Ηρώ και Λέανδρος - Μια ιστορία έρωτος στον Ελλήσποντο

Μια όμορφη και ελληνική ιστορία έρωτος θα σας διηγηθούμε σήμερα, που διεμείφθη στον Ελλήσποντο…

Η ηρωίδα μας, η Ηρώ, ήταν μια πανέμορφη και σεμνή ιέρεια της Αφροδίτης, στον ναό της θεάς στην Σηστό της Θράκης. Ως ιέρεια της ευπλοίας και ποντιάδος Αφροδίτης είχε την ιδιότητα να ανεβαίνει στον πύργο της και να κατευνάζει τους ανέμους, για να περνούν τον Ελλήσποντο ασφαλείς οι ναυτιλλομένοι και να συνευρίσκονται οι ερωτευμένοι. Οι γονείς την, που την αφιέρωσαν στον ναό της θεάς, την καταδίκασαν σε αιωνία παρθενία – έγκλημα που κάνουν κάθε γονείς που αφιερώνουν τα παιδιά τους σε ναούς.

Ο ήρωάς μας, ο Λέανδρος ήταν ένα επίσης χαρισματικό αγόρι από την Άβυδο της Τρωάδος. Η απόσταση Αβύδου-Σηστού είναι το στενώτατο μέρος του Ελλησπόντου (μήκους 2 χλμ. περίπου).

Σε κάποια όμως εορτή προς τιμήν της Αφροδίτης και του Αδώνιδος, στην Σηστό, ο Λέανδρος είδε την ιέρεια και την ηράσθη διαπύρως. Το βράδυ και ενώ όλοι έφυγαν από τον ιερό χώρο, μόνος αυτός είχε κρυφτεί εκεί και εισέδυσε στο δωμάτιό της, ικετεύοντας και εξορκίζοντας την θεά του έρωτος να στέρξει αυτόν τον έρωτα! Αρχικώς η σεμνή Ηρώ απέκρουσε τις ικεσίες του, αλλά επειδή «ο επιμένων νικά», υπέκυψε εν τέλει στο αρρενωπό κάλλος του Λεάνδρου. Το επιχείρημά του ότι η Αφροδίτη, ως θεά του έρωτα, δεν μπορεί να μη δει με συμπάθεια τον έρωτα μιας παρθένου, πείθει την Ηρώ. Έτσι η Ηρώ παραβίασε τον όρκο παρθενίας της! Την αυγή ο Λέανδρος την αποχωρίσθηκε, υποσχόμενος να έρχεται να την βλέπει αθέατος κάθ’ εσπέρα! Πράγματι, ο έρως του Λεάνδρου για την καλλονή ήταν τέτοιος, που κάθε απόγευμα διερχόταν το Στενό του Ελλησπόντου κολυμβώντας, για να την συναντήσει!

Η Ηρώ ανάβει το φανάρι για να την δει ο Λέανδρος, πίνακας του J. M. W. Turner, 1837.

Η δε Ηρώ, κάθε απόγευμα, με μόνη βοηθό την πιστή τροφό της, άναβε λύχνο στο υψηλότερο σημείο του πύργου της, για να τον καθοδηγεί! Και κάθε βράδυ που αυτός έφθανε κάθιδρως και ασθμαίνων από τον πολύ κόπο, αυτή τον απεσπόγγιζε και τον άλειφε με ροδέλαιο, για να απαλείφει την αλίπνοο οσμή. «Ελθέ, νυμφίε ελθέ, διότι εμόχθησας όσον ουδείς άλλος» – του έλεγε περιπαθώς – παράφραση αυτού αποτελεί το χριστιανικό «ιδού ο νυμφίος έρχεται εν τω μέσω της νυκτός»….

Οι νέοι συμφώνησαν να ερωτοτροπούν και να παντρευτούν αλλά να το κρατησουν μυστικό, γιατί η Ηρώ, ως παρθενος ιέρεια της Αφροδίτης απαγορευόταν να συνευρεθεί με άνδρα!

“Η Τελευταία Βάρδια του Ήρωα”, πίνακας του λόρδου Φρ. Λέιτον, με θέμα την Ηρω.

Όμως οι ώρες της ανοίξεως και του θέρους παρήλθαν. Ο κρυφός τους έρωτας διήρκεσε καθ’ όλην την διάρκεια ενός θερμού καλοκαιριού… Μια καλοκαιρινή αγάπη… Αλλά όταν πλησιάζει ο χειμώνας, με τον πιο άγριο καιρό, συμφωνούν να χωρίσουν για το διάστημα αυτό και να ξανασμίξουν μέχρι της επανόδου του έαρος. Η στέρηση θα ήταν σκληρή και μακρά.

«Η συνήθεια είναι κακό πράγμα» λέει ο λαός μας και από συνήθεια η ιέρεια την επομένη ξανάναψε τον λύχνο, τον οποίο ο νέος εξέλαβε ως σημάδι προσκλήσεως και παρά την καταιγίδα, απετόλμησε να περάσει και πάλι τον Ελλήσποντο. Τα τρομερά κύματα παρέσυραν τον ομορφονιό. Επί ώρες πάλευε με την άγρια μανία των κυμάτων, ζητώντας βοήθεια και από την ερωτοκρατόρισσα Αφροδίτη και από τον θαλασσάνακτα Ποσειδώνα. Συν τοις άλλοις, ορμητικός βοριάς έσβησε και τον λύχνο! Έτσι αδόξως πνίγηκε!..

Ο περίφημος πίνακας “Η Ηρώ αντικρύζει τον νεκρό Λέανδρο”, του Domenico Fetti.

Η αλληγορία του μύθου: Η χρήση φωτός λυχναριού, ενδυναμώνει τον έρωτα, ενώ η απουσία φωτός οδηγεί στον θάνατο και το άδοξο τέλος του έρωτα των εραστών. Άλλωστε το βίαιο σβήσιμο του φωτός εθεωρείτο αιτία ατυχία.

Η Ηρω θρηνεί τον θάνατο του Λεάνδρου, του Gillis Backereel – Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης Βιέννη.

Όταν τα κύματα ξέβρασαν το άτυχο πτώμα του νέου στην θρακική ακτή, όπου τον περίμενε η καλή του, η Ηρώ μη αντέχοντας τον χαμό του, φώναξε γοερά, έσχισε τον χιτώνα στα στήθη της και ρίφθηκε κι αυτή στα κύματα, από το ύψος του πύργου της και πνίγηκε… Έτσι χάθηκε η επαναστάτρια γυναίκα που τόλμησε την ημέρα να είναι ιέρεια και το βράδυ ερωμένη, ερχόμενη σε ρήξη και με το κατεστημένο της Αφροδίτης, αλλά και της Ήρας, θεάς του γάμου…

Η Ηρω θρηνεί για τον νεκρό Λέανδρο – πίνακας του Γ. φαν ντεν Χούκε, 1636.

Οι κάτοικοι της Σηστού περισυνέλεξαν τα πτώματα των δυο νεαρών εραστών και τα ενταφίασαν σε κοινό τάφο. Ο δε Θεσσαλονικιός ιατρός Αντίπατρος (που έζησε στα τελευταία π.Χ. έτη) είδε τον τάφο τους, και παραδίδει πως από αυτόν «ακούγονταν παράπονα από τους εραστές, κατά των ζηλότυπων ανέμων των παραλίων τους»…

Η Ηρω θρηνεί για τον νεκρό Λέανδρο, του Ου. Έτι.

Ο μύθος είναι αιτιολογικός μετεωρόμυθος.

Στην Σηστό υπήρχε πράγματι πύργος ο οποίος έφερε το όνομα της Ηρούς, λείψανο ίσως αρχαίου ναού της Αφροδίτης.

Τον έρωτά τους έκαναν ποίημα:

ο Μουσαίος[1] (5^ος– 6^ος π.Χ. αι.), στο περίφημο «Τα καθ΄ Ηρώ και Λέανδρον», με 343 στίχους, ένα από τα ωραιότερα του είδους παρά τις ελλείψεις του (εκδ. Fr. Passow, Λειψία, 1816, και Dilthey, Βόννη, 1874). Ο Kochly το χαρακτήρισε ως «το τελευταίο ρόδο εκ του μαραινομένου κήπου της ελληνικής ποιήσεως».
ο Καλλίμαχος ο Κυρηναίος τον 4ο αι. π.Χ. στα «Αίτια»,
ο Δέκιμος Μάγνος Αυσόνιος (310 – 394), Λατίνος ποιητής και διδάσκαλος της ρητορικής στο Βουρδίγαλα Γαλατίας (Μπορντώ Γαλλίας), αλλά και

πολυάριθμες οι εικαστικές παραστάσεις του σε νομίσματα και ζωγραφιές.

ΗΡΩ και ΛΕΑΝΔΡΟΣ, του Πίτερ Πάουλ Ρούμπενς, Πινακοθήκη Πανεπιστημίου Γέιλ.

Από την Αλεξανδρεια η παραδοση ταξείδεψε σε όλον τον γνωστό τότε κόσμο, και εθεμελίωσε το λογοτεχνικό είδος του ερωτικού μυθιστορήματος, όπως και άλλα ελληνικά ειδύλλια (γνωστά τα ερωτευμένα ζευγάρια Χαιρέας και Καλλιρόη, Κόρεσος και Καλλιρόη, Αλφειός και Αρεθούσα, Ακόντιος και Κυδίππη, Πύραμος και Θίσβη, κλπ.).

Το 1493, ήταν ένα από τα πρώτα έργα της ελληνικής γραμματείας που εκδόθηκε από το τυπογραφείο του Άλδου Μανούτιου στην Βενετία!
Το 1603 ο Ου. Σαίξπηρ στο έργο την κωμωδία «Όπως σας αρέσει» κάνει αναφορά στον μύθο αυτόν (4.1.100-108).

Τον 18^ο αιώνα, η δημοφιλία του μύθου εξακολουθούσε τόσο ζεστή, που… μετατόπισε το σκηνικό από τον Ελλήσποντο στον… Βόσπορο και ένας φάρος σε ένα μικρό νησί στον Βόσπορο κοντά στην Κωνσταντινούπολη, γνωστός ως «Πύργος της Κόρης», έγινε γνωστός στην Ευρώπη ως… Πύργος του Λέανδρου (παραπάνω καρτ ποσταλ)!

Από τους νεώτερους, ο λόρδος Βύρων ενεπνεύσθη το ποίημα «Κόρη της Αβύδου», τον Μάιο του 1810, όταν βρέθηκε στην Άβυδο και διήλθε κι αυτός κολυμβώντας τον «ερωτικό θαλάσσιο δρόμο», σε 70΄, μαζί με τον δεινό κολυμβητή Έκενχεδ, υποπλοίαρχο της φρεγάτας «Σαλσέτ», θέλοντας να δείξει πως το τρυφερό ειδύλλιο των αρχαίων εραστών δεν ήταν και τόσο στην σφαίρα του απραγματοποιήτου.

Επίσης, σχετικά έργα:

συνέγραψαν και οι Κητς, Ροσσέτι, Τέννυσον, Σίλλερ, Chr. de Pizan, Éti. de la Boétie, P.-J.-R. Denne-Baron, Straparola, M. Pavić κ.ά. Ο Μάρλοου άφησε μισοτελειωμένη τραγωδία.
ζωγράφησαν ο: Φ. Κέλλερ, λόρδος Λέπτον («Η τελευταία φυλακή της Ηρούς», πινακοθήκη του Μάντσεστερ), Th. Chassériau, J.-J. Taillasson, Cy Twombly, Fl. Rubens, W. Turner, Fr. Bloemaert, κ.ά.
Τέλος, μουσικά έργα έγραψαν οι P. de La Garde σε λιμπρέτο του P. Laujon (25.2.1750), L.-N. Clérambault (1700), R. de Galard de Béarn, M. de Brassac (σε λιμπρέτο του L. de Pompignan, 1750), Gu. Bouteiller (1806), Τζ. Μποτεσίνι (οπερα Ero e Leandro, 1879), Alfr. Catalani (1884), η A. Holmès, κ.ά.

Το ίδιο θέμα σε αρχαία τοιχογραφία της Πομπηίας.

Παραλλαγές του ελληνικού ερωτικού αυτού μύθου συναντά κανείς και στην λαογραφία των Ινδιών (όπου τον μετέφεραν οι στρατιές του Μεγαλου Αλεξάνδρου), αλλά και στην Ολλανδία, την Δανία, την Σουηδία, στην κοιλάδα του Ρήνου, τις γερμανικές χώρες, την Ουκρανία, την Καρνιολία, την Μαγυαρία, κ.α. όπου δηλαδή κατοικούσαν κυρίως Θράκες ή την μετέφεραν Έλληνες έμποροι.

Τραγική ειρωνεία: Το ίδιο ερωτικό στενό του Ελλησπόντου, Αβύδου-Σηστού, το «στενό του έρωτος», επέλεξε πολύ αργότερα και ο Ξέρξης για να διαβεί…

ΠΗΓΗ: άρθρο Γ. Λεκάκη στην εφημ. «Έθνος της Κυριακής», στην στήλη του γράφοντος «Ελληνικό Λεξικό», 17.8.2003. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 18.8.2003. Και στην εφημ. «Πολίτης», τ. Ιαν. 2004.

Γ. Λεκακης «Ελληνικη Μυθολογια».

Βιβλιογραφια:

Καλλίμαχος, Στράβων, Βιργίλιος, M. Lucanus, Statius, Martialis, Silius Italicus, Π. Μέλας, J. Scaliger, J. Casaubon, W. Christ, κ.ά.
Μουσαίου του Γραμματικού «Ηρώ και Λέανδρος» (5^ος αι. π.Χ.), έργο σε 343 εξάμετρα, ελληνιστική αφηγηματική ποίηση (εισαγωγή-μετάφρασις-σχόλια Δ. Λύκα, Δ. Φ. πρ. καθηγητού των Ελληνικών), Αθήναι, 1940. Και Μουσαίος (πρόλογος, σχόλια, σημειώσεις Σ. Λ. Σκαρτσής), εκδ. Καστανιώτη, Αθηνα, 1989.
Οβίδιος «Ηρωίδες», εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια: Β. Βαϊόπουλος, εκδ.: Βιβλιοπωλείο της Εστίας, Αθηνα, 2020.
Βαϊόπουλος Β. Κ. «Λατινικές μεταφράσεις στο ποίημα Τα καθ’ Ηρώ και Λέανδρον του Μουσαίου του Γραμματικού», στο Μεταφραστική θεωρία και πράξη στη λατινική γραμματεία, Θεσσαλονίκη, εκδ. University Studio Press) 2003. Και «Ένας μυθικός έρωτας στις παρυφές του Αιγαίου», Πρακτικά Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου (Ρόδος, 7-9.11.2003) «Γλώσσα, λογοτεχνία και πολιτισμός στο Αιγαίο», Αθήνα, 2005.
Grant M. «Myths of the Greeks and Romans», εκδ. Weidenfeld and Nicolson, Λονδίνο, 1962.
«Ελληνική Μυθολογία», Οι Ήρωες, τ. 3, εκδ. Εκδοτική Αθηνών, Αθηνα, 1986.
Σαμοθράκης Αχ. Θ. «Λεξικόν Γεωγραφικόν και Ιστορικόν της Θράκης από αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι της Αλώσεως της Κωνσταντινουπόλεως 1453», β΄ έκδ, Αθήνα, 1963.
Σκυλίτσης Ι. Ι. «Ηρούς και Λεάνδρου έρωτες κατά μίμησιν του Μουσαίου», Σμύρνη 1839.