Χελωνολατρεία σε χελωνόσχημο σπήλαιο, πριν 14.500 χρόνια!

Του Γιώργου Λεκάκη

25 ειδώλια χελωνών, σκαλισμένα σε ασβεστόλιθο, ανακαλύφθηκαν σε μια σπηλιά του Μαρμαρά, στον λόφο Gedikkaya[1], στην έκταση που κατέχει νυν η βορειοδυτική Τουρκία.

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΧΕΛΩΝΩΝ, ΕΔΩ.

Μερικά από τα ειδώλια, τα οποία έχουν μήκος λιγότερο από 30 εκατ. και πλάτος 20 εκατ., είχαν επικαλυφθεί με πηλό. Τα ειδώλια έχουν χρονολογούνται 14.500 – 11.200 χρόνων. Τοποθετούνταν στην σπηλιά για τελετουργικούς σκοπούς.

Υπάρχει μια αρχιτεκτονική διάταξη που σχηματίζει κυκλικούς δακτυλίους. Γύρω από αυτήν, βρέθηκαν ειδώλια χελωνών, ως επί το πλείστον ημισχηματισμένα ή γρήγορα κατασκευασμένα από ασβεστόλιθο, μπηγμένα στο έδαφος. Το ίδιο το σπήλαιο, ομοιάζει με χελώνα και αυτό μπορεί να ενέπνευσε αυτήν την δραστηριότητα.

Ίσως να είναι πολύ ενωρίς για να μιλήσουμε για μια τέτοια λατρεία, κυρίως λόγω της χρονικής περιόδου, που οι επιστήμονες λένε πως δεν υπήρχε αναπτυγμένη η έννοια της λατρείας – θρησκείας (αλλά κάνουν λάθος). Αλλά γνωρίζουμε ότι τα περισσότερα από τα μικρά ειδώλια που ανακτήθηκαν φαίνεται να έχουν σχεδιαστεί σκοπίμως με την χελωνομορφή του λόφου Gedikkaya.

Ως γνωστόν, οι χελώνες χρησιμοποιούνταν για να συμβολίσουν την μακροζωία και την αντοχή.

Σημειώνεται ότι έχει βρεθεί και ταφή του 6^ου αιώνα π.Χ. μιας γυναίκας και ενός παιδιού, που είχαν ταφεί μαζί με χελώνα-ψυχοπομπό[**], στο Kavuşan Höyük[2] στο Κουρδισταν, σε έκταση που κατέχει νυν η Τουρκία. Ανακαλύφθηκαν μοναδικοί τάφοι της Εποχής Σιδήρου, όπου γυναίκες και παιδιά είχαν ταφεί μαζί με δεκάδες κελυφη από ποταμίσιες χελώνες «με μαλακό κέλυφος» του Ευφράτη (Rafetus euphraticus), οι οποίες είχαν καταναλωθεί ως μέρος κάποιου τελετουργικού δείπνου! Λόγω της κατασκευής του φράγματος Ιλισού (Ilısu), έγιναν σωστικές ανασκαφές από το Πανεπιστήμιο METU προτού καλυφθεί εν μέρει από τα νερά της τεχνητής λίμνης! Οι ανασκαφές αποκάλυψαν την μοναδική ταφή μιας γυναίκας και ενός παιδιού, που θάφτηκαν μαζί με έως και 21 χελώνες και νεροχελώνες. Ανακαλύφθηκε από μια ομάδα με επί κεφαλής την G. Kozbe (του Πανεπιστημίου Batman). Οι χελώνες δεν αποτελούσαν κανονικά μέρος της τοπικής διατροφής, αλλά τα στοιχεία δείχνουν ότι αυτές σφαγιάζονταν και καταναλώνονταν ως μέρος μιας τελετουργίας κηδείας, πριν τα κελύφη τους τοποθετηθούν στον τάφο. Οι ερευνητές πιστεύουν ότι τα ερπετά χωρίς κέλυφος είχαν συμβολικούς ρόλους, ως ψυχοπομποί[**], ή καθοδηγητικά πνεύματα, στην μετά θάνατον ζωή. «Πολύ λίγα παραδείγματα ταφών που περιείχαν χελώνα και νεροχελώνα είναι γνωστά», λέει ο κ. R. Berthon από το Εθνικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας της Γαλλίας. «Πιστεύουμε ότι αυτό αποδεικνύει ότι ο νεκρός είχε είτε υψηλή κοινωνική θέση, είτε υψηλή τελετουργική αξία, κάτι σαν σαμάνος». – ΠΗΓΗ: “Let a Turtle Be Your Psychopomp”, AJA, Μάιος / Ιούν. 2016, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 1.6.2016.

ΠΗΓΗ: D. Sarı (Πανεπιστημίου Edebali) “BİLECİK, Recently dug turtle figurines expose ancient ritual heritage”
Hürriyet Daily News, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 21.8.2026.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Gülriz Kozbe, Ανασκαφές Kavuşan Höyük
TAY
29η Συνάντηση Αποτελεσμάτων Ανασκαφών (2007) σελ.: 398-390 και 30ή Συνάντηση Αποτελεσμάτων Ανασκαφών (2008) Τόμος 2 σελ.: 204
www.kavusanhoyuk.org.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Το σπήλαιο ευρίσκεται στην επαρχία Bilecik (Μπιλετσίκ), κοντά στην περιοχή İnhisar (Ινχισάρ), στον 40ό παράλληλο [40.072872, 30.656250], στην εκταση που κατέχει νυν η βορειοδυτική Τουρκία. Είναι κτισμένο στον λόφο İnkaya, σε υψόμετρο 350 μ., επάνω από την κοιλάδα του ποταμού Σαγγάριου (νυν παραφρασμένα Sakarya). Κατοικήθηκε σε διάφορες περιόδους, όπως την Επιπαλαιολιθική, την Νεολιθική, την Ελληνιστική και την Μεσαιωνική εποχή.

Με αυτό το όνομα υπάρχει κορυφή στην περιοχή της Κερασούντας (νυν παραφρασμένα Giresun) του Πόντου, στην Μαύρη Θάλασσα. Με το όνομα Χελωνοσπηλιά, υπάρχει χελωνόσχημο ιστορικό σπήλαιο στην Αχαΐα της Πελοποννλησου. Επίσης το Βουνό Χελώνα των ορεων του Βάλτου, στα Ραδοβύζια Άρτας Ηπειρου, με υψηλότερη κορυφή τον Αϊλίντα (1.538 μ.). Μέρος των πρώτων συνόρων του ελληνικού κράτους το 1832. Από το βουνό επήρε το όνομά του και ο παρακείμενος οικισμός Χελώνα. Ακόμη, κορυφή Χελώνα στα Μέθανα, η υψηλότερη κορυφή της ηφαιστειακής χερσονήσου (υψόμετρο 740 μ.). Τέλος, η Χελυδορέα (= «πλούσιο σε χελώνες», χέλυς = καβούκι χελώνας) της Κορινθιας, δίπλα στο όρος Κυλλήνη (νυν Ζήρεια. Εδώ βρήκε ο θεός Ερμής (ψυχοπομπός[**]) την χελώνα από το καβούκι της οποίας κατασκεύασε την πρώτη λύρα του κόσμου.

[2] Ένας εξαιρετικά σημαντικός αρχαιολογικός τύμβος (οικισμός σε μορφή λόφου – διαστάσεων 175 x 75 μ., ύψους 8 μ. στο βόρειο τμήμα και 2 μ. στο νότιο, έκταση 1,5 εκταρίων), στον 37^ο παράλληλο [37.825500, 40.716500], στην επαρχία Αμίδης / Diyarbakır (Ντιγιάρμπακιρ), στην περιοχή Bismil (Μπισμίλ) του Κουρδισταν. Είναι κτισμένος στην νότια όχθη του ποταμού Τίγρη, ακριβώς ανατολικά από το σημείο όπου ο παραπόταμος Şeyhan ενώνεται με τον Τίγρη.

Βρέθηκε κεραμική με αυλακώσεις (της Πρώιμης Εποχής Σιδήρου στην Ανατολική Ανατολία), μαζί με κεραμική της Μέσης Ασσυρίας και της Μιτανίας. Η κεραμική είναι χειροποίητη και χονδροειδής. Έχει βρεθεί συμπιεσμένο δάπεδο από λάσπη (πάχους 20 εκατ., διαστάσεων 3,5 x 3 μ.) της ύστερης νεοασσυριακής. Και παρόμοιο δάπεδο στο στρώμα που αποτελεί συνέχεια του νεοασσυριακού στρώματος, αλλά κοίλο για να επιτρέπει το ζύμωμα, με διαστάσεις 30 x 70 εκατ., και ένα γουδί, ένα γουδοχέρι και ένα σιλό. Άρα εδώ γινόταν επεξεργασία σιτηρών και παρασκευή ψωμιού. Βρέθηκε και φούρνος tandoor. Πιθανόν η περιοχή ήταν καλυμμένη με ένα ελαφρύ υλικό επί ξύλινων στύλων.

Οι νεοασσυριακές ταφές είναι πλούσιες σε κοσμήματα. Έχουν βρεθεί χάντρες διαφόρων μεγεθών από κόκκαλο και πέτρα, δακτυλίδια, ενώτια (χρυσό, χάλκινο και μικτό), βραχιόλια και μια χάλκινη αιχμή δόρατος. Οι ταφές είναι ποικίλες (23 καύσης, 15 απλές, από χώμα και 5 από κεραμική). Τα κτερίσματα αφέθηκαν μόνον σε παιδικούς τάφους. Τα πλουσιότερα κτερίσματα βρέθηκαν σε ταφή καύσης. Βρέθηκε και μια σφραγίδα που χρονολογείται στην Χεττιτική Αυτοκρατορική Περίοδο (13^ος – 12^ος αιώνας π.Χ.). Στον μικρό νεοασσυριακό οικισμό βρέθηκε δυσανάλογα μεγάλος αριθμός σφονδύλων ατράκτου. Άρα η ύφανση ήταν μια σημαντική πηγή βιοπορισμού στον οικισμό και τα υφαντά προϊόντα του διατίθεντο στο εμπόριο. Βρέθηκε επίσης «πηγάδι» κρασιού, στο νεοασσυριακό στρώμα – δεν μοιάζει με κανένα άλλο στην περιοχή. [Το μόνο παρόμοιο είναι ένας λάκκος μελάσας που βρέθηκε στην περιοχή Sürgücü του Mardin]. Στον πυθμένα του πηγαδιού, βάθους 4,29 μ., υπάρχει λάκκος στενότερης διαμέτρου, βάθους 28 εκατ. Όλες οι επιφάνειες είναι επιχρισμένες με ασβέστη σε πάχος 1,5 – 2 εκατ. Πηγάδια της ίδιας δομής παρατηρούνται στα συριακά χωριά της περιοχής Sürgücü σήμερα. Ο λάκκος στον πυθμένα αυτού του πηγαδιού, παλαιότερα χρησιμοποιείτο ως αποθήκη κρασιού, και κατασκευάστηκε για τη συλλογή του ιζήματος του κρασιού.

Η πιο σημαντική αρχιτεκτονική κατασκευή που σώζεται είναι της Μέσης Εποχής Χαλκού και είναι ένα διώροφο κτηριο, με αποθηκευτικό χώρο. Από την καμένη και θραυσματική κεραμική, το καμένο ξύλο, τους καμένους ογκόλιθους από πηλό και τα απανθρακωμένα υπολείμματα σιτηρών, φακής, μπιζελιού και σπόρων σταφυλιού που είναι διάσπαρτα στο δάπεδο, είναι φανερό ότι υπέστη ζημιές από πυρκαγιά. Πιθανότατα ανήκε σε γαιοκτήμονα.

Ο τύμβος έδειξε εκτεταμένη κατοίκηση, ειδικά κατά την νεοασσυριακή περίοδο. Είναι γνωστόν ότι κατά την διάρκεια αυτής της περιόδου, οι Ασσύριοι μετέφεραν μεγάλο πληθυσμό στην περιοχή του Άνω Τίγρη από άλλα μέρη της αυτοκρατορίας.

αρχαια Χελωνολατρεια χελωνοσχημο σπηλαιο, πριν 14.500 χρονια χρονων Λεκακης χελωνα