Του Γιώργου Λεκάκη
Σε ένα αρχαίο ΨΗΦΙΣΜΑ του Δήμου Αθηναίων για την ΠΡΕΠΟΥΣΑ ΤΕΛΕΣΗ της ΠΟΜΠΗΣ των EΛΕΥΣΙΝΙΩΝ, περίπου του 220 μ.Χ. διαβάζουμε ότι ο αρχαίος αθηναϊκός Δήμος ρυθμίζει την συμμετοχή των Αθηναίων εφήβων, ως συνοδών, των ιερών αντικειμένων της ελευσίνιας λατρείας, στην πομπή των Eλευσινίων, η οποία θα διεξαχθεί σύμφωνα με το παλαιό έθιμο. Πρόκειται για μια προσπάθεια συντήρησης και τόνωσης της θρησκευτικής παράδοσης των Aθηνών.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΕΛΕΥΣΙΝΟΣ, ΕΔΩ.
Mολονότι η σχετική με τα προαναφερθέντα απόφαση έχει ληφθεί από τον Δήμο, ο ίδιος είναι ταυτόχρονα αποδέκτης της στήριξης διακεκριμένων πολιτών με τους οποίους από κοινού συνδράμουν στην συντήρηση της θρησκευτικής και πολιτικής συνέχειας στην πόλη. Στην συγκεκριμένη περίπτωση ο άρχων του γένους των Eυμολπιδών αναλαμβάνει οικονομικός χορηγός της τελετουργίας.
H κυρίως αθηναϊκή βουλή εμφανίζεται στο ψήφισμα να έχει πάλι 500 μέλη. Όσον αφορά τη βουλή του Aρείου Πάγου, η οποία μνημονεύεται επίσης, φαίνεται ότι διατηρεί την σημασία της, ιδίως για θρησκευτικά θέματα.
Πρόκειται για 8 συγκολλημένα θραύσματα στήλης, από πεντελικό μάρμαρο. Βρέθηκαν στο ναό του Αγίου Δημητρίου του Κατηφόρη στην συνοικία Πλάκα Αθηνών. Άλλο ένα θραύσμα της ευρίσκεται στο… Βρετανικό Μουσείο!
Η επιγραφή: IG II² 1078 Αττική και I.Eleusis 638 / Ελευσις – vacat –
σε απόδοση Γ. Λεκάκη
«Αποφάσισε ο δήμος. Ο Αραβιανός[1] ήταν άρχων, … ήταν επιστάτης της πρυτανείας, ο Εύτυχος ήταν γραμματέας, … προήδρευε. Ο Δρυαντιανός, άρχων των Ευμολπιδών, εισηγήθηκε:
Επειδή, όπως και κατά τα περασμένα χρόνια, έτσι και σήμερα συνεχίζουμε να τελούμε τα Μυστήρια και, σύμφωνα με τα πατροπαράδοτα έθιμα, φροντίζουμε μαζί με τους Ευμολπίδες να μεταφέρονται με τάξη τα ιερά, τόσο από εδώ προς την Ελευσίνα, όσο και πάλι από την πόλη προς την Ελευσίνα, αποφασίστηκε, με αγαθή τύχη, να δοθεί εντολή στον κοσμητή των εφήβων, σύμφωνα με τα αρχαία έθιμα, να οδηγήσει τους εφήβους στην Ελευσίνα την 13η ημέρα του Βοηδρομιώνα, μαζί με την συνηθισμένη συνοδεία της πομπής των ιερών, ώστε την 14η ημέρα να συνοδεύσουν τα ιερά μέχρι το Ελευσίνιο, που βρίσκεται κάτω από την Ακρόπολη, έτσι ώστε να υπάρχει μεγαλύτερη τάξη και ισχυρότερη φρουρά γύρω από τα ιερά. Αυτό γίνεται επειδή και ο φαιδυντής[2] των δύο θεαινών [σ.σ.: Αθηνάς και Δήμητρος] αναγγέλλει, σύμφωνα με τα πατροπαράδοτα έθιμα, στην ιέρεια της Αθηνάς ότι έφτασαν τα ιερά και η στρατιωτική δύναμη που τα συνοδεύει.
Με τον ίδιο τρόπο, να δοθεί εντολή στον κοσμητή των εφήβων την 19η ημέρα του Βοηδρομιώνος(*)να οδηγήσει και πάλι τους εφήβους στην Ελευσίνα, συνοδεύοντας τα ιερά με την ίδια τάξη και τελετουργική εμφάνιση.
(*) Ο μήνας αυτός άρχιζε με την πρώτη εμφάνιση της Σελήνης του Αυγούστου, και τελείωνε με την νέα σελήνη του Σεπτεμβρίου. Κυριότερες εορτές του, εκτός από τα τα Ελευσίνια Μυστήρια ή Μεγάλα Μυστήρια: οι Σπονδές των Πλαταιών, τα Βοηδρόμια, της Αγροτέρας Αρτέμιδος, η επέτειος της Μάχης του Μαραθώνος, τα Γενέσια ή Νεκύσια, τα Χαριστήρια, τα Παμβοιώτια (στην Βοιωτία, προς τιμήν της Αθηνάς), κ.ά. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκη: “Οι 88 αρχαίες πόλεις της Βοιωτίας”.
Να φροντίζει γι’ αυτό ο κοσμητής των εφήβων κάθε χρόνο, ώστε ποτέ να μην παραλείπεται, ούτε να παραμελείται η ευσέβεια που οφείλεται στις δύο θεές.
Να συνοδεύουν τα ιερά όλοι οι έφηβοι, φορώντας την πλήρη πανοπλία τους, στεφανωμένοι με στεφάνι από μυρτιά και βαδίζοντας σε σχηματισμό.
Και επειδή διατάζουμε τους εφήβους να διανύσουν μια τόσο μεγάλη απόσταση, είναι δίκαιο να συμμετέχουν και στις θυσίες, στις σπονδές και στους παιάνες που γίνονται κατά μήκος της διαδρομής, ώστε αφ’ ενός τα ιερά να μεταφέρονται με ισχυρότερη φρουρά και με μεγαλύτερη πομπή και αφ’ ετέρου οι έφηβοι, συμμετέχοντας στην υπηρεσία προς το θείο που προσφέρει η πόλη, να γίνουν άνδρες περισσότερο ευσεβείς.
Να συμμετέχουν επίσης όλοι οι έφηβοι και σε όλα τα άλλα που τυχόν παρέχει στους Ευμολπίδες ο άρχων του γένους, καθώς και στην διανομή.
Η απόφαση αυτή να γίνει γνωστή τόσο στην Βουλή του Αρείου Πάγου, όσο και στην Βουλή των [Φ…ν], καθώς και στον ιεροφάντη και στο γένος των Ευμολπιδών.
Το ψήφισμα αυτό να το αναγράψει ο ταμίας του γένους των Ευμολπιδών σε τρεις στήλες και να τοποθετήσει την μία στο Ελευσίνιο, που βρίσκεται κάτω από την Ακρόπολη, την δεύτερη στο Διογένειο και την τρίτη στην Ελευσίνα, μέσα στο ιερό, μπροστά από το βουλευτήριο».
Η επιγραφή σε μεταγραφή
ἔδοξεν τῶι δήμωι· Ἀραβιαν[ὸς ἦρχεν ․․[…]․․․ ἐπρυτάνευεν· Εὔτυχος ἐγραμμάτευεν ․․․[…]․․․․ ἐπεστάτει· Δρυαντιανὸς ἄρχων τῶν Εὐμολπιδῶν εἶπεν· ἐπειδὴ καὶ διατελοῦμεν ἐν τοῖς νῦν καθάπερ καὶ διὰ τῶν παρῳχημένων χρόνων τελοῦντες τὰ μυστήρια καὶ τὰ πάτρια προστάττει νόμιμα μετὰ Εὐμολπιδῶν πεφροντικέναι ὅπως ἂν ἐν κόσμωι ἀχθείη τὰ ἱερὰ δεῦρο τ’ ἐκ τῆς Ἐλευσεῖνος καὶ πάλιν ἐξ ἄστεως Ἐλευσεῖνάδε, ἀγαθῆι τύχηι δεδόχθαι τῶι δήμωι προστάξαι τῶι κοσμητῆι τῶν ἐφήβων κατὰ τὰ ἀρχαῖα νόμιμα ἄγειν Ἐλευσῖνάδε τοὺς ἐφήβους τῆι τρίτηι ἐπὶ δέκα τοῦ Βοηδρομιῶνος μετὰ τοῦ εἰθισμένου σχήματος τῆς ἅμα ἱεροῖς πομπῆς, ἵνα τῆι τετράδι ἐπὶ δέκα παραπέμψωσιν τὰ ἱερὰ μέχρι τοῦ Ἐλευσινίου τοῦ ὑπὸ τῆι πόλει, ὧς ἂν κόσμος τε πλείων καὶ φρουρὰ μείζων περὶ τὰ ἱερὰ ὑπάρχοι, ἐπειδὴ καὶ ὁ φαιδυντὴς τοῖν θεοῖν ἀγγέλλει κατὰ τὰ πάτρια τῆι ἱερείαι τῆς Ἀθηνᾶς ὡς ἥκει τὰ ἱερὰ καὶ ἡ παραπέμπουσα στρατιά, κατὰ τὰ αὐτὰ δὲ τῆι ἐνάτηι ἐπὶ δέκα τοῦ Βοηδρομιῶνος προστάξαι τῶι κοσμητῆι τῶν ἐφήβων ἄγειν τοὺς ἐφήβους πάλιν Ἐλευεῖνάδε μετὰ τοῦ αὐτοῦ σχήματος παραπέμποντας τὰ ἱερά. μέλειν δὲ τούτου τῶι κατ’ ἐνιαυτὸν κοσμητῆι, ὅπως μηδέποτε τοῦτο ἐκλειφθείη μηδὲ ὀλιγωρηθείη ποτὲ τὰ τῆς εὐσεβείας τῆς πρὸς τὼ θεώ. παραπέμπειν δὲ τοὺς ἐφήβους πάντας, ἔχοντας τὴν πανοπλίαν, ἐστεφανωμένους μυρρίνης στεφάνωι, βαδείζοντας ἐν τάξει. ἐπεὶ δὲ προστάττομεν τοῖς ἐφήβοις τὴν τοσαύτην ὁδοιπορῆσαι ὁδόν, δίκαιον αὐτοὺς καὶ θυσιῶν καὶ σπονδῶν καὶ παιάνων τῶν κατὰ τὴν ὁδὸν μεθέξειν, ὡς ἂν τά τε ἱερὰ μετὰ φρουρᾶς ἰσχυροτέρας καὶ πομπῆς μακροτέρας ἄγοιτο, οἵ τε ἔφηβοι παρακολουθοῦντες τῆι περὶ τὸ θεῖον τῆς πόλεως θεραπείαι καὶ ἄνδρες εὐσεβέστεροι γείνοιντο. μεθέξουσιν δὲ καὶ οἱ ἔφηβοι πάντες τῶν τε ἄλλων ὧν ἂν παρέχηι τοῖς Εὐμολπίδαις ὁ ἄρχων τοῦ γένους, καὶ τῆς διανομῆς. γενέσθαι δὲ τὴν γνώμην ταύτην φανερὰν καὶ τῆι ἐξ Ἀρείου πάγου βουλῆι καὶ τῆι βουλῆι τῶν [Φ v] καὶ τῶι ἱεροφάντηι καὶ τῶι γένει τῶν Εὐμολπιδῶν. ἀναγράψαι δὲ τὸ ψήφισμα τοῦτο τὸν ταμίαν τοῦ γένους τῶν Εὐμολπιδῶν ἐν τρισὶν στήλαις καὶ στῆσαι τὴν μὲν ἐν Ἐλευσινίωι τῶι ὑπὸ τῆ̣ι̣ π̣όλει, τὴν δὲ ἐν τῶι Διογενείωι, τὴν δὲ ἐν Ἐλευσεῖνι ἐν τῶι ἱερῶι πρὸ τοῦ βουλευτηρίου.
Η επιγραφή
[ἔδοξεν τ]ῶι δήμωι· Ἀραβιαν[ὸς ἦρχεν ․․c.8․․․ ἐπρυ]-
[τάνευε]ν· Εὔτυχος ἐγραμ[μάτευεν ․․․c.11․․․․ ἐπε]-
[στάτει]· Δρυαντιανὸς ἄρχων [τῶν Εὐμολπιδῶν εἶπεν]·
[ἐπει]δὴ καὶ διατελοῦμε[ν ἐν τοῖς νῦν καθάπερ] καὶ
5 [δ]ιὰ τῶν παρῳχημένων [χρόνων τελοῦντες τὰ μυ]στήρι-
α καὶ τὰ πάτρια προστάττ[ει νόμιμα μετὰ Εὐμο]λπιδῶν
πεφροντικέναι ὅπως ἂν [ἐν κόσμωι ἀχθ]είη τὰ ἱερὰ
δεῦρο τ’ ἐκ τῆς Ἐλευσεῖνο[ς καὶ πάλιν ἐξ] ἄστεως Ἐ-
λευσεῖνάδε, ἀγαθῆι τύχ[ηι δεδόχθαι] τῶι δήμωι προσ-
10 τάξαι τῶι κοσμητῆι τῶν [ἐφήβων κ]ατὰ τὰ ἀρχαῖα νόμι-
μα [ἄ]γειν Ἐλευσῖνάδε τοὺ[ς ἐφήβ]ους τῆι τρίτηι ἐπὶ δέ-
[κα] τοῦ Βοηδρομιῶνος με[τὰ το]ῦ εἰθισμένου σχήμα-
[τος] τῆς ἅμα ἱεροῖς πομπ[ῆς, ἵ]να τῆι τετράδι ἐπὶ δέκα πα-
[ραπ]έμψωσιν τὰ ἱερὰ μέχ[ρι] τοῦ Ἐλευσινίου τοῦ ὑπὸ
15 [τῆι π]όλει, ὧς ἂν κόσμο[ς τ]ε πλείων καὶ φρουρὰ μείζων
[περὶ] τὰ ἱερὰ ὑπάρχο[ι], ἐπειδὴ καὶ ὁ φαιδυντὴς τοῖν θε-
[οῖν] ἀγγέλλει κατὰ τὰ πάτρια τῆι ἱερείαι τῆς Ἀθηνᾶς ὡς
[ἥκει τὰ] ἱερὰ κ[αὶ] ἡ παραπέμπουσα στρατιά, κατὰ τὰ αὐτὰ
[δὲ τῆι] ἐνάτηι ἐπὶ δέκα τοῦ Βοηδρομιῶνος προσ-
20 [τάξα]ι τῶι κοσμητῆι τῶν ἐφήβων ἄγειν τοὺς ἐφή[βους]
[πάλιν Ἐ]λευεῖνάδε μετὰ τοῦ αὐτοῦ σχήματος π[αραπέμ]-
[πο]ντας τὰ ἱερά. μέλειν δὲ τούτου τῶι κατ’ ἐν[ιαυτὸν]
κοσμητῆι, ὅπως μηδέποτε τοῦτο ἐκλε[ιφθείη μη]-
δὲ ὀλιγωρηθείη ποτὲ τὰ τῆς εὐσεβείας [τῆς πρὸς τὼ θε]-
25 ώ. παραπέμπειν δὲ τοὺς ἐφήβους π[άντας, ἔχοντας]
τὴν πανοπλίαν, ἐστεφανωμέν[ους μυρρίνης στεφά]-
νωι, βαδείζοντας ἐν τάξει. ἐπ[εὶ] δ[ὲ προστάττομεν τοῖς ἐ]-
φήβοις τὴν τοσαύτην ὁδοιπορῆσαι [ὁδόν, δίκαιον αὐτοὺς]
καὶ θυσιῶν καὶ σπονδῶν καὶ παιάνων τῶ[ν κατὰ τὴν]
30 ὁδὸν μεθέξειν, ὡς ἂν τά τε ἱερὰ μετὰ φρουρᾶ[ς ἰσχυρο]-
τέρας καὶ πομπῆς μακροτέρας ἄγοιτο, οἵ τε ἔφ[ηβοι]
παρακολουθοῦντες τῆι περὶ τὸ θεῖον τῆς πόλεω[ς]
θεραπείαι καὶ ἄνδρες εὐσεβέστεροι γείνοιντο. μεθέ-
ξουσιν δ[ὲ] καὶ οἱ ἔφηβοι πάντες τῶν τε ἄλλων ὧν ἂν
35 παρέχ[ηι τ]οῖς Εὐμολπίδαις ὁ ἄρχων τοῦ γένους, καὶ τῆ[ς]
δι[αν]ομῆς. γενέσθαι δὲ τὴν γνώμην ταύτην φα[νερ]-
ὰν καὶ τῆι ἐξ Ἀρείου πάγου βουλῆι καὶ τῆι βουλ[ῆι] τῶν
Φ v καὶ τῶι ἱεροφάντηι καὶ τῶι γένει τῶν Εὐ[μο]λπιδῶν.
ἀναγράψαι δὲ τὸ ψήφισμα τοῦτο τὸν [τα]μία[ν τ]οῦ γέ-
40 νους τῶν Εὐμολπιδῶν ἐν τρισὶν [στή]λαις καὶ στῆσαι
τὴν μὲν ἐν Ἐλευσινίωι τῶι ὑπὸ [τ]ῆ̣ι̣ π̣όλει, τὴν δὲ ἐν
τῶι Διογενείωι, τὴν δὲ ἐν Ἐλευσεῖνι ἐν τῶι ἱερῶι πρὸ
τοῦ βου[λ]ευτηρίου.
ΠΗΓΗ: Επιγραφικό Μουσείο 8614 – Επιστημονικός Κατάλογος Επιγραφών, 130-132. «Αγώνες, περιορισμοί και προσαρμοστικότητα της αθηναϊκής δημοκρατίας», έκδ. Βουλής των Ελλήνων. Γ. Λεκακης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 4.11.2004.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Άρχων Μαραθώνιος.
[2] φαιδυντής / φαιδρυντής (ο): λάμπων, ἀποστίλβων < φαιδρός. Ἡ λέξις ἐσχηματίσθη ἴσως ὄχι κατὰ τραυλισμόν, ἀλλ’ ὡς ἔκ τινος ποτὲ ἐν χρήσει ῥήματος, φαιδύνω, τοῦ ἐκ τῆς ῥίζης φαιδ- > φαιδυντὴς τοῖν θεοῖν. φαιδυν. Διὸς ἐκ Πείσης. φαιδ. Διὸς Ὀλυμπίου ἐν ἄστει. καθὰ καὶ τὰ φαίδιμος, φαιδιμόεις, Φαίδων, Φαιδώνδας. Ἄλλη δὲ παράλληλος σειρὰ λέξεων διὰ τοῦ -ῥῶ εἶναι ἡ Φαῖδρος, φαιδρότης, φαιδροείμων, φαιδρόνους, φαιδρόω, Φαίδρα, Φαιδρίας, Φαιδριάδες (πέτραι), φαιδρύνω, φαιδρυντής, φαιδρύντρια, φαίδρυσμα / φαίδρυμα, φαιδρωπός. ΠΗΓΗ: Παυσ. 5.14,5. Ἐπιγρ. Ἀθηνῶν, CIA, III.5,283,291. Στέφ. Κουμανούδη (1818 – 1899) «Συναγωγή λέξεων αθησαυρίστων εν τοις ελληνικοίς λεξικοίς», εν Αθήναις, εκ των Καταστημάτων Ανδρέου Κορομηλά, 1883, ιε’ + 1 λ. + 399 σελ., 23 εκατ.
ΠΡΕΠΟΥΣΑ ΤΕΛΕΣΗ ΠΟΜΠΗ EΛΕΥΣΙΝΙΩΝ Λεκακης
