Η αρχαία ελληνική χειρονομία «χειρ’ επί καρπώ» στον χορό, την αρπαγή, τον γάμο…

Η κύλικα[1] βρέθηκε σε θραύσματα και διατηρείται αποσπασματικά[2]. Στις εξωτερικές της όψεις εικονίζει τους γάμους του Πηλέα και της Θέτιδας, ένα μυθολογικό θέμα εμπνευσμένο από τον Τρωικό κύκλο, ιδιαίτερα δημοφιλές στην αττική αγγειογραφία ήδη από την εποχή του αγγειογράφου Σοφίλου (περίπου 580 –  570 π.Χ.). Στο μέσον της α΄ όψης ο Πηλέας οδηγεί την Θέτιδα (ΘΕΤΙΣ) κρατώντας την από τον καρπό·[3] επί κεφαλής της γαμήλιας πομπής είναι ένα τέθριππο με δύο θεϊκές μορφές, καθώς και ο θεός Ερμής, που αναγνωρίζεται από τα φτερωτά του υποδήματα. Τους νεόνυμφους ακολουθούν οι άλλοι Ολύμπιοι θεοί, πεζοί ή επάνω σε τέθριππα, τα οποία καταλαμβάνουν την β΄ όψη του αγγείου. Το μικρό ελάφι κάτω από την μία λαβή θα συνόδευε την θεά Άρτεμη, η οποία πρέπει να επέβαινε στο δεύτερο τέθριππο της β΄ όψης. Πάνω από το ζώο σώζεται αποσπασματικά η επιγραφή ΛΕΑ[ΓΡΟΣ] ΚΑΛΟΣ (Ο Λέαγρος είναι όμορφος).[4]

Η κύλικα φέρει την υπογραφή του αγγειογράφου Ευφρόνιου, μίας εξέχουσας καλλιτεχνικής φυσιογνωμίας της Ομάδας των Πρωτοπόρων[5] με σημαίνουσα θέση μεταξύ των αγγειογράφων που εργάστηκαν με την ερυθρόμορφη τεχνική[6]. Η σχεδιαστική δεξιοτεχνία του Ευφρόνιου εξύψωσε την αγγειογραφία στο επίπεδο της υψηλής τέχνης προσδίδοντάς της ποιότητα ύφους άγνωστη μέχρι τότε στην διακοσμημένη κεραμική, με εξαίρεση ίσως τα μελανόμορφα αριστουργήματα του Νεάρχου και του Εξηκία.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΕΥΦΡΟΝΙΟΥ, ΕΔΩ.

Ο Ευφρόνιος αρέσκεται στην δήλωση ακόμη και των παραμικρών λεπτομερειών, όπως οι βλεφαρίδες, τα νύχια των χεριών και των ποδιών, ακόμα και οι αρθρώσεις των δακτύλων. Χρησιμοποιεί επίσης ανάγλυφες στιγμές για την δήλωση των βοστρύχων στο μπροστινό μέρος του κεφαλιού του Δία και ανήκει στους πρώτους, που χρησιμοποίησαν επίθετο επιχρυσωμένο πηλό για την απόδοση κοσμημάτων και πολύτιμων αγγείων, όπως το ψέλιο (βραχιόλι) της Θέτιδας και η φιάλη που κρατάει ο Ήφαιστος, ή άλλων λεπτομερειών, όπως οι πλούσιοι βόστρυχοι της Ήρας πάνω από το μέτωπο.

Αγγειογράφοι της επόμενης γενιάς, όπως ο Ονήσιμος, ο Ζωγράφος του Αντιφώντος και ο Δούρις, εργάστηκαν κοντά στον Ευφρόνιο την εποχή που υπέγραφε πια τα έργα του μόνο ως κεραμέας.

• Η ερυθρόμορφη κύλικα υπάρχει στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο / Συλλογή Αγγείων, αρ. ευρ. Ακρ. 176 (Α 15214). Προέλευση: Ακρόπολη των Αθηνών. Διαστάσεις: Ύψ. (με την σύγχρονη συμπλήρωση από επιχρωματισμένο γύψο): 17 εκατ. Διάμετρος χωρίς τις λαβές (αποκατεστημένη) 44,5 εκατ. Χρονολόγηση: 515-510 π.Χ. Χώρος έκθεσης: Αίθουσα 54, προθήκη 88

ΠΗΓΗ: «Με τον χρωστήρα του πρωτοπόρου αγγειογράφου Ευφρόνιου», ΥΠΠΟΑ, το έκθεμα του μήνα Μαΐου 2026, δρ. Μ. Τόλια-Χριστάκου. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 1.6.2026.

Επιλεγμένη βιβλιογραφια:

• Για την κύλικα του Ευφρόνιου από την Ακρόπολη:
  • Ο. Graef – E. Langlotz, Die antiken Vasen von der Akropolis zu Athen (Berlin 1933) 13 αρ. 176 πίν. 8.
  • Ε. Svatik, A Euphronios Kylix, The Art Bulletin 21, 1939, 251-271.
  • Β. Philippaki, Vases of the National Archaeological Museum of Athens (Athens 1974) 72, εικ. 30-31.
  • Β. Φιλιππάκη, Και πάλι η κύλικα του Ευφρονίου στην Αθήνα, ΑΕ 1980, Χρονικά, 62-65.
  • L. Giuliani – W.-D. Heilmeyer κ.ά. (επιμ.), Euphronios der Maler. Εine Ausstellung in der Sonderausstellungshalle der Staatliche Museen Preussischer Kulturbesitz, Berlin-Dahlem 20.3.-26. 5.1991 (Milan 1991) 206-210 (E. Stasinopoulou-Kakarouga).

• Για τον Ευφρόνιο και τους Πρωτοπόρους:
  • L. Giuliani – W.-D. Heilmeyer κ.ά. (επιμ.), Euphronios der Maler. Εine Ausstellung in der Sonderausstellungshalle der Staatliche Museen Preussischer Kulturbesitz, Berlin-Dahlem 20.3.-26. 5.1991 (Milan 1991).
  • M. Cygielman – M. Iozzo – F. Nicosia – P. Zamarchi Grassi (επιμ.), Euphronios. Atti del Seminario Internazionale di Studi. Arezzo 27-28 Maggio 1990 (Firenze 1992).
  • M. Robertson, Η τέχνη της αγγειογραφίας στην κλασική Αθήνα (Αθήνα 2001) 44 κε.
  • M. Robertson, The art of vase-painting in classical Athens (Cambridge 1992).

• Για τις τεχνικές διακόσμησης των πήλινων αγγείων:
  • I. Scheibler, Ελληνική κεραμική. Παραγωγή, εμπόριο και χρήση των αρχαίων ελληνικών αγγείων (Αθήνα 1992) 102-122.

• Για τον ερυθρόμορφο ρυθμό:
  • M. Βουτυράς – Α. Γουλάκη-Βουτυρά, Η αρχαία ελληνική τέχνη και η ακτινοβολία της (Αθήνα 2012).
  • J. Boardman, Αθηναϊκά ερυθρόμορφα αγγεία. Αρχαϊκή περίοδος (Αθήνα 1985).
  • J. Boardman, Αθηναϊκά ερυθρόμορφα αγγεία. Κλασσική περίοδος (Αθήνα 1995).
  • J. Boardman, Athenian red figure vases. The archaic period. A handbook (London 1975).
  • M. Robertson, Η τέχνη της αγγειογραφίας στην κλασική Αθήνα (Αθήνα 2001).
  • Β. Α. Sparkes, Ερυθρόν και Μέλαν. Μελέτες στην αρχαία ελληνική κεραμική (Αθήνα 2000) 16-26.
  • D. Williams – L. Burns, Η αγγειογραφία στην Αθήνα του πέμπτου αιώνα, στο: T. Rasmussen – N. Spivey (επιμ.), Προσεκτικές ματιές στα ελληνικά αγγεία (Αθήνα 1997) 141-177.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] H κύλικα (κύλιξ) μαζί με τον σκύφο, αποτελούσαν τα δημοφιλέστερα συμποτικά αγγεία πόσης των αρχαϊκών και κλασικών χρόνων. Η κύλικα στην πιο διαδεδομένη παραλλαγή της αποτελείται από αβαθές σώμα, ψηλό πόδι και οριζόντιες λαβές.

[2] Η συντριπτική πλειονότητα των αγγείων που διατηρούνται ακέραια προέρχεται από τάφους.

[3] Η χειρονομία αυτή (χεὶρ’ ἐπί καρπῷ)(*) έχει μακρά παράδοση στην αρχαία ελληνική τέχνη. Εμφανίζεται σε σκηνές χορού, σε παραστάσεις αρπαγών, αλλά και στην γαμήλια εικονογραφία συμβολίζοντας τον γαμήλιο δεσμό – βλ. J. H. Oakley – R. H. Sinos, The Wedding in Ancient Athens (Madison 1993) 32.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΧΕΙΡΟΝΟΜΙΩΝ, ΕΔΩ.

(*) ΣΧΟΛΙΟ Γ. Λεκάκη: Εξακολουθεί έως και στην σύγχρονη ελληνική λαογραφία η χειραψία, το δέσιμο ή δώσιμο των χεριών να έχει μεγάλη αυμβολική σημασία, που ισοδυναμεί με λόγο, δέσιμο, συμφωνία. Υπάρχουν ακόμη ελληνικές λαϊκές παροιμιώδεις εκφράσεις σχετικές με τα χέρια, όπως:

• “δώσαμε τα χέρια” (= συμφωνήσαμε)
• “δωσε μου το χέρι σου” (= ας ενωθούμε, ας ενωθούμε με τα δεσμά του γάμου, ας ενώσουμε τις δυνάμεις μας, πάμε μαζί)
• “ζητώ το χέρι της…” (= την ζητώ σε γάμο).
• “μου έβαλε χέρι” (= με μάλωσε κάποιος ή με άγγιξε ερωτικά),
• (περπατάμε) “χέρι-χέρι” (= δηλωση έρωτος, συνεργασίας), κλπ.

[4] Τέτοιες επιγραφές σε αγγεία, που επαινούν την ομορφιά νεαρών ανδρών της εποχής, σπανιότερα νεανίδων, εμφανίζονται στα μέσα περίπου του 6ου αι. π.Χ. και συνεχίζονται κατά τη διάρκεια του 5ου αι. π.Χ.

[5] Οι Πρωτοπόροι ήταν μία ομάδα προικισμένων καλλιτεχνών της δεύτερης γενιάς του ερυθρόμορφου ρυθμού, που εργάστηκε στην Αθήνα κατά το τελευταίο τέταρτο του 6ου αιώνα π.Χ. Σε αυτούς ανήκαν σημαντικοί αγγειογράφοι, όπως ο Φιντίας, ο Ευθυμίδης και ο Σμίκρος, οι οποίοι υπέγραφαν -ορισμένες φορές με υπερηφάνεια- τα έργα τους.

[6] Η ερυθρόμορφη τεχνική διακόσμησης αγγείων επινοήθηκε γύρω το 530 π.Χ. και στο εξής αποτέλεσε τον αξιολογότερο ρυθμό της αττικής αγγειογραφίας μέχρι το 330-320 π.Χ. Σε γενικές γραμμές ήταν το αντίθετο του μελανόμορφου ρυθμού: οι μορφές και τα διακοσμητικά θέματα παραμένουν στο χρώμα του πηλού και προβάλλονται στο μελανό βάθος. Το σχέδιο εκτελείται κατ’ αρχάς με ανάγλυφη γραμμή, γίνεται ωστόσο χρήση και της επίπεδης γραμμής, καθώς και της γραμμής από αραιωμένο πηλό. Από τα επίθετα χρώματα χρησιμοποιείται ως επί το πλείστον το ιώδες για τη δήλωση λεπτομερειών, όπως τα στεφάνια, το αίμα, η φωτιά, κλπ, καθώς και για την αναγραφή των επιγραφών πάνω στο μελανό βάθος.

αρχαια ελληνικη χειρονομια χειρ επι καρπω καρπος αρχαιος χορος αρπαγη γαμος αρχαιες ελληνικες χειρονομιες χειρα κυλικα θραυσμα γαμοι Πηλεας πηλευς θετις Θετιδα ελληνικη μυθολογια τροια Τρωικος κυκλος, δημοφιλες αττικη αγγειογραφια αγγειογραφο Σοφιλος 6ος 580 –  570 γαμηλια πομπη τεθριππο θεος Ερμης, φτερωτα υποδηματα νεονυμφοι Ολυμπιοι θεοι τεθριππον αγγειο ελαφι λαβη συνοδεια θεα αρτεμη, αρτεμις ζωο επιγραφη ΛΕΑΓΡΟΣ ΚΑΛΟΣ Λεαγρος ομορφος υπογραφη Ευφρονιος καλλιτεχνης Ομαδα των Πρωτοπορων αγγειογραφοι ερυθρομορφη τεχνικη σχεδιο σχεδιαστικη δεξιοτεχνια Ευφρονιου υψηλη τεχνη ποιοτητα υφους αγνωστη διακοσμημενη κεραμικη μελανομορφο αριστουργημα Νεαρχος Εξηκιας λεπτομερεια βλεφαριδες, νυχια χεριων ποδιων, αρθρωσεις δακτυλων νυχι χερια ποδι, αρθρωση δακτυλο αναγλυφη στιγμη βοστρυχος κεφαλι Διας ζευς πρωτοι χρηση επιθετο επιχρυσωμενο πηλος κοσμημα πολυτιμα αγγεια ψελιο βραχιολι φιαλη ηφαιστος, λεπτομερειες βοστρυχοι ηρα μετωπο Ονησιμος, Ζωγραφος του Αντιφωντος Αντιφωντα Αντιφωντας Δουρις, κεραμεας Εθνικο Αρχαιολογικο Μουσειο εαμ συλλογη Αγγειων, ακροπολη Αθηνων ακροπολις Αθηνας επιχρωματισμενος γυψος λαβες 515 510 χρωστηρας πρωτοπορος ερυθρομορφος ρυθμος τεχνη αθηναικο αρχαικη περιοδος εποχη κλασσικη ερυθρον και Μελαν κεραμικη κυλιξ σκυφος, συμποτικα συμποσιο ποση αρχαικα και κλασσικα χρονια αβαθες σωμα, ψηλο οριζοντιες ακεραια ταφος παραδοση σκηνη παρασταση γαμηλιος δεσμος επιγραφες επαινος ομορφια νεαρος ανδρας σπανιο νεανιδες 5ο αιωνας πΧ καλλιτεχνες αθηνα Φιντιας, Ευθυμιδης Σμικρος, υπερηφανεια εργα τεχνικη διακοσμηση 530 αξιολογοτερος ρυθμος αττικη 4ος 330 320 μορφη διακοσμητικα θεματα χρωμα πηλος μελανο βαθος αναγλυφη γραμμη επιπεδη αραιωμενος επιθετα χρωματα ιωδες στεφανι αιμα, φωτια συγχρονη λαογραφια χειραψια, δεσιμο δωσιμο αυμβολικη σημασια, λογος, συμφωνια ελληνικες λαικες παροιμιωδεις εκφρασεις φρασεις παροιμια ενωση δεσμα μαλωμα αγγιγμα ερωτικο ερως ερωτας συνεργασια