Του Γιώργου Λεκάκη
Οι νάνοι ελέφαντες ήταν σχετικά κοινά ζώα στις νησιωτικές πανίδες, παγκοσμίως στο παρελθόν. Το μικροσκοπικό μέγεθος αυτών των απολιθωμένων νησιωτικών προβοσκιδωτών άρχισε να προσελκύει την προσοχή των φυσιοδιφών τον 19ο αιώνα (λ.χ. Sciná, 1831, Leith Adams, 1863, Spratt, 1867).
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΕΛΕΦΑΝΤΩΝ, ΕΔΩ.
Κατά την διάρκεια του Ύστερου Πλειστοκαίνου, τα νησιά Νάξος, και οι γειτονικές περιοχές, συμπεριλαμβανομένων της Δήλου και της Πάρου, αποτελούσαν ένα μεγανήσι, πριν 20.000 χρονια. Το σύμπλεγμα γεωλογικώς λέγεται Παλαιοκυκλάδες. Τα νησιά αυτά «αποσυνδέθηκαν» μεταξύ τους και από την ηπειρωτική χώρα, λόγω της ανόδου της στάθμης της θάλασσας[1]. Οι Κυκλάδες αποτελούνται κυρίως από μεταμορφωμένα και πυριγενή πετρώματα[2].
Οι εκτεταμένες χαμηλές πεδιάδες με λίμνες και ποτάμια παρείχαν ένα κατάλληλο βιότοπο για τους ελέφαντες. Λόγω της μακροχρόνιας απομόνωσης από την ηπειρωτική χώρα και τους πληθυσμούς της ηπειρωτικής χώρας, αυτοί οι ελέφαντες εξελίχθηκαν σε μικροσκοπικό μέγεθος. Τα είδη που βρέθηκαν στην Νάξο ήταν ήδη 10% μικρότερα σε μέγεθος σώματος, από αυτο του προγόνου τους (Palaeoloxodon antiquus) της ηπειρωτικής χώρας.
Αρχικώς, ο νάνος-ελέφαντας της Νάξου αποδόθηκε στο είδος Elephas antiquus melitensis[3], του Ύστερου Πλειστόκαινου της Μάλτας. Αλλά αυτή η ονοματοδοσία είναι άκυρη, επειδή δεν μπορεί σε καμμία περίπτωση να είναι ομοειδές με έναν νανοελέφαντα, που είναι ενδημικός στην Σικελία, στην άλλη πλευρά της Μεσογείου! Ανταλλαγή γενετικού υλικού μεταξύ των πληθυσμών των ΣικελοΜαλτέζικων ελεφάντων και των Κυκλαδιτών, δεν θα μπορούσε να έχει λάβει χώρα. Οι νανοελέφαντες έχουν περιορισμένη κατανομή. Κάθε παλαιονήσι να φιλοξενεί το δικό του ενδημικό είδος[4]. Έτσι, η Νάξος και τα παρακείμενα μέρη της, δεν μπορεί να μοιράζονταν το ίδιο είδος, με κανένα άλλο νησί της Μεσογείου.
Σήμερα, όλα τα ενδημικά θηλαστικά έχουν εξαφανιστεί από τις Κυκλάδες. Ωστόσο, τα νησιά συνεχίζουν να φιλοξενούν μια ενδιαφέρουσα πανίδα ενδημικών ερπετών και ασπόνδυλων[5]. Η επίδραση της αρχικής παλαιογεωγραφίας φαίνεται ισχυρή, στην εναπομείνασα σύνθεση της κυκλαδικής πανίδας και χλωρίδας[6]. Η πλέον εξαφανισμένη θηλαστική πανίδα αποτελεί έναν χαμένο κρίκο – συστατικό του κυκλαδικού οικοσυστήματος.
Κατά τις παγετώδεις περιόδους του Ύστερου Πλειστοκαίνου, ο ελεφας P. antiquus μπορεί να μετανάστευσε ανατολικά και νότια αναζητώντας καλύτερες συνθήκες και να έφτασε σε αυτά τα νησιά.
Τα είδη νάνων των διαφόρων νησιών του Νότιου Αιγαίου (π.χ. Κρήτη, Τήλος, Ρόδος, Παλαιοκυκλάδες) είναι το καθ’ ένα αποτέλεσμα ανεξάρτητων γεγονότων αποικισμού.
Το πολύ μικρό μέγεθος του είδους της Νάξου σε σχέση με τους νάνους ελέφαντες της Κρήτης εξηγείται ως αποτέλεσμα της έλλειψης ανταγωνιστών.
Τα μόνα άλλα στοιχεία της σύγχρονης πανίδας ήταν ένα ποντίκι απόδημος[7] και μια μυγαλή / shrew (Crocidura sp.)[8].
Παλαιοβιογεωγραφικές και παλαιοοικολογικές επιπτώσεις, όπως η βύθιση της περιοχής, η κλιματική αλλαγή, η ηφαιστειακή δραστηριότητα, το κυνήγι από τον άνθρωπο ή ένας συνδυασμός όλων αυτών των παραγόντων κατά το τελικό Πλειστόκαινο, μπορεί να προκάλεσαν την εξαφάνιση αυτής της ενδημικής πανίδας.
Ενδεικτικώς σημειώνεται πως στις Κυκλάδες έχουν βρεθεί πολλά αρχαια ελεφαντοστέινα αντικείμενα:
- Στην μυκηναϊκή Ναξο αντικείμενα από ελεφαντόδοντο
- Στην Κυθνο ελεφαντοστέινο πτηνό (μάλλον περιστέρι), στον ναό της θεάς Αρτέμιδος.
- Επίσης, στο Αρτεμίσιον Δηλου (8ου αι. π.Χ.), που στα πιο παλαιά (προϊστορικά) χρόνια, λατρευόταν μια γυναικεία θεότητα, η Μεγάλη Θεά του μινωικού πανθέου των Κρητών, ευρέθησαν επίσης ελεφαντοστέινα πλακίδια, ένα με παράσταση Μυκηναίου πολεμιστή, με τεράστια 8σχημη ασπίδα και κράνος από δόντια αγριόχοιρου!
- Στην Ρήνεια πολλά κτερίσματα, από ελεφαντόδοντο, κ.ά.
- Στο Δεσποτικό, ελεφαντοστέινα αντικείμενα και ελεφαντοστέινες οκτώσχημες πόρπες. Υλικό δυσεύρετο και πολύτιμο. Εισαγόταν από την Συρία και την Αίγυπτο!
ΠΗΓΗ: Al. A. E. van der Geer, κ.ά. « A dwarf elephant and a rock mouse on Naxos (Cyclades, Greece) with a revision of the palaeozoogeography of the Cycladic Islands (Greece) during the Pleistocene», Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology, Vol. 404, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 15.6.2014,
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Van den Bergh, 1999, Palombo, 2007, Ferretti, 2008, Herridge, 2010, Herridge and Lister, 2012, Liscaljet, 2012.
- Λεκάκης Γ. «Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις».
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] continental shelf islands sensu Whittaker, 1998
[2] Hejl, κ.ά., 2002
[3] Mitzopoulos, 1961.
[4] Azzaroli, 1982, Herridge, 2010.
[5] Wettstein, 1953, Sfenthourakis και Legakis, 2001.
[6] Sfenthourakis, 1996, Fattorini, 2002, Hausdorf και Hennig, 2005, Bittkau και Comes, 2005.
[7] Βραχοπόντικας / rock mouse Apodemus cf. Mystacinus: Γένος murid (ποντίκια και αρουραίοι) που περιλαμβάνει τα ποντίκια του αγρού, καθώς και άλλα γνωστά είδη, όπως το «ποντίκι του δάσους» και το «ποντίκι με τον κίτρινο λαιμό». Το όνομα προέρχεται από την ελληνική λέξη ἀπόδημος (= αυτός που ζει μακριά από το σπίτι). Στην Ελλάδα ζουν τα Apodemus agrarius LC, Apodemus flavicollis LC, Apodemus epimelas LC, Apodemus mystacinus LC, Apodemus sylvaticus LC και Apodemus witherbyi LC.
[8] Το γένος Crocidura είναι ένα από τα 9 γένη της οικογένειας Soricidae, υποοικογένεια των μυγαλών Crocidurinae. Ονομάζονται συνήθως “λευκοδόντιες μυγαλές” ή “μυγαλές του μόσχου”, αν και και οι δύο όροι ισχύουν για όλα τα είδη της υποοικογένειας. Έχει περισσότερα από 180 είδη – άρα τα περισσότερα είδη από οποιοδήποτε γένος θηλαστικών! Το όνομα Crocidura προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη κροκύς (= κομμάτι μαλλιού) + οὐρά – άρα μάλλινη ουρά.
νησι Ναξος – Δηλος – Παρος ενωμενες κυκλαδες, μικροσκοπικος ελεφαντας Λεκακης Παροναξια μικρος ελεφας νανοι ελεφαντες ζωο νησιωτικη πανιδα μικροσκοπικο μεγεθος απολιθωμα νησιωτικος προβοσκιδωτο φυσιοδιφης 19ος αιωνας μχ σκινα Scina, λειθ Leith σπρατ Spratt, 1867 υστερο Πλειστοκαινο νησια μεγανησι νησαιο συμπλεγμα γεωλογια Παλαιοκυκλαδες ηπειρωτικη χωρα, ανοδος σταθμης θαλασσας Κυκλαδες μεταμορφωμενο πυριγενες πετρωμα πεδιαδα λιμνη ποταμος βιοτοπος μακροχρονια απομονωση πληθυσμος νανος ειδος Elephas antiquus melitensis Μαλτα νανοελεφαντας, ενδημικος Σικελια, Μεσογειος ανταλλαγη γενετικο υλικο νανοελεφαντες περιορισμενη κατανομη παλαιονησι ενδημικα ειδη θηλαστικο εξαφανιση παλαιοπανιδα ερπετο ασπονδυλο επιδραση παλαιογεωγραφια κυκλαδικη χλωριδα εξαφανισμενη θηλαστικα χαμενος κρικος συστατικο κυκλαδικο οικοσυστημα Palaeoloxodon antiquus παγετωδης παλαιολιθικη εποχη περιοδος μεταναστευση Νοτιο Αιγαιο Κρητη, Τηλος, Ροδος, αποικισμος ελλειψη ανταγωνιστης ποντικι αποδημος μυγαλη παλαιοβιογεωγραφια παλαιοοικολογια επιπτωσεις, βυθιση κλιματικη αλλαγη, ηφαιστειο κυνηγι ανθρωπος εξαφανιση αρχαιο ελεφαντοστεινο αντικεκμενο μυκηναικη αντικειμενα ελεφαντοδοντο Κυθνος πτηνο περιστερι ναος θεα Αρτεμις αρτεμη αρτεμισιον αρτεμισιο Δηλου 8ος πΧ προιστορια λατρεια γυναικεια θεοτητα, Μεγαλη μητερα Θεα μα μινωικο πανθεο πανθεον Κρητων, ελεφαντοστεινα πλακιδιο παρασταση Μυκηναιος πολεμιστης τεραστια 8σχημη ασπιδα κρανος δοντια αγριοχοιρος οκτωσχημη ασπις δοντι νησακι νησιδα μικρονησι Ρηνεια κτερισμα δεσποτικο ελεφαντοστεινη πορπη υλικο δυσευρετο πολυτιμο ειισαγωγη Συρια αιγυπτος βραχοποντικας βραχοποντικι γενος ποντικι αρουραιος ποντικια αγρου δασους κιτρινος λαιμος κιτρινολαιμος κιτρινολαιμο ονομα ετυμολογια ελληνικη λεξη Ελλαδα γενη οικογενεια Soricidae, υποοικογενεια λευκοδοντια μοσχου κροκυς κομματι μαλλι μαλλινη ουρα μαλλιαρη
