ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ ΒΟΥΝΩΝ και ΧΩΡΙΩΝ ΚΑΡΥΣΤΟΥ ΕΥΒΟΙΑΣ – Η ΑΡΒΑΝΙΤΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ

Γκούρι Μάδι, Τσούκα, Σπέλα Κόρμπι, Σκούασι, Βρέστυδες, Σιμικούκι, Δράμεσι…

Ονόματα που συναντάμε σε παλιούς χάρτες, σε επίσημα έγγραφα και στην προφορική παράδοση των χωριών του σημερινού Δήμου Καρύστου. Ορισμένα διατηρούν αρβανίτικες λέξεις, άλλα έχουν αβέβαιη ετυμολογία, ενώ κάποια αντικαταστάθηκαν από νεότερες ελληνικές ονομασίες.

Η ιστορία τους συνδέεται με την εγκατάσταση αρβανιτόφωνων πληθυσμών στη νότια Εύβοια κατά τον 15ο αιώνα. Η Βενετία προσέφερε από το 1402 κίνητρα εγκατάστασης, ενώ το 1425 καταγράφεται η άφιξη περίπου 300 οικογενειών στην Εύβοια.

Η αρβανίτικη γλώσσα διατηρήθηκε επί αιώνες σε χωριά της σημερινής επικράτειας του Δήμου Καρύστου, ιδιαίτερα στον Καφηρέα και σε άλλους αγροτικούς οικισμούς. Δεν είχαν όμως όλοι οι οικισμοί την ίδια γλωσσική ιστορία. Η Κάρυστος, το Μαρμάρι και τα Στύρα δεν πρέπει να ταυτίζονται αυτομάτως με τα ιστορικά αρβανιτόφωνα χωριά που βρίσκονταν γύρω τους.

Χάρτης αρβανίτικων οικισμών νότιας Εύβοιας, αποδιδόμενος στον Δ. Λιθοξόου. Περιλαμβάνει και περιοχές εκτός του σημερινού Δήμου Καρύστου.

ΤΑ ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΕΝΤΟΠΙΣΟΥΜΕ

1. ΓΚΟΥΡΙ ΜΑΔΙ – ΜΑΡΜΑΡΙ

Ένα από τα σαφέστερα παραδείγματα. Από το αρβανίτικο gur i madh, που σημαίνει «μεγάλη πέτρα» ή «μεγάλος βράχος». Η θέση Γκούρι Μάδι βρίσκεται στην περιοχή του Μαρμαρίου. Δεν πρόκειται για μια αόριστη αναφορά στη νότια Εύβοια: καταγράφεται ρητά σε επίσημα έγγραφα του 2020 ως θέση της Τοπικής Κοινότητας Μαρμαρίου του Δήμου Καρύστου. Η ονομασία επιβίωσε τόσο στην τοπική χρήση όσο και στη σύγχρονη διοικητική τεκμηρίωση.

2. ΤΣΟΥΚΑ – ΚΟΜΗΤΟ ΚΑΦΗΡΕΑ

Η λέξη «τσούκα» χρησιμοποιείται για κορυφή ή ύψωμα και ανήκει σε ένα ευρύτερο βαλκανικό λεξιλόγιο που συναντάται και στην αρβανίτικη γλωσσική παράδοση. Στον Δήμο Καρύστου καταγράφεται συγκεκριμένα η θέση Τσούκα Κομίτου, η οποία εμφανίζεται ακόμη και στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα του Δήμου 2016–2020. Είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα ονομασίας του φυσικού ανάγλυφου που διατηρήθηκε στα τοπικά γεωγραφικά ονόματα.

• ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ Γ. Λεκάκη: Η λέξις τσούκα, προέρχεται από την αρχαια ελληνικη λεξη κυβη.

3. ΣΠΕΛΑ ΚΟΡΜΠΙ – ΚΑΒΟΝΤΟΡΟΣ

Σε τοπική καταγραφή των ακτωνυμίων του Καβοντόρου συναντάμε την ονομασία «Σπέλα Κόρμπι», που αποδίδεται ως «σπηλιά του κόρακα». Η λέξη «σπέλα» σημαίνει σπηλιά, ενώ το «κόρμπι» συνδέεται με τον κόρακα. Στην ίδια καταγραφή εμφανίζεται και η λέξη «τσέπι», με τη σημασία «ακρωτήρι». Οι ονομασίες αυτές χρησιμοποιούν χαρακτηριστικά της ακτογραμμής για να προσδιορίσουν συγκεκριμένες θέσεις. Η ακριβής γεωγραφική τους ταύτιση χρειάζεται πρόσθετη επιτόπια τεκμηρίωση.

4. ΡΑΠΙ ΤΟΥΡΚΟΥΤ – ΚΑΨΟΥΡΙ

Μια ιδιαίτερη ονομασία που έχει καταγραφεί σε τοπικές ιστορικές παρουσιάσεις για το Καψούρι. Το «Ράπι Τούρκουτ» ερμηνεύεται ως «πλατάνι του Τούρκου». Η τοπική παράδοση τη συνδέει με την περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας και την παρουσία Τούρκων αξιωματούχων στην περιοχή. Η ερμηνεία αυτή αποτελεί καταγεγραμμένη τοπική μαρτυρία, όχι όμως αυτοτελή απόδειξη συγκεκριμένου ιστορικού γεγονότος. Η ονομασία αξίζει περαιτέρω έρευνα, ιδιαίτερα για τον ακριβή εντοπισμό της θέσης.

5. ΒΡΕΣΤΥΔΕΣ – ΚΑΦΗΡΕΑΣ

Οι Βρέστυδες αποτελούν πραγματικό οικισμό της περιοχής του Καφηρέα και αναφέρονται και στην επίσημη τουριστική παρουσίαση του Δήμου Καρύστου. Μία από τις ετυμολογικές ερμηνείες συνδέει την ονομασία με την αρβανίτικη λέξη «βρεστ», που σημαίνει «αμπέλι». Υπάρχει όμως και άλλη εκδοχή, σύμφωνα με την οποία το όνομα μπορεί να προέρχεται από παλαιό οικογενειακό επώνυμο. Επομένως, η σύνδεση με το αμπέλι είναι πιθανή ερμηνεία και όχι οριστικά αποδεδειγμένη προέλευση.

6. ΣΙΜΙΚΟΥΚΙ – ΚΑΦΗΡΕΑΣ

Το Σιμικούκι είναι μία ακόμη ονομασία που επιβίωσε στην τοπική ιστορία. Το δεύτερο συνθετικό «κούκι» έχει συνδεθεί με την αρβανίτικη λέξη για το κόκκινο. Ωστόσο η πλήρης ετυμολογία του τοπωνυμίου δεν έχει τεκμηριωθεί επαρκώς. Το ενδιαφέρον είναι ότι το Σιμικούκι δεν αποτελεί απλώς μια προφορική ονομασία: εμφανίζεται στις επίσημες διοικητικές μεταβολές ως οικισμός που προσαρτήθηκε στον τότε Δήμο Καρύστου το 1879. Το 1889 καταγράφεται η κατάργησή του ως αυτοτελούς οικισμού.

7. ΔΡΑΜΕΣΙ – Ο ΣΗΜΕΡΙΝΟΣ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ

Ο Ευαγγελισμός του Καφηρέα ονομαζόταν παλαιότερα Δράμεσι ή Ντράμεσι. Η παλιά ονομασία εμφανίζεται σε διοικητικά στοιχεία ήδη από τον 19ο αιώνα και διατηρήθηκε μέχρι το 1954, όταν ο οικισμός μετονομάστηκε σε Ευαγγελισμό, από την εκκλησία του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου. Για την προέλευση του «Δράμεσι» έχουν διατυπωθεί διαφορετικές ερμηνείες: μία το συνδέει με την ονομασία τοπικού φαγητού, ενώ άλλη με παλαιό ανθρωπωνύμιο. Δεν υπάρχει λόγος να επιλέξουμε αυθαίρετα μία από τις δύο. Αυτό που τεκμηριώνεται είναι η χρήση της παλιάς ονομασίας και η μεταγενέστερη αλλαγή της.

8. ΣΚΟΥΑΣΙ – ΤΟ ΣΗΜΕΡΙΝΟ ΑΚΤΑΙΟ ΜΑΡΜΑΡΙΟΥ

Το Ακταίο του Μαρμαρίου ονομαζόταν παλαιότερα «Σκούασι». Σύμφωνα με τοπική καταγραφή του χωριού, η ονομασία ερμηνεύεται ως «τόπος περάσματος» ή «πέρασμα» και αποδίδεται στην αρβανίτικη γλώσσα. Ο οικισμός μετονομάστηκε σε Ακταίο το 1954. Η αλλαγή της ονομασίας είναι καταγεγραμμένη. Η συγκεκριμένη αρβανίτικη ετυμολογία, ωστόσο, χρειάζεται επιβεβαίωση από εξειδικευμένη γλωσσολογική πηγή.

ΟΙ ΕΡΕΥΝΗΤΕΣ ΠΟΥ ΚΑΤΕΓΡΑΨΑΝ ΤΗΝ ΓΛΩΣΣΑ ΤΟΥ ΤΟΠΟΥ

Η αρβανίτικη παράδοση της περιοχής έχει αποτελέσει αντικείμενο συστηματικής επιστημονικής έρευνας.

• Τίτος Π. Γιοχάλας: Το 1987 ξεκίνησε επιτόπια έρευνα στα αρβανιτόφωνα χωριά της Εύβοιας, η οποία οδήγησε στην έκδοση του βιβλίου «Εύβοια – Τα Αρβανίτικα» το 2002. Το έργο περιλαμβάνει ιστορικά στοιχεία, τοπωνύμια, γλωσσάριο, αφηγήσεις στα αρβανίτικα με ελληνική μετάφραση, τραγούδια και ηχογραφήσεις. Πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες πηγές μελέτης του γλωσσικού παρελθόντος της περιοχής.
• Ελευθέριος Π. Αλεξάκης: Ο εθνολόγος πραγματοποίησε επιτόπια έρευνα στον Καβοντόρο κατά την περίοδο 2003–2008, με ιδιαίτερη παρουσία στην Αμυγδαλιά και στο Κόμητο. Κατέγραψε συνεντεύξεις, οικογενειακές σχέσεις, τοπικές συνήθειες και στοιχεία της παραδοσιακής κοινωνικής οργάνωσης. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η μελέτη του για τις «κατούνες», έναν παλαιό τρόπο οργάνωσης μικρών οικιστικών και κτηνοτροφικών εγκαταστάσεων. Η λέξη έχει παλαιότερη ρωμανική προέλευση και πέρασε και στην αρβανίτικη, όπου χρησιμοποιήθηκε με τη σημασία του οικισμού ή του χωριού. Η έρευνα δημοσιεύθηκε το 2023, με τίτλο «Καβοντόρος Εύβοιας. Οι Αρβανίτες, οι Κατούνες. Το Εθνογραφικό Ημερολόγιο (2003–2008)». Το πρωτογενές ερευνητικό υλικό έχει κατατεθεί στο Κέντρο Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, στα χειρόγραφα 4842, 5046 και 5056. Πρόκειται, επομένως, για μια παράδοση που δεν βασίζεται μόνο σε οικογενειακές αναμνήσεις αλλά και σε συγκεκριμένες επιστημονικές καταγραφές.

ΠΗΓΗ: Δ. Λιθοξόου. My Karystia. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 16.10.2026.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Αλεξάκης Ελ. Π. «Καβοντόρος Εύβοιας. Οι Αρβανίτες, οι Κατούνες», εκδ. «Ηρόδοτος», 2023.
• Γιοχάλας Τ. Π. «Εύβοια – Τα Αρβανίτικα», εκδ. «Πατάκη», 2002.
• Μπαλτά Ευ. «Η Καρυστία, 15^ος – 17^ος αιώνας», Αρχείον Ευβοϊκών Μελετών, τ. ΛΒ΄, 1997.

Και:

• ΕΕΤΑΑ / Ελληνική Εταιρεία Τοπικής Ανάπτυξης και Αυτοδιοίκησης, Αρχείο Διοικητικών Μεταβολών ΟΤΑ.
• Θεσσαλίας – Στερεάς Ελλάδας Αποκεντρωμένη Διοίκηση, έγγραφα 2020 για την θέση Γκούρι Μάδι.
• Δήμος Καρύστου, επίσημη ιστορική και γεωγραφική παρουσίαση Καφηρέα.
• Τοπικές καταγραφές ιστορίας και τοπωνυμίων Καβοντόρου και Ακταίου Μαρμαρίου. Οι μη οριστικά τεκμηριωμένες ετυμολογίες παρουσιάζονται ως τοπικές εκδοχές.

ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ ΒΟΥΝΩΝ ΧΩΡΙΩΝ ΚΑΡΥΣΤΟΥ ΕΥΒΟΙΑΣ ΑΡΒΑΝΙΤΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΤΟΠΩΝΥΜΙΟ ΒΟΥΝΑ ΧΩΡΙΑ ΚΑΡΥΣΤΙΑΣ ΕΥΒΟΙΑ ΑΡΒΑΝΙΤΕΣ γκουρι Μαδι, Τσουκα, Σπελα Κορμπι, Σκουασι, Βρεστυδες, Σιμικουκι, Δραμεσι ονομα χαρτης, επισημα εγγραφα προφορικη παραδοση χωριο Δημος Καρυστου  Καρυστος Καρυστια Καρυστιας αρβανιτικες λεξεις, αβεβαιη ετυμολογια ελληνικο ιστορια εγκατασταση αρβανιτοφωνοι πληθυσμοι νοτια Ευβοια 15ος αιωνας Βενετια προσφοραε 1402 κινητρα εγκαταστασης, 1425 καταγραφη οικογενεια αρβανιτικη γλωσσα διαλεκτος χωρια Καφηρεας αγροτικος οικισμος οικισμοι γλωσσικη Μαρμαρι Στυρα ιστορικο αρβανιτοφωνο αρβανιτικο gur i madh, μεγαλη πετρα μεγαλος βραχος Μαρμαριου επισημα εγγραφο κορυφη υψωμα βαλκανια βαλκανικο λεξιλογιο αρβανιτικα παραδοση Τσουκα Κομιτου, φυσικο αναγλυφο γεωγραφια ακτη ακτες ακτωνυμιο Καβοντορο ονομα Σπελα Κορμπι σπηλια κορακα κορακας κορακι λεξη σπηλαιο κοραξ τσεπι ακρωτηρι ακρωτηριο ακρωτηριον ακτογραμμη Καψουρι Ραπι Τουρκουτ ερμηνεια αποδοση πλατανι Τουρκου πλατανος Τουρκος οθωμανικη αυτοκρατορια κυριαρχια Τουρκοι αξιωματουχοι θεση βρεστυδες βρεστηδες Καφηρευς βρεστ αμπελι παλαιο οικογενειακο επωνυμο σιμικουκκι επιβιωση κουκι κουκκι κοκκινο 1879 1889 Ευαγγελισμος δραμεσι ντραμεσι 20ος 1954, μετονομασια εκκλησια ΙΝ ιερος ναος Ευαγγελισμου Θεοτοκου Ευαγγελισμος Θεοτοκος προελευση τοπικο φαγητο ανθρωπωνυμιο Ακταιο σκουασι περασμα ακταιον 1954 αλλαγη γλωσσολογια Γιοχαλας ερευνα αρβανιτοχωρια αρβανιτοχωρι εκδοση βιβλιο εργο λεξικο γλωσσαριο, αφηγηση τραγουδι ηχογραφηση γλωσσικο αλεξακης εθνολογος Καβο ντ ορο αμυγδαλια Κομητο συνεντευξη οικογενειες συνηθειες ηθη εθιμα παραδοσιακη κοινωνικη οργανωση κατουνες οργανωση μικρη οικιστικη κτηνοτροφικη λεξη ρωμανικη Καβοντορος κατουνα εθνογραφικο Ημερολογιο Κεντρο Ερευνης Ελληνικης Λαογραφιας Ερευνας ερευνα Ελληνικη Λαογραφια Ακαδημια Αθηνων, χειρογραφο Λιθοξοου