Του Γιώργου Λεκάκη
Ο αρχαιότερος κανονισμός βιβλιοθήκης που έχει ανακαλυφθεί μέχρι σήμερα, βρέθηκε στην αρχαία Αγορά των Αθηνών, είναι του 1ου αιώνα[1] και αναφέρει σε επιγραφή σκαλισμένη σε πλάκα λευκού μαρμάρου:
«BYBΛION[2] OYK EΞENEXΘHΣETAI EΠEI ΩMOΣAMEN[3]: ANYΓHΣETAI AΠO ΩPAΣ ΠPΩTHΣ MEXPI EKTHΣ».
«Κανένα βιβλίο δεν θα βγει έξω [από την βιβλιοθηκη], γιατί έχουμε ορκιστεί γι’ αυτό. Η βιβλιοθήκη θα είναι ανοικτή από την 1η ώρα μέχρι την 6η».
SEG 21:500
Πρόκειται κανονισμό ωραρίου λειτουργίας και έναν εσωτερικό νόμο για την Βιβλιοθήκη του Πανταίνου, στον 37ο παράλληλο [37.97443991076025, 23.724218182209988].
Φυλάσσεται στο Μουσείο της Στοάς του Αττάλου.
Η Βιβλιοθήκη του Πανταίνου βρισκόταν στην ΝΑ. άκρη της Αρχαίας Αγοράς Αθηνών, νότια της Στοάς του Αττάλου (παρακάτω φωτ.), αριστερά της οδού Παναθηναίων. Την έκτισε ο Αθηναίος φιλόσοφος [Τίτος Φλάβιος] Πάνταινος (το 98 – 102 μ.Χ.), επί Ρωμαίου αυτοκράτορα Τραϊανού. Το κτήριο αφιερώθηκε στην θεά Αθηνά[4] Αρχηγέτιδα, τον ίδιο τον Τραϊανό, αλλά και τον λαό των Αθηνων – βασει επιγραφής που υπήρχε στο ανώφλι της κύριας εισόδου και διατηρήθηκε ενσωματωμένο στο υστερορρωμαϊκό τείχος.
Είχε ασυνήθιστη κάτοψη και δομή, λόγω του ακανόνιστου επιπέδου της περιοχής. Δεν έχει καμμία ομοιότητα με άλλες γνωστές βιβλιοθήκες. Δίχωρο κτήριο με μια μεγάλη υπαίθρια αυλή[5] (20 x 13,5 μ.), με το δάπεδο στρωμένο με μικρές ακανόνιστες ψηφίδες μαρμάρου σε κονίαμα. Και ένα τετράγωνο δωμάτιο (με άνοιγμα προς τα ανατολικά) και του οποίου το δάπεδο ήταν στρωμένο με μαρμάρινες πλάκες. Η είσοδος του κτηρίου ήταν ακριβώς κάτω από το σημείο εύρεσης του ενεπίγραφου ανωφλιού. Δεν σώζονται στοιχεία των εσωτερικών στηριγμάτων, για την τοποθέτηση ραφιών όπου θα αποθηκεύονταν τα βιβλία. Οι τοίχοι ήταν εσωτερικά επενδεδυμένοι με μαρμάρινες πλάκες, όπως και το δάπεδο. Το επιστύλιο βρισκόταν στην βόρεια και την δυτική πρόσοψη με ραβδωτούς ιωνικούς κίονες από γαλάζιο μάρμαρο.
Εδώ, λοιπόν, εθεραπεύετο η μελέτη της φιλοσοφίας και η λατρεία των Μουσών.
Ανάμεσα σε άλλα υπήρχαν γλυπτά με προσωποποίηση της «Ιλιάδος» (παρακάτω φωτ.) και της «Οδύσσειας» (με απεικονίσεις της Σκύλλας, του Αιόλου, του Πολυφήμου και των Σειρήνων), που έλεγαν μάλιστα πως ο ίδιος ο θείος Όμηρος τα αφιερωσε στο πνευματικό αυτό ίδρυμα!
- Στης «Ιλιάδος» γράφει: «Ἰλιὰς ἡ μεθ’ Ὅμηρον ἐγὼ καὶ πρόσθεν Ὁμήρ[ου] {Ὁμήρ[ωι]} πάρστατις ἵδρυμαι τῶι μὲ τεκόντι νεῶ[ι].[6]
Η Βιβλιοθήκη κατεστράφη το 267 μ.Χ. κατά την επιδρομή των Ερούλων Γερμανών. Τον 5ο αιώνα ενσωματώθηκε σε ένα μεγάλο περίστυλο οικοδόμημα.
Παρ’ όλα αυτά, το κτηριο σώζεται ακόμη και σήμερα, αλλά σε αποσπασματική κατάσταση. Είναι εν μέρει καλυμμένο από το υστερορρωμαϊκό τείχος της Αγοράς και κυρίως από έναν μεγάλο πύργο.
Η ανασκαφή εξεκίνησε το 1933 και του ανατολικού τμήματος το 1970. Πολυάριθμα δομικά στοιχεία του θριγκού, των παραστάδων, των βάσεων και των κιόνων των στοών βρέθηκαν εξαιρετικά καλά ενσωματωμένα στο τμήμα του υστερο-ερουλιανού τείχους, που καταλάμβανε τη δυτική πλευρά του ερειπωμένου κτηρίου. Εδώ, ο τοίχος είχε ακόμη ύψος 3,40 μ. κατά την ανασκαφή!
ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης «Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις». ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 1.7.2026.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Handis M. W. «Ο Πάνταινος και η μοναδική αρχαία βιβλιοθήκη του» στο Βιβλιοθήκες: Πολιτισμός, Ιστορία και Κοινωνία, τ. 4, τ. 2, 2020, doi:10.5325/libraries.4.2.0121.
- Martens Br. «Ένα τρίποδο που αξίζει να το δείτε στο Ολυμπιείον της Αθήνας (Παυσ. 1.18.8)», στο The Journal of Roman Studies, τ. 113, 2023.
- Thompson H. A. – R. E. Wycherley «Η Αγορά της Αθήνας. Η Ιστορία, το Σχήμα και οι Χρήσεις ενός Αρχαίου Κέντρου Πόλης (Η Αθηναϊκή Αγορά)», τ. 14. Αμερικανική Σχολή Κλασσικών Σπουδών στην Αθήνα, Πρίνστον [Νιου Τζέρσεϊ], 1972.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
[1] Η άλλη μεγάλη αρχαία Βιβλιοθήκη των Αθηνών, αυτή του φιλέλληνα Αδριανού ιδρύθηκε το 132 μ.Χ. Ονομαζόταν και «Πανεπιστήμιο Αθηνών». Σήμερα ευρίσκεται στο Μοναστηράκι Αθηνών. Τον 7ο αιώνα μετετράπη σε χριστιανική βασιλική τρίκλιτη εκκλησία, τον 11ο αιώνα, στα ίδια θεμέλια εκτίσθη η Εκκλησία της Μεγάλης Παναγιάς (η οποία κατεστράφη από πυρκαϊά το 1884), επί οθωμανοκρατίας ήταν βοεβοδαλίκι (έδρα του οθωμανού βοεβόδα), και το 1835 έγινε Οθωνικός Στρατώνας…
[2] βυβλίον (το) = χάρτης ἐκ βύβλου, συχνάκις ὡς διάφορος γραφή ἀντὶ τοῦ βιβλίον, καὶ οὕτω γραφόμενον – ΠΗΓΗ: Ἡσύχ. Συλλ. Ἐπιγρ. 2448. VIII. 30., 3311, 3408.
- Βύβλος (ἡ) ελέγετο ὁ Αἰγύπτιος πάπυρος (Cyperus papyrus). Από τους ἰνώδεις αὐτοῦ φλοιούς παρασκευάζοντο πρὸς κατασκευὴν χάρτου (αλλά και σχοινίων, ἱστίων, στρωμάτων – ἡ χρῆσις αὕτη τοῦ φυτοῦ ἦν γνωστὴ τῷ Ὁμήρῳ, ἴδε βύβλινος). Ο ἔξω φλοιὸς τοῦ παπύρου χρήσιμος, ὅπως γράφῃ τις ἐπ’ αὐτοῦ, ἐντεῦθεν κατὰ πληθ., φύλλα βύβλου. Ο χάρτης > βιβλίον, συνήθως γράφεται βίβλος – πληθ. τα βύβλα. Τὸ τριγωνικὸν στέλεχος καὶ τὰς ῥίζας του ἔτρωγον οί πένητες – ΠΗΓΗ: Θεοπόμπ., Ἱστ. Ἀποσπ. 11, Πλούτ. Ἀγησ. 36. Αἰσχύλ. Ἱκ. 761. Ἡρόδ. 2.92, 2.96 και 2.100. Ἕρμιππ. Φορμ. 1.13. Ἐπιγράμμ. Ἑλλην. 305. 1005. Ἀνθ. Π. 9.98.
[3] Από το ρήμα ὄμνυμι = ορκίζομαι.
[4] Επιγραφή αναφέρονται στην ίδρυση της βιβλιοθήκης από τον Πάνταινο:
ΑΘΗΝΑ ΠΟΛΙΑΔΙ ΚΑΙ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙ ΚΑΙΣΑΡΙ ΣΕΒΑ{Σ}ΣΤΩ ΝΕΡΒΑ ΤΡΑΪΑΝΩ ΓΕΡΜΑΝΙΚΩ ΚΑΙ ΤΗ ΠΟΛΙ ΤΗ ΑΘΗΝΑΙΩΝ Ο ΙΕΡΕΥΣ ΜΟΥΣΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ Τ. ΦΛΑΒΙΟΣ ΠΑΝΤΑΙΝΟΣ ΦΛΑΒΙΟΥ ΜΕΝΑΝΔΡΟΥ ΔΙΑΔΟΧΟΥ ΥΙΟΣ ΤΑΣ ΕΞΩ ΣΤΟΑΣ ΤΟ ΠΕΡΙΣΤΥΛΟΝ ΤΗΝ ΒΥΒΛΙΟΘΗΚΗΝ ΜΕΤΑ ΤΩΝ ΒΥΒΛΙΩΝ ΤΟΝ ΕΝ ΑΥΤΟΙΣ ΠΑΝΤΑ ΚΟΣΜΟΝ ΕΚ ΤΩΝ ΙΔΙΩΝ ΜΕΤΑ ΤΩΝ ΤΕΚΝΩΝ ΦΛΑΒΙΟΥ ΜΕΝΑΝΔΡΟΥ ΚΑΙ ΦΛΑΒΙΑΣ ΣΕΚΟΥΝΔΙΛΛΗΣ ΑΝΕΘΗΚΕ.
Μεταγραφή: «Ἀθηνᾷ Πολιάδι καὶ Αὐτοκράτορι Καίσαρι Σεβα{σ}στῷ Νέρβᾳ Τραϊανῷ Γερμανικῷ καὶ τῇ πόλι τῇ ǀ Ἀθηναίων ὁ ἱερεὺς Μουσῶν φιλοσόφων Τ. Φλάβιος Πάνταινος Φλαβίου Μενάνδρου διαδόχου ǀ υἱὸς τὰς ἔξω στοάς, τὸ περίστυλον, τὴν βυβλιοθήκην μετὰ τῶν βυβλίων, τὸν ἐν αὐτοῖς πάντα ǀ κόσμον, ἐκ τῶν ἰδίων μετὰ τῶν τέκνων Φλαβίου Μενάνδρου καὶ Φλαβίας Σεκουνδίλλης ἀνέθηκε». – SEG 21:703.
Απόδοση: «Στην Αθηνά Πολιάδα και στον αυτοκράτορα Καίσαρα Αύγουστο Νέρβα Τραϊανό Γερμανικό και στην πόλη των Αθηναίων ο ιερέας των φιλοσοφικών Μουσών, Τ. Φλάβιος Πανταίνος, γιος του διαδόχου Φλάβιου Μενάνδρου, αφιέρωσε τις εξωτερικές στοές, το περιστύλιο, τη βιβλιοθήκη με τα βιβλία και όλα τα διακοσμητικά που περιέχουν με δικά του έξοδα μαζί με τα παιδιά του Φλάβιο Μένανδρο και Φλάβια Σεκουντίλλα».
[5] Σε μεταγενέστερη φάση προστέθηκε περιστύλιο στην αυλή, το κεντρικό μέρος του οποίου επίσης ήταν στρωμένο με μαρμάρινες πλάκες.
[6] Merkelbach, SEG 29:192.
αρχαιοτερος κανονισμος βιβλιοθηκης αρχαια αγορα Αθηνων Λεκακης βιβλιοθηκη Πανταινου Πανταινος
