ος αιών, Δυναστεία Σιριβίζαγια στην Σουμάτρα) που κράτησε 3 αιώνες, από εμπόρους της τότε εξελληνισμένης Κ. Ασίας, ως ‘’απόγονοι’’ του Αλεξάνδρου, υιοθετώντας το όνομα Ισκάντερ (Αλέξανδρος). Οι θρύλοι του Ιskander-Αλεξάνδρου γέμισαν όλα τα νησιά της περιοχής, μπαίνοντας μέσα στους δικούς τους Μύθους, Μαλαισία, Ιάβα, Βόρνεο, κλπ. κλπ. – ΔΕΙΤΕ την ομιλία του Γ. Λεκάκη για τα ταξείδια του Νεάρχου, 29.10.2015, ΕΔΩ. Και επίσης ομιλία του ιδίου «Η ΑΡΧΑΙΑ ΕΔΕΣΣΑ & ΝΕΑΡΧΟΣ ΚΑΙ ΜΕΓΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ», 4.2.2016, ΕΔΩ.
Τί είναι αυτό στον χαρακτήρα του Μ. Αλεξάνδρου που τον κάνει σεβαστό από λαούς που κατέλαβε ή χώρες που ποτέ δεν πήγε; Μία απάντηση δίνει ίσως η γνωστή σε όλους φράση που είπε ο Αλέξανδρος ‘’ο πατέρας μου μου έδωσε την ζωή και ο δάσκαλος μου με δίδαξε το ευ ζην ’’, δηλ. πώς να έχω μία ευγενή ζωή, με την ευρύτερη έννοια, αξιοπρεπή και με Αρετή.
Τί ακριβώς δίδαξε ο Αριστοτέλης τον Αλέξανδρο ώστε να αποφέρει αυτό το αποτέλεσμα, ως του σημαντικότερου Βασιλιά στον Κόσμο του οποίου την μνήμη κρατά η Ανθρωπότητα έως σήμερα; Και να αναφέρεται στους θρύλους η Ευγένεια ή η Ιπποσύνη του και επίσης η Στρατηγική του Αξία να διδάσκεται στις Στρατιωτικές Σχολές ανά τον κόσμο;
Ο Ισοκράτης στις επιστολές του στον Φίλιππο, έγραφε «ότι ο Αριστοτέλης διδάσκει Φιλοσοφίες και “Ιλιάδα”, πεπερασμένα θέματα που δεν χρησιμεύουν στην νεότερη εποχή και στην καθημερινότητα». Αλλά και ο Αριστοτέλης σκεφτόταν κάτι ανάλογο για τον Πλάτωνα ‘’που προσπάθησε, εις μάτην, να κάνει με την Φιλοσοφία του, τον Διονύσιο των Σαρακουσών έναν Βασιλιά-Φιλόσοφο’’. Ερώτηση: Χρειάζεται λοιπόν ακόμα η Φιλοσοφία;
Τί δίδαξε τελικά ο Αριστοτέλης στον Αλέξανδρο ώστε να έχει τέτοια επίπτωση; Τί συγκράτησε ο Αλέξανδρος και Τί επιρροή είχε η διδαχή του Αριστοτέλη στον Αλέξανδρο;
Ο Αριστοτέλης ήταν Φιλόσοφος, Ψυχολόγος, Ρήτωρ, Ηθικολόγος, Πολιτικός Επιστήμων, Βιολόγος, Κριτικός τέχνης… Θεωρείται επίσημα ότι έβαλε τις Βάσεις της Δυτικής πνευματικής σκέψης και δομής. Mε ανάλυση, προσδιορισμό και ταξινόμηση των διαφόρων τομέων γνώσης, έβαλε τις βάσεις των νεώτερων Επιστημών και της Φιλοσοφίας. Μέσα του ‘’μιλούσαν‘’ ακόμα ο Σωκράτης και ο Πλάτων. Δίδασκε: Επιστημονική έρευνα, φιλοσοφική σκέψη, μεθοδική ανάλυση, Πολιτική, το Ιδανικό Κράτος, την αγάπη στην Φύση, την Λογική, την Ποιότητα σε όλα και την Αρμονία. Η Παιδεία είναι υποχρέωση του κράτους, το ιδεώδες είναι η ελληνική Πόλις-Κράτος όπου υπάρχει Παιδεία και υπακοή στους νόμους και την δικαιοσύνη… Και η Μουσική είναι απαραίτητη στην ηρεμία της σκέψης. Επιστήμες, ως και Αστρονομία, Φύση, Ιστορία και Κοινωνία, και απλή χρήσιμη Ιατρική, όλα αυτά είναι μία πλούσια Παιδεία που πήρε ο Αλέξανδρος και η οποία δημιουργεί Λογική σκέψη και προσεκτική Κρίση. «Nα έχεις λογικά επιχειρήματα λογικές προτάσεις, να έχεις ρητορική καλή ώστε να συνομιλείς και να επιτυγχάνεις συμφωνίες με τον απέναντι. Σημασία να δίνεις και στην παρατηρητικότητα και σε κάθε λεπτομέρεια»… σημαντικό αποτέλεσμα-απόδειξη ο Βουκεφάλας!.. όταν με παρατηρητικότητα πέτυχε ο Αλέξανδρος να δαμάσει το άλογο!
Αυτό είναι παιδεία στο υψηλό επίπεδο που έδωσε ο σπουδαίος Δάσκαλος στο παιδί Αλέξανδρο, σε μία ηλικεία 15-16 ετών, που είναι η καλύτερη για την αφομοίωση της γνώσης.
Είναι διδασκαλία που κάνει γέφυρα μεταξύ του στερεοτύπου της Φιλοσοφίας και της πραγματικότητας. Είναι Φιλοσοφία που βοηθά τον άνθρωπο να υλοποιεί σκέψεις και ιδέες… Δημιουργεί επίσης κινητικότητα στο μυαλό και δυνατότητα αντιμετώπισης δύσκολων καταστάσεων με την λιγότερη ζημιά.
Η σωστή Παιδεία είναι Πολιτισμός! Αυτά δίδαξε ο Αριστοτέλης.
Αυτή η παιδεία δημιουργεί επίσης περιέργεια και έφεση για γνώση, για ανακάλυψη… και για κατάκτηση… και για γνώση της Πολεμικής Τέχνης.
Η «Ιλιάς» είναι το βιβλίο που έδωσε ο Αριστοτέλης στον Αλέξανδρο, που το είχε πάντα μαζί του και έπαιξε μεγάλο ρόλο στην ζωή του. Εκεί έμαθε όλες τις στρατιωτικές μεθόδους και θέλησε να ακολουθήσει την ανδρεία των προγόνων του – Αχιλλέα και Ηρακλή – και να γνωρίσει την δόξα τους. Του δημιούργησε επίσης την ανάγκη να ελευθερώσει τους λαούς που είχαν απολυταρχία.
Πολλοί ήταν οι τομείς όπου ο Αριστοτέλης είχε επιρροή στον Αλέξανδρο. Στην συνεχή ανάγκη του να γνωρίσει τα πάντα, επιστήμες, φυτά, χώρες, κλπ. Στην Γεωγραφία π.χ. ο Αλέξανδρος δείχνει πόσο την θεωρεί σημαντική προσπαθώντας να προχωρήσει στα βάθη της Ινδίας, για να βρεί τον μεγάλο Ωκεανό, σύμφωνα με τους τότε αρχαίους χάρτες. Επίσης στην Εκστρατεία του, όπου ήθελε να γνωρίσει πολλές χώρες γεωγραφικά, να τις καταλάβει για να γνωρίσει καλύτερα την Γεωγραφία όλης της ΓΗΣ.
Στην Διπλωματία και Ρητορική οι επιστολές του προς τον Δαρείο αποδεικνύουν επίσης το καλό αποτέλεσμα της παιδείας του επ’ αυτού και στην Πολιτική Επιστήμη που τον βοήθησε στην Δημιουργία του Μοντέλου Διοίκησης της νέας αυτοκρατορίας του, με την σφραγίδα όμως της δικής του προσωπικής νότας νεώτερης μορφής..
Σε όλα αυτά και άλλα ακόμα, φαίνεται να έχουν και οι δύο κοινή πνευματική σύμπνοια και πολλοί συγγραφείς (καθ. Ehrenberg) την ονόμασαν «Συνάντηση μίας διάνοιας με την άλλη διάνοια».
Μετά την Εκστρατεία του Αλεξάνδρου όμως και την Αυτοκρατορία που δημιούργησε στην Ανατολή, με πολλά νέα πολιτικά και κοινωνικά δεδομένα που άλλαξαν την δομή του τότε κόσμου, και την δημιουργία μίας νέας εποχής της Ελληνιστικής, ο Αριστοτέλης βρέθηκε ανάμεσα σε δύο Εποχές, την Αρχαία Ελληνική και την Νεότερη Ελληνιστική.
Τότε φάνηκαν δυο σημαντικές αντίθετες απόψεις του Φιλοσόφου και του νεωτεριστή Αλεξάνδρου: Η σημαντικότερη διαφορά τους είναι η θέση του Αριστοτέλη, ότι είναι σωστή πολιτικά μόνον η Πόλις-Κράτος, ενώ ο Αλέξανδρος δημιουργεί τότε πολλές ανεξάρτητες ελληνικές πόλεις μέσα στην Αυτοκρατορία του, όταν ο Αριστοτέλης θεωρεί κάθε αυτοκρατορία ως Τυραννία. Επίσης δεν χαίρεται για την κατάκτηση της Περσίας από τον Αλέξανδρο, γιατί έχει ιδιαίτερη αγάπη για τον πολιτισμό της και φοβάται την αλλοίωσή του. Τέλος, σημαντική είναι επίσης η θέση του για τους λαούς της Ανατολής. Τους θεωρεί κατώτερους και ‘’βαρβάρους’’ και ‘’πρέπει οι Έλληνες να τους φέρονται ως δούλους’’. Αυτά είναι τα κύρια σημεία αντίθετης θέσης που δημιουργούν απόσταση μεταξύ τους. Ο Αλέξανδρος αναγνωρίζει την Σοφία και τα όσα του δίδαξε ο Αριστοτέλης, αλλά δεν δέχεται την κυριαρχία της Περσίας στην Ελλάδα και θεωρεί υποχρέωσή του να την σταματήσει. Η κατάκτηση της Ανατολής φωτίζει νεότερες γνώσεις Γεωγραφίας, την νεότερη πολιτική στον νέο πολυπολιτισμικό κόσμο που δημιουργείται, την πολιτισμική ενσωμάτωση των λαών, κλπ. κλπ.
Ο Αλέξανδρος ήταν μία Εξαιρετική προσωπικότητα με προοδευτικές ιδέες που ξεπερνούσαν τον τότε κόσμο και τον Εθνοκεντρισμό.
Η πολιτική του αντιτίθεται στην πολιτική του Αριστοτέλη που θεωρεί τους Ανατολίτες ως Βαρβάρους-δούλους, ενώ αυτός δημιουργεί τότε ελληνικές πόλεις αυτόνομες, με ελληνικούς θεσμούς (με ισότητα πολιτών) με βάση τις ελληνικές αξίες, μέσα στην αυτοκρατορία του. Δημιουργεί συνύπαρξη, συνένωση και ώσμωση λαών και πολιτισμών με διάδοση της ελληνικής γλώσσας και των ελληνικών θεσμών και Αξιών.
Γίνεται η προσωποποίηση του νέου Ελληνισμού, με ένα Κράτος για όλους, με φροντίδα για όλους, με έναν βασιλιά που θα τιμά την Αρετή στον λαό του και θα ενεργεί ο ίδιος με Αρετή (ομιλία στην Ώπιδα).. Είναι, λοιπόν, η ΑΡΕΤΗ, στην ευρύτερη έννοια της λέξης, ανθρωπιστική και πολιτική έννοια και πράξη… είναι ίσως ένα από τα μυστικά της παιδείας του Αλεξάνδρου, όπως είπε στην Ώπιδα, εκτιμά τους ανθρώπους για την Αρετή τους και όχι για τον λαό στον οποίο ανήκουν ή στο χρώμα τους.
ΠΗΓΗ: ομιλία δρ. Ποτίτσα Γρηγοράκου, ερευνήτρια της Ιστορίας του Ελληνιστικού πολιτισμού της Ανατολής, καθηγήτρια στο Λαϊκό Πανεπιστήμιο Αθηνών, 6.5.2026. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 7.5.2026.
Βιβλιογραφια:
- Καθηγητές: Ehrenberg, Ταρν, Tier, Tierney, Robinson, Siropoulos, Droysen, Merlan, Brills, Bieber, Hegel, Bekkum, Yohanson, Hamilton, Shamber -Loir.
Μεγας Αλεξανδρος αριστοτελης Γρηγορακου
