Του ιατρού πνευμονολόγου-φυματιολόγου Στυλιανού Θ. Μητρόπουλου
ΣΧΟΛΙΑ – ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: Γιώργου Λεκάκη
Στις Δυτικές Υπώρειες του όρους Δείκτη – Δίκτη Κρήτης (κατά την Χάρτα του Ρήγα), ευρίσκεται, η Πηγή Ρούσας Εκκλησιάς, όπου εκκλησάκι Αγίου Νικολάου του οικισμού Ρούσσα Εκκλησιά Λασυθίου. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Στ. Μητρόπουλου – Γ. Λεκάκη “Η άγνωστη θεά της Κρήτης, από την Ρούσσα Εκκλησιά Λασυθίου… στο Λούβρο!”, ΕΔΩ.
H πηγή του χωριού Ρούσας Εκκλησιάς (στον 35ο παράλληλο – 35.17854, 26.14600) συνδέεται με ιερό θεάς Μεγάλης Μητέρας στην θέση Άνοιξη της Ρούσας, όπου βρέθηκαν αρχαϊκές αναθηματικές πλάκες και ειδώλια του 630 – 450 π.Χ., εγγύς της πηγής Ζου [σ.σ.: Διός], όπου το Δικταίον Άντρον.
Το εκκλησάκι Αγίου Νικολάου, στον παραδοσιακό οικισμό Ρούσας Εκκλησιάς, στις υπώρειες του όρους Δίκτη της Ανατολικής Κρήτης, αναφέρεται σε περιγραφές ως χαρακτηριστικό σημείο του παραδοσιακού του πυρήνα, κοντά στην πλατεία και στην παλαιά Κρήνη Αξελού.
Παράδοση ιστορική τοποθετεί άφιξη Πόντιων από την Τραπεζούντα Πόντου που ίδρυσαν κρητικό οικισμό της Τραπεζόντας σε λοφώδη περιοχή στις Δυτικές υπώρειες του όρους Δείκτη. Η κρητική Τραπεζόντα ανάμεσα στο Πισκοκέφαλο και την Ρούσα Εκκλησιά γνώρισε μεγάλη ακμή κατά τους ρωμανικούς (βυζαντινούς) και ενετικούς χρόνους, αν και από ιστορικές αναφορές προκλήθηκαν μεγάλες καταστροφές από επιδρομές του Χ. Μπαρμπαρόσα το 1538 και ολοκληρωτική καταστροφή του οικισμού το 1648. Σήμερα στην κρητική Τραπεζόντα διασώζονται εκκλησιαστικά κατάλοιπα, μεταξύ των οποίων ο ΙΝ Αγίου Γεωργίου [σ.σ.: και η Παναγία Τραπεζόντας Σητείας, 35.18446787383789, 26.125852397071608]. Η παράδοση της Ρούσας Εκκλησιάς αναφέρει ότι το 1538 εγκαταστάθηκαν διαφυγόντες από τις καταστροφές μετά σφαγές στην Τραπεζόντα από τον Μπαρμπαρόσα, που σημαίνει ότι η Ρούσα Εκκλησιά προϋπήρχε της ενετικής απογραφής του 1583, αν και δεν αναφέρεται σε αυτές. Δεδομένα της ονομασίας του οικισμού διαθέτουμε από το 1834 ως Russia Ecclésia, στην αιγυπτιακή απογραφή, όπως παραδίδεται από τον περιηγητή R. Pashley. Επίσης το 1842 ως Ρουσακκλησιά, όπως αναφέρεται από τον Χουρμούζη Βυζάντιο και από το 1881 και μετά που αναφέρεται σε όλες τις απογραφές ως Ρούσα Εκκλησιά. Η ονομασία ως Ρούσα Εκκλησία προήλθε – σύμφωνα με την τοπική παράδοση – επειδή κάτω από το παλιό εκκλησάκι Αγίου Νικολάου περνούσε [σ.σ.: ρεον] τρεχούμενο νερό πηγής. Εν τούτοις άλλοι αναφέρουν ότι το όνομα Ρούσα, προέκυψε από το κοκκινόχωμα που στην κρητική παράδοση λέγεται ρούσσο και στα βενετσιάνικα rosso (εκδοχή που δεν πρέπει να ισχύει επειδή γράφεται με δύο σίγμα ενώ προτιμάται η γραφή ρούσα με ένα σίγμα). Ο σημερινός οικισμός δεν αποκλείει πολύ παλαιό ή και αρχαίο οικισμό, χωρίς αυτό να έχει ερευνηθεί με την εύστοχη τοπική παράδοση να εξηγεί το όνομα εκ των υστέρων και να διασώζει κάτι που η γραπτή ιστορία δεν κατέγραψε το όνομα της πηγής αν προϋπήρχε πριν από την εκκλησία.
Η Μεγάλη Μητέρα θεά Ρέα, γυναικεία μορφή με τύμπανο (7ου αιώνα π.Χ.) υπάρχει σε κρητική πήλινη αναθηματική πλάκα από την Πραισό στο… Metropolitan Museum of Art (αρ. 53.5.22) της Νέας Υορκης ΗΠΑ! Κούρος νεαρός άνδρας με μακρύ ένδυμα (επίσης του 7ου αιώνα π.Χ.) υπάρχει στο ίδιο μουσείο, το οποίο σημειώνει ότι η ταυτότητα της μορφής δεν έχει εξακριβωθεί. Ο τύπος είναι χαρακτηριστικός της Πραισού και έχει ενδιαφέρον για τη σύγκριση με τις ανδρικές αναθηματικές παραστάσεις της ανατολικής Κρήτης. – Επίσης στο Metropolitan Museum of Art (αρ. 53.5.12). Άνδρας αναθέτης εικονίζεται σε πήλινη πλάκα από την Πραισό (Boardman 1961, pl. 39).
Ιερό Ανώνυμης Θεάς και αναθήματα – ιερό και πηγή
Ο ερευνητής περιγράφει απλό υπαίθριο ιερό, συνδεδεμένο με πηγή νερού. Τα αναθήματα μαρτυρούν λατρευτική δραστηριότητα ήδη από την αρχαϊκή εποχή. Η θέση είναι γνωστή στην βιβλιογραφία ως Ρούσα Εκκλησιά, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι το ιερό βρισκόταν κάτω από το σημερινό εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου. Πρόκειται για αρχαιολογική θέση στην ευρύτερη περιοχή.
Ανώνυμη θεά Γυμνή Γονιμότητας και Ζωτικής Δυνάμεως: Ο αρχαιολόγος Erickson την συνδέει με την φυσική γονιμότητα και την ανάπτυξη του ανθρώπου χωρίς το όνομά της να έχει διασωθεί με βεβαιότητα. Το γυμνό σώμα στην αρχαία εικονογραφία, η γυμνότητα, σχετίζεται με την γονιμότητα, την ζωτική δύναμη ή άλλη θεϊκή ιδιότητα. Η μετωπική στάση η μορφή που κοιτάζει προς τον θεατή, στάση συχνά σε λατρευτικές εικόνες της πρώιμης ελληνικής τέχνης και ο πόλος[1] κάλυμμα της κεφαλής υπογραμμίζει τον επίσημο, ενδεχομένως θεϊκό χαρακτήρα.
Το παραμύθι της Βασίλισσας της Ρούσσας
Αείμνηστος γηραιός αιωνόβιος (Ι. Τ.) Ρουσσοκκλησιώτης που απεβίωσε προσφάτως (2021), μου είχε εκμυστηρευτεί πολύ παλαιά για παραμύθι των παλαιών, που αναφέρουν πώς ονόμασαν την Πηγή Ρούσας Εκκλησιάς. Στα πολύ παλαιά χρόνια διερχόμενη από την περιοχή «βασίλισσα» εγκυμονούσα, εταξείδευε με μεταφορείς προστάτες, κρυφά από τον άνδρα της επειδή κατάπινε τα παιδιά του μόλις αυτά γεννιόνταν. Επειδή ήθελε να γεννήσει το παιδί που εγκυμονούσε, η βασίλισσα εταξείδεψε νύχτα με φορητή άμαξα, που σήκωναν 5 άτομα, που την προστάτευαν. Ξημερώνοντας η συνοδεία της σταμάτησε στην πηγή για να ξεδιψάσουν και να ξαποστάσουν οι προστάτες. Αλλά και για να μη γίνουν αντιληπτοί από τον άνδρα της (εάν εταξείδευαν μέρα). Κατά την παραμονή της «βασίλισσας» στην πηγή, φιλόξενοι αυτόχθονες έφεραν πολλά και καλά φαγώσιμα και διασκέδαζαν χορεύοντας με τους προστάτες της “βασίλισσας”. Το εσπέρας η “βασίλισσα” για να ευχαριστήσει τους αυτόχθονες τους ευχήθηκε η πηγή τους να μη στερεύει και συνεχώς να ρέει. Έτσι οι αυτόχθονες ονόμασαν την πηγή τους, Ρέουσα, από που προέκυψε το Ρούσα. Νυχτώνοντας οι πέντε προστάτες της Βασίλισσας την μετέφεραν στον ασφαλή προορισμό της, σε κοντινό σπήλαιο, όπου αναμενόταν να γεννήσει τον υιό της. Αυτό το παραμύθι μου είπε γελώντας… ο Ρουσοκκλησιώτης.
Αποκωδικοποίηση και αποκάλυψη τις Ταυτότητες των Προσώπων του παραμυθιού
Βασίλισσα, η Μεγάλη Μητέρα Θεά Ρέα, σύζυγος Τιτάνα Κρόνου και Μητέρα Δία Κούρου. Αυτονόητο ότι η εγκυμονούσα ανώνυμος “βασίλισσα” που ταξείδευε κρυφά, γιατί κινδύνευε το παιδί της, αποκωδικοποιείται ως η Μεγάλη Μητέρα θεά Ρέα, εγκυμονούσα τον Δία Κούρο, που τον έτεκε χωρίς να γίνει αντιληπτή από τον Τιτάνα Κρόνο, και για να μην αρπάξει και καταπιεί το νεογέννητο, όπως έκανε στα παιδιά του. Η Ρέα με την πραγμάτωση της ευχής της να μην στερεύει η πηγή ως ΡΕΟΥΣΑ – ΡΟΥΣΑ, έδωσε έμμεσα και την ταυτότητά της με την παρουσία της,
Πέντε Προστάτες Μεταφορείς. Αυτονόητο ότι οι προστάτες μεταφορείς με οδηγό είναι αυτονόητο ότι είναι οι Πέντε Ιδαίοι Δάκτυλοι Κουρήτες, που μετέφεραν την Ρέα από την Δείκτα του Αφροδίσιου Πελάγους, προς το ασφαλές Δεικταίο Άντρο στις Υπώρειες της Δείκτης, όπου γέννησε με ασφάλεια τον υιό της Δία-Κούρο.
Ιερό Άνοιξης και τελετουργίες
Η Πηγή όπου έμεινε η Ρέα, έγινε ιερός τόπος λατρείας και τελετουργιών Ενηλικίωσης [σ.σ.: ασκήσεις εφηβειας]. Τα αναθήματα που βρέθηκαν εκεί, τα μελέτησε ο αρχαιολόγος Br. E. Erickson και διατύπωσε ότι πράγματι μαρτυρούν λατρευτική δραστηριότητα και χρονολογήθηκαν από το 630 έως το 150 π.Χ., με πιο χαρακτηριστική ομάδα πήλινων αναθηματικών πλακών και ειδωλίων. Το ιερό συνδέεται με λατρεία, ίσως μετάβασης των νέων στην ενηλικίωση, αφού ορισμένα πλακίδια απεικονίζουν άνδρες λατρευτές. Ο Erickson ερμηνεύει την εικονογραφία ως πιθανή ένδειξη τελετών μετάβασης των νεαρών ανδρών σε νέα κοινωνική βαθμίδα. Αυτή είναι μια αρχαιολογική ερμηνεία, όχι άμεση μαρτυρία για το ακριβές περιεχόμενο των τελετών. Δεν διαθέτουμε κείμενο που να περιγράφει τι έκαναν οι πιστοί στο ιερό. Σύμφωνα με την μελέτη του Erickson σε αυτά εμφανίζεται θεότητα (του 630 π.Χ.) γυμνή γυναικεία μορφή, μετωπική, με κάλυμμα κεφαλής που ονομάζεται πόλος με εικονογραφία με καλλιτεχνικούς τύπους, οι οποίοι υιοθετήθηκαν και προσαρμόστηκαν στην Κρήτη. Οι πήλινες πλάκες περιλαμβάνουν γυναικείες και ανδρικές παραστάσεις.
Λύχνους, αγγεία πόσης και κέρνους ο Erickson τα αποδίδει σε τελετουργίες. Ο συνδυασμός υποδηλώνει συλλογικές τελετουργίες, φωτισμό κατά την διάρκεια νυχτερινών συγκεντρώσεων και προσφορές υγρών στην θεότητα στην λειτουργία του ιερού, που μπορούν να συνδυαστούν με την Γυναικεία Θεότητα.
Το Ιερό Ρέουσας Πηγής, είναι στο όριο της επικράτειας της Πραισού. [σ.σ.: Πραῖσος]. Ο Erickson προτείνει ότι το ιερό λειτουργούσε ως εδαφικό σημείο αναφοράς της πολιτείας της Πραισού και ότι η ανάπτυξή του συνέπεσε με την άνοδο της Πραισού ως περιφερειακής δύναμης. Με άλλα λόγια, η λατρεία δεν αφορούσε μόνον την προσωπική ευσέβεια. Ένας ιερός τόπος μπορούσε να συμβάλλει και στην προβολή της ταυτότητας και της επικράτειας μιας αρχαίας κοινότητας. Το Ιερό της Ρούσας πηγής βρίσκεται στην επικράτεια της Αρχαίας Πραισού, μεταξύ του Ιερού Δικταίου Δία Δίκτας όρους Δίκτη Ρουσσόλακκου Παλαίκαστρου στην Ακτή του Πελάγους της Αφροδίτης (νυν Καρπάθιου) και της Πραισού. Η εικονογραφία των αναθημάτων συνέβαλε στην διαμόρφωση μιας ιδιαίτερης τοπικής ταυτότητας. Τα ευρήματα στηρίζουν ότι το ιερό ρέουσα πηγής είχε μακρά λατρευτική χρήση με σημαντική δραστηριότητα από την αρχαϊκή έως την ελληνιστική εποχή.
Οι κάτοικοι θεωρούσαν την θεά προστάτη ολόκληρης της περιοχής Πραισού (Δείκτας – Ρέουσας Πηγής, Ζου και Πραισσού), της νεολαίας ή συγκεκριμένης κοινωνικής ομάδας.
ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 15.10.2026.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Erickson Br. E. «Roussa Ekklesia», τ. 1 Religion and Politics in East Crete, AJA – American Journal of Archaeology, τόμος 113, σελ. 353–404, 2009. Μελετά ευρήματα που χρονολογούνται περίπου από το 500 έως το 150 π.Χ. Συμπληρώνεται από το β΄ μέρος της έρευνας, «Roussa Ekklesia», 2, Lamps, Drinking Vessels, and Kernoi, στο American Journal of Archaeology 114.2 (2010), σελ. 217–252, 2010.
Abstract
Analysis of votives from a sanctuary site near Roussa Ekklesia in east Crete sheds valuable light on archaic, classical, and Hellenistic cult practices. Part 1 of this study, the present article, presents a large collection of terracotta plaques and figurines from the sanctuary (ca. 630-450 B.C.E.). Part 2, to appear in a forthcoming issue of the AJA, will deal with a mostly later assemblage of lamps and pottery (ca. 500-150). These assemblages span a critical period in Cretan religious history and mark a transition from an orientalizing to a classical form of worship. Discussion here focuses on the art historical and religious significance of the terracotta plaques and figurines as well as the political dimensions of cult. The iconography of the plaques hints at male rite of passage ceremonies at a simple spring sanctuary of a goddess charged with natural fertility and human growth. She is depicted in the seventh century as a frontal nude crowned by a polos, an assimilation of a Near Eastern type. It is argued that Roussa Ekklesia functioned as a territorial marker for the state of Praisos, with the beginning of cult activity coinciding with the rise of this polis as a regional power. This study also examines the impact of representational styles as constituents of civic and ethnic identity.
ΠΗΓΗ: Sanctuary site at Anoixe near Roussa Ekklesia, view from the south, RCNi Company Limited.
ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ:
[1] Διευκρίνιση: Οι λέξεις πόλος και πίλος αναφέρονται σε διαφορετικούς τύπους καλύμματος της κεφαλής στην αρχαία ελληνική, οπότε αξίζει να τις ξεχωρίσουμε, ειδικά όταν περιγράφουμε αρχαία ειδώλια από το ιερό της Ρούσσας Εκκλησιάς:
- Πόλος, ο = υψηλό, συνήθως κυλινδρικό ή σαν καλάθι κάλυμμα κεφαλής, που απαντά στην αρχαία τέχνη σε γυναικείες θεότητες. Συνδέεται συχνά με θεϊκή ιδιότητα ή εικονογραφικό τύπο.
- Πίλος, ο = κάλυμμα από πιληματοποιημένο μαλλί ή άλλο μαλακό υλικό, συχνά στρογγυλεμένο ή κωνικό. Είναι γνωστός, μεταξύ άλλων, ως «κάλυμμα του Οδυσσέα» σε ορισμένες εικονογραφικές παραστάσεις. [σ.σ.: πῖλος, ὁ = ἔρια ἢ τρίχες κατειργασμέναι διὰ συμπιέσεως εἰς πυκνὸν πίλημα ἐν χρήσει πρὸς ἐσωτερικὴν ὑπένδυσιν περικεφαλαιῶν, πρὸς ἐσωτερικὴν κάλυψιν πεδίλων. Μάλλινον τῆς κεφαλῆς κάλυμμα, εἶδος σκούφου, ἀντίθετον τῷ πέτασος – ἦσαν δὲ οἱ πῖλοι διαφόρων σχημάτων, πῖλος Ἀρκαδικὸς, Λακωνικὸς, Μακεδονικὸς, Θετταλικος, χαλκοῦς, κάλυμμα τῆς κεφαλῆς· ἐπιστεύετο δὲ ὅτι ἡ χρῆσις πίλου ἢ καλύμματος τῆς κεφαλῆς μετέτρεπε τὴν κόμην εἰς πολιάν. Και εἶδος ὑφάσματος μὴ ὑφαντοῦ ἀλλὰ διὰ συμπιέσεως ἐρίων κατεσκευασμένου, ἐν χρήσει ἀντὶ ταπήτων, στρωμάτων καὶ σκηνῶν, κάλυμμα ἵππου, θώραξ ἐκ πίλου, πιλητός. Και εἶδος βαμβακώδους σφαίρας ἐπί τινων δένδρων σχηματιζομένης. Και σφαῖρα (λατ. pila, pilus, βοημ. plst = πίλημα, αγγλο-Σαξον. felt, αρχ. Γερμ. filz. κλπ. – ΠΗΓΗ: Ομ. Ἰλ. Κ. 265. Ἡσ. Ἔργ. κ. Ἡμ. 540, κ.ά. LSJ].
Στην περίπτωση της Ρούσσας Εκκλησιάς, όμως, ο όρος «πόλος» είναι ο σωστός, όχι «πίλος». Ο αρχαιολόγος Br. Erickson περιγράφει ρητά την γυναικεία θεότητα των πήλινων αναθημάτων ως μορφή που φέρει πόλο.
πιλος, ερια εριο εριον τριχα κατεργασια συμπιεση πυκνον πυκνο πιλημα χρηση εσωτερικη υπενδυσις υπενδυση περικεφαλαια, καλυψη πεδιλα μαλλινο κεφαλης καλυμμα, κεφαλοκαλυμμα καεφαλη κεφαλι ειδος σκουφος πετασος πιλοι σχημα αρκαδικος, αρκαδια Λακωνικος, λακωνια Μακεδονικος, μακεδονια Θετταλικος, θεσσαλια χαλκους, χαλκινος χρησις λαικη πιστη μετατροπη κομη πολια υφασμα υφαντο συμπιεσις κατεσκευη ταπητας, στρωμα σκηνη ιππου, ιππος αλογο θωραξ θωρακας πιλητος βαμβακωδης σφαιρα δενδρο λατινικα pila, pilus, βοημικα plst πιλημα, αγγλοσαξονικα felt, αρχαια Γερμανικα filz Ομητου ιλιας ομρηος ησιοδος λατινικη γλωσσα βοημικη αγγλοσαξονικη αρχαιο Γερμανικη βοημια αγγλια σαξονια Γερμανια αγγλικα αγγλικη σαξονες σαξονικα σαξονικη
