Του Γιώργου Λεκάκη
Η Μάρπησσα[1] ήταν μια Αιτωλή καλλονή, «με τον πιο όμορφο αστράγαλο», που έγινε αντικείμενο του πόθου πολλών, στην «ποδιά της σφάχτηκαν θεοί και παλληκάρια» και προκάλεσε θεϊκή παρέμβαση…
Η πανέμορφη Μάρπησσα – έργο της H. Stratton για το βιβλίο της J. Lang “A Book of Myths”, του 1915.
Αν επισκεφτούμε το όνομά της, θα δούμε ότι προκύπτει από το ελληνικό ρήμα μάρπτω[2] / μάρπτειν = αρπάζω, επιτίθεμαι… Άρα η μαρτυριάρα ελληνική γλώσσα μας λεει ότι είναι αυτή που θα αρπαχθεί / απαχθεί…
- ΔΕΙΤΕ σχετική τηλεοπτική εκπομπή του Γ. Λεκάκη, ΕΔΩ.
Η Ευηνίνη Μάρπησσα ήταν μοναχοκόρη, θυγατέρα του βασιλιά της Αιτωλίας Ευήνου[3] (γιου του Άρη είτε από την Δαιμονίκη, είτε από την Στερόπη), και της Αλκίππης (κόρης του βασιλιά Οινόμαου της Πίσας Ήλιδος). Άρα εγγονή του θεού Άρη!
Μάρπησσα και Ίδας, σε αττικό ερυθρόμορφο ψυκτήρα, έργο του «Ζωγράφου του Πανος», περ. 480 π.Χ. Ευρίσκεται στις Κρατικές Αρχαιολογικές Συλλογές Μοναχου Βαυαρίας, αρ. 2417.
Ο πατέρας της, θέλοντας να την κρατήσει ανύπαντρη, προκάλεσε όλους τους επίδοξους μνηστήρες, σε έναν αγώνα αρμάτων, με έπαθλο την Μάρπησσα. Μόνον όποιος τον νικούσε θα έπαιρνε το χέρι της κόρης του. Διαφορετικά θα τους αποκεφάλιζε. Ο Εύηνος ήταν πολύ επιδέξιος αρματοδρόμος. Παρ’ όλα αυτά, πολλοί μνηστήρες εμφανίσθηκαν και όλοι αποκεφαλίσθηκαν! Έκοβε τα κεφάλια των αλαζόνων νικημένων και στόλιζε με αυτά τους τοίχους του ανακτόρου του ή του ναού του Ποσειδώνος.[4] Ο Εύηνος είχε δημιουργήσει μια αποκρουστική ουρά από κεφάλια στο σπίτι του![5] Σε άλλη εκδοχή μάλιστα ο Εύηνος έκτισε ολόκληρο ναό μόνον από τα κρανία αυτά! Ο θεός Απόλλων, που δεν ήθελε να βλέπει τόση σφαγή, αποφάσισε να παρέμβει, να πάρει την όμορφη, και για να βάλει τέλος…
Ο Μεσσήνιος Ίδας[6], όταν είδε την πριγκήπισσα να χορεύει στο ιερόν της Ορτυγίας Αρτέμιδος, επάνω στο όρος Χαλκίς της Αιτωλίας, την ηράσθη σφόρδα. Έσπευσε να ζητήσει το χέρι της, αλλά ο Εύηνος αρνήθηκε το αίτημά του, επειδή ήθελε η κόρη του να παραμείνει νύμφη ανύμφευτος (παρθένος). Του είπε να αναμετρηθούν στην αρματοδρομία. Τότε ο Ίδας πήγε στον πατέρα του, Ποσειδώνα, και τον παρακάλεσε να χρησιμοποιήσει ένα από τα φτερωτά άρματά του… Επέστρεψε με αυτό στην Αιτωλία, ενίκησε τον Εύηνο, αλλά ο βασιλιάς δεν έστερξε το αποτέλεσμα, επειδή τα άλογα ήταν θεϊκά. Τότε ο Ίδας άρπαξε την Μάρπησσα κι έφυγαν. Απήγαγε την νύφη, με καταδρομική ενέργεια, αφού ήταν εν μέσω ομάδας χορευτριών, λίγο πριν προλάβει και την πάρει ο Απόλλων… Την οδήγησε αρχικώς στην Πλευρώνα… Εκ της βιαίας αυτής απαγωγής της Μάρπησσας, ο άρπαγας ονομάσθηκε έκτοτε και μάρπτις…
Ο πατέρας της, ο Εύηνος, κυνήγησε με ένα άρμα του, για πολύ καιρό τον άρπαγα Ίδα, μέχρι τον ποταμό Λυκόρμα. Συνειδητοποίησε ότι δεν μπορούσε να τους προλάβει, επειδή ο γαμπρός είχε πτερωτό άρμα[7], που του είχε δώσει ο πατέρας του, ο θεός Ποσειδών! Και μέσα στην τρέλλα του, απελπισμένος, σκότωσε τα άλογά του και μετά έπεσε και πνίγηκε στον ποταμό Λυκόρμα που πήρε το όνομά του: Εύηνος. Έτσι ξέφυγε ο Ίδας…
Ο Ίδας με το ιπτάμενο άρμα πήγε την Μάρπησσα στην Μεσσήνη.
Εκεί, όμως, νέα ερωτοβάσανα περίμεναν την ομορφονιά:
Πριν να τελέσουν γάμο, με το που μαθεύτηκε ότι μια όμορφη και πριγκήπισσα έφτασε στην Μεσσηνία, άρχισαν να εμφανίζονται νέοι μνηστήρες… Ο Ίδας ακολούθησε το δοκίμι του πεθερού του και τους έβαζε διαγωνισθούν μαζί του στην αρματοδρομία, σίγουρος για την νίκη του, αφού το θεϊκό άρμα του ήταν φτερωτό…
Αλλά και ο ίδιος ο θεοβασιλιάς Φοίβος – Απόλλων, που την είχε ερωτευθεί ήδη από την Αιτωλία, έφτασε και θέλησε και αυτός με την σειρά του να την αρπάξει… Ο Ίδας τότε δεν δίστασε και εκάλεσε σε μονομαχία τον θεό!!! Αλλά την ώρα μονομαχούσαν, επενέβη ο θεός Ζευς, ως διαιτητής, ο οποίος έδωσε την ελευθερία στην γυναίκα να διαλέξει ποιον από τους δύο θα ήθελε για σύζυγό της! Από τότε οι Ελληνίδες είχαν ελευθερία επιλογής συζύγου! Αλλά η επιλογή ανάμεσα σε θεό ή θνητό δεν είναι ποτέ εύκολη! Και δεν έχει δοθεί σε πολλές γυναίκες… Η κοπέλλα φοβήθηκε… Αυτή θα γερνούσε καθώς περνούσαν τα χρόνια, ενώ ο θεός Απόλλων ως αθάνατος, όχι… και τότε ο θεός θα την εγκατέλειπε… Από αυτήν την ιστορία έμεινε από το όνομα της Μάρπησσας το ρήμα μάρπτω στην παροιμιώδη φραση «με πῆραν τὰ γηράματα» («γῆρας ἔμαρψε», «γῆράς τε μεμάρπει», κλπ.[8] Γι’ αυτό επέλεξε τον θνητό Ίδα! Πάντως έκτοτε το ρήμα μάρπτω σήμαινε και καταδικάζω[9], διότι με την ψήφο του Διός στην δίκη της Μάρπησσας, αν δεν καταδικάσθηκε, τουλάχιστον δεν κέρδισε ο ισχυρότερος, ακόμη και αν ήταν θεός!!!
Η Μάρπησσα επιλέγει τον Ίδα, μπροστά στον έκπληκτο θεό Απόλλωνα, στο δικαστήριο του Διός! Έργο του S. F. Breese Morse.
Ο Ίδας μάλιστα, στην μονομαχία και πριν μεσολαβήσει ο Ζευς, κατάφερε να πάρει το τόξο του θεού! Ας σημειωθεί πως ο Ίδας ήταν ο ισχυρότερος από τους ανθρώπουςπου υπήρχαν τότε στην γη, ο πιο αντρειωμένος άντρας της εποχής του (κατά Όμηρο). Είχε ήδη ταξειδέψει στην Μυσία, όπου είχε ιδρύσει πόλη (που φέρει το όνομά του), ίσως και στην Τρωάδα (Μάρπησσος) και κατόπιν έγινε και Αργοναύτης!
Το ζευγάρι απέκτησε επίσης ένα μοναχοπαιδι, την Κλεοπάτρα (σύζυγο του ήρωα Μελεάγρου), την οποία ονόμασαν και Αλκυόνη (όπως το θαλασσοπούλι αλκυώνα[10]), επειδή η Μαρπήσα, έχοντας την ίδια μοίρα με την αλκυώνα, έκλαιγε πικρά, καθώς ο Απόλλων θα την έπαιρνε μακριά από τον αγαπημένο της… Αλλά και η κόρη της, Κλεοπάτρα, είχε την ίδια μοίρα με την μάνα της: Αυτοκτόνησε όταν πέθανε ο σύζυγός της, Μελέαγρος…
Η διαμάχη των Διοσκούρων είχε ως αποτέλεσμα να σκοτώσει ο Ίδας τον Κάστορα, και ο Πολυδεύκης τον Λυγκέα, ενώ τον Ίδα κεραυνοβόλησε ο Ζευς! Όταν ο Ίδας σκοτώθηκε η Μάρπησσα αυτοκτόνησε…[11]
- Στην Λάρνακα του Κυψέλου απεικονιζόταν η επανάκτηση της Μάρπησσας από τον Ίδα, εις βάρος του θεού Απόλλωνος. Η αναπαράσταση συνοδευόταν από εξάμετρους στίχους.
- Σε δύο αττικές αγγειογραφίες απεικονίζεται ο Ζευς, ως διαιτητής, να διευθετεί την ερωτική διαφορά του Ίδα και του Απόλλωνος, σχετικώς με το ποιος θα συνεχίσει να έχει την Μάρπησσα.
- Σε ετρουσκικό καθρέπτη η Μάρπησσα παριστάνεται ανάμεσα στον Απόλλωνα και τον Ίδα.
ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης “Ελληνικη Μυθολογια”. Και “Λεξικο παραδοσεων”. Και “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 4.7.2005.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
- Όμηρος («Ιλιάδα», IX,557). Ευστάθιος Θεσσαλονίκης «ad Hom.» – Σχολιαστής Ομήρου. Σχόλ. Ιλ. I,557-558. Απολλόδωρος (Ψευδο) «Μυθολογική Βιβλιοθήκη» I,7,8-9 και 8,2. Βακχυλίδης «Διθυραμβοι», 6.1. Παυσανίας «Ελλ. περ.», 4.2.7 και 5.18.2.Πλούταρχος (Ψευδο) «Συλλογή Παράλληλων Ελληνικών και Ρωμαϊκών Ιστοριών» / Parallela minora, 40. Και «De fluviis», 1.8. Και Ηθ. 3.15Ε. Προπέρτιος «Ελεγείες», 1.2. Σιμωνίδης. Υγίνος «μύθ.», 162, και 242.1 και 174.
- Grimal P. «Λεξικό Ελληνικής και Ρωμαϊκής Μυθολογίας», β΄ έκδ., Βρότσλαβ, 1990.
- Lang J. «A Book of Myths».
- Lubker F. «Το Πραγματικό Λεξικό των Κλασσικών Αρχαιοτήτων», εκδ. Εταιρεία Κλασσικής Φιλολογίας και Παιδαγωγικής, Αγία Πετρούπολη, 1885.
- Patsi-Garin E. «Επίτομο λεξικό Ελληνικής Μυθολογίας», εκδ. Χ. Πάτση, Αθήνα, 1969.
- Shchukarev A. N. «Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό» Brockhaus και Efron, Αγία Πετρούπολη, 1890-1907.
- «Μύθοι των Λαών του Κόσμου», Μόσχα, 1991-1992.
- «Pauly’s Real Encyclopedia of Classical Antiquity», Στουτγαρδη, 1930. Και «Der Neue Pauly», εκδ. Metzler, Stuttgart, 1999.
- «Enciclopedia Universal Ilustrada Europeo-Americana (Espasa)», πριν από το 1946.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Με αυτό το όνομα (Μαρπησία) αναφέρεται και μία βασίλισσα των Αμαζόνων.
[2] μάρπτω < μάρκτω = συλλαμβάνω, πιάνω, ἁρπάζω, παίρνω, προφθάνω, καταλαμβάνω, λαμβάνω (δύναμη, σθένος), κ.ά. > μάρπτις ὁ = ὁ βιαίως μάρπτων (αυτός που αρπάζει κάτι βίαια), ἁρπάζων, ἅρπαξ, ὑβριστής – βλ. Αἰσχύλ. Ἱκέτ. 826. Ἡσύχ.
[3] Με αυτό το όνομα αναφέρεται και ποτάμιος θεός (γιος του Ωκεανού και της Τηθύος – Ησ. Θεογ. 338 κ.ε.), και ένας υιός του Ηρακλή, και ένας υιος του Σελήπιου, βασιλιάς της Λυρνησσού Μυσίας, πατέρας του Επίστροφου και του Μύνη.
[4] Κάτι παρόμοιο έκανε και ο Οινόμαος. Η μεγάλη ομοιότητα των μύθων Οινομάου-Ιπποδαμείας και Ευήνου-Μάρπησσας καταλήγει σε συνένωσή τους, στην μεταγενέστερη παράδοση του Πλουτάρχου, όπου ο Εύηνος είχε νυμφευθεί την κόρη του Οινομάου.
[5] όπως έκαναν πολλοί από τους γιους του Άρη!
[6] Υιός του Αφαρέως, με θεϊκό σπέρμα του Ποσειδώνος, και της Αρήνης, δίδυμος αδελφός του Λυγκέως. Οι Αφαρητάδες είχαν λάβει μέρος στο Κυνήγι του Καλυδωνίου Κάπρου και στην Αργοναυτική Εκστρατεία! Οι Μεσσήνιοι Διόσκουροι ήταν πάντα σε διαμάχη με τους Λάκωνες Διόσκουρους, να και συγγενείς, εφ’ όσον ο πατέρας τους ήταν, αδελφός του Τυνδάρεω. Αυτοί απήγαγαν την 12χρονη Ωραία Ελένη – Πλούτ. 31.1.
Δεν αποκλείεται κρητική καταγωγή, αφού γνωρίζουμε τους Κρήτες Ιδαίους Δακτύλους, και την εκστρατεία τους στην Δυτική Πελοπόννησο (ίδρυση Ολυμπίας και Ολυμπιακών Αγώνων, κλπ.). Ο μύθος θέλει να μας πει και για την είσοδο των Κρητών στην Αιτωλία, μέρος της οποίας ονομαζόταν Κουρήτιον από τους Κουρήτες.
[7] Κάποιοι αποκωδικοποιούν αυτό ως «άρμα με εξαιρετικά γρήγορα άλογα».
[8] Βλ. Ἡσ. Ἀσπ. Ἡρ. 245. Ομ. Ὀδ. ω,390.
[9] «εἴ σε μάρψει ψῆφος» – Αισχύλ.
[10] Βλ. αλκυονίδες μέρες.
[11] Πίνδ. Ν. 10.60 κ.ε. Σχόλ. Ν. 1 (J. 112a-118). Θεόκρ. 22.137 κ.ε. Υγίν. μύθ. 80.
Μαρπησσα αρχαια Αιτωλη Ελληνιδα πριγκηπισσα ομορφοτερος αστραγαλος Λεκακης
