Από τα χιλιάδες ελληνιστικά αγγεία που έχουν σωθεί, μόλις 70 σε όλον τον κόσμο ανήκουν σε μια ιδιαίτερα σπάνια κατηγορία πολυτελούς κεραμικής, γνωστής στη διεθνή βιβλιογραφία με τον γερμανικό όρο Plakettenvasen. Ο μελαμβαφής αμφορέας του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου αποτελεί ένα από αυτά τα εξαιρετικά δείγματα. Η κατηγορία αυτή, που περιλαμβάνει κυρίως αμφορείς και υδρίες, συνδυάζει δημιουργικά την παράδοση της μελαμβαφούς κεραμικής με τεχνικά στοιχεία που παραπέμπουν στην μεταλλοτεχνία και στην πολυτελή καλλιτεχνική παραγωγή της ελληνιστικής εποχής.
Το ραβδωτό σώμα του αγγείου διαμορφώθηκε με αιχμηρό εργαλείο, δημιουργώντας ένα παιχνίδι φωτός και σκιάς που θυμίζει μεταλλικό σκεύος. Πάνω σε αυτή την επιφάνεια ο αγγειοπλάστης προσάρμοσε τέσσερα έκτυπα εμβλήματα, δύο σε κάθε όψη, κατασκευασμένα με μήτρες, όπως ακριβώς και τα πήλινα ειδώλια.
Παράλληλα, παρέμεινε πιστός στην μακραίωνη παράδοση της αγγειογραφίας. Με πινέλο και αιχμηρή ακίδα ζωγράφισε ένα ανθισμένο κλαδί κισσού με λευκό χρώμα στον λαιμό και στην κοιλία του αγγείου. Η έντονη αντίθεση ανάμεσα στο λευκό κόσμημα και στη στιλπνή μελανή επιφάνεια, σε συνδυασμό με τις χαρακτηριστικές στριφτές λαβές και τις ανάγλυφες προτομές στις κάτω προσφύσεις τους, αποτελούν τα κύρια γνωρίσματα των Plakettenvasen.
Τρία από τα τέσσερα έκτυπα εμβλήματα εικονίζουν σκηνές κυνηγιού αγριόχοιρου, ενός θέματος ιδιαίτερα αγαπητού στην ελληνιστική τέχνη. Στο ένα έμβλημα ο κάπρος προβάλλει δυναμικά στο πρώτο επίπεδο, ενώ πίσω του διακρίνεται ο κυνηγός με ανεμίζουσα χλαμύδα, η οποία λειτουργεί ως εικαστικό φόντο της σύνθεσης. Στο δεύτερο έμβλημα ένας ακόμη κυνηγός, συνοδευόμενος από τον σκύλο του, ετοιμάζεται να συμμετάσχει στο κυνήγι. Οι σκηνές αυτές αποδίδονται με αξιοσημείωτη πλαστικότητα και έντονη αίσθηση κίνησης, παρά τις μικρές διαστάσεις των εμβλημάτων.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η χαραγμένη επιγραφή στον ώμο του αγγείου, η οποία προστέθηκε μετά την όπτηση: «Τύχωι Διοπείθειδα» [σ.σ.: «Για την Τύχω[1], Διοπείθειδα κόρη (του Διοπείθη)»]. Η επιγραφή αποκαλύπτει την δεύτερη ζωή του αμφορέα, καθώς μαρτυρεί ότι χρησιμοποιήθηκε ως τεφροδόχο αγγείο για την φύλαξη της τέφρας της Τυχούς / Τύχως.
Παρά την μοναδικότητά του, ο τόπος κατασκευής του αμφορέα παραμένει αβέβαιος. Η παραγωγή των Plakettenvasen, η οποία διήρκεσε σχεδόν έναν αιώνα, από τα τέλη του 4ου έως τα τέλη του 3ου αι. π.Χ., αποδίδεται σήμερα σε περισσότερα από ένα εργαστηριακά κέντρα της ελληνιστικής Μεσογείου, κυρίως στην Νότια Ιταλία [σ.σ.: Μεγάλη Ελλαδα], την Κρήτη και την ανατολική Πελοπόννησο, ενώ ο άλλοτε προβεβλημένος ρόλος της Αλεξάνδρειας ως κέντρου παραγωγής φαίνεται πλέον να έχει υποχωρήσει. Η ακριβής προέλευση του συγκεκριμένου αγγείου εξακολουθεί να αποτελεί ανοικτό ερευνητικό ζήτημα.
- Ο μελαμβαφής ραβδωτός αμφορέας με έκτυπα εμβλήματα ανήκει στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο / Συλλογή Αγγείων, αρ. ευρ. Α 2335. Έχει άγνωστη προέλευση. Διαστάσεις: Υψ. 42 εκατ. Μέγ. διαμ. 19, 5 εκατ. Χρονολόγηση: 260- 250 π.Χ. Χώρος έκθεσης: Αίθουσα 57, Προθήκη ελληνιστικής κεραμικής
ΠΗΓΗ: Δρ. Ά. Αλεξανδροπούλου, ΥΠΠΟΑ, έκθεμα του μήνα Ιουλίου 2026. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 15.7.2026.
Βιβλιογραφια με αναφορά στο αγγείο του ΕΑΜ:
- Dohrn, T., Schwarzgefirnisste Plakettenvasen, RM 92, 1985, 77- 106.
- Ζερβουδάκη, Η., Ραβδωτά αγγεία με έκτυπα εμβλήματα και μελανόγραφες υδρίες Hadra από τις συλλογές του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, στο Ελληνιστική Κεραμική από την Κρήτη, Χανιά 1997, 107- 146.
- Καλτσάς, Ν., Το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, Αθήνα 2007, 377.
- Andreassi, G., Plakettenvasen: una proposta di catalogo su base morfologica, στο G. Andreassi – A.Cocchiaro – A.Dell’ Aglio (επ.), Vetustis novitatem dare: Temi di antichità e archeologia in ricordo di Grazia Angela Maruggi, Taranto 2013, 25–50.
Γενική βιβλιογραφία:
- Μαρκουλάκη, Στ., Αγγεία με ανάγλυφα εμβλήματα από τη δυτική Κρήτη, στο Ελληνιστική Κεραμική από την Κρήτη, Χανιά 1997, 72- 106.
- Alexandropoulou, A., “The Peloponnesian production of ‘Plakettenvasen’: regional or original?”, στο A. Peignard-Giros (επ.), Daily Life in a Cosmopolitan World, IARPotHP 2, Wien 2019, 461–468.
- Masshar, Ν., Cretan Fine Wares in and out of Crete. Trade patterns and Distribution Networks, στο L. Rembart – A. Waldner (επ.), Manufacturers and Markets. The contribution of Hellenistic Pottery to Economies Large and Small, IARPotHP 4. Wien 2022, 495- 510.
ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ Γ. Λεκάκη:
[1] Το θηλυκό όνομα Τύχω / Τυχώ, δεν απαντάται σε άλλες αρχαίες ελληνικές επιγραφές, παρά μόνον σε μία που βρέθηκε στον Λιμένα Χερσονησου Ηρακλείου Κρήτης: Τυχώι Θιορήτω [Hellenika 10 (1937/38) 207,3(2) Crete, Ctr.: Chersonesos (Limani Chersonesou)! Αλλά η επιγραφή “Τυχὼι Διοπειθείδαι”, έχει βρεθεί στην Μήλο Κυκλάδων (IG XII,3 1670 Doric Sporades (IG XII,3). Το όνομα Διοπείθης ήταν κοινό στην Αττική.
αρχαιοι μελαμβαφεις ραβδωτοι αμφορεις αρχαια εκτυπα εμβληματα ελληνιστικα αγγεια ιδιαιτερα σπανια κατηγορια πολυτελης κεραμικη γερμανικος ορος Plakettenvasen αρχαιος μελαμβαφης αμφορεας Εθνικο Αρχαιολογικο Μουσειο εαμ εξαιρετικος αμφορευς υδρια παραδοση τεχνικη μεταλλοτεχνια πολυτελεια καλλιτεχνικη παραγωγη ελληνιστικη εποχη ραβδωτο σωμα αγγεια διαμορφωση αιχμηρο εργαλειο παιχνιδι φως σκια μεταλλικο σκευος αγγειοπλαστη προσαρμογη εκτυπο εμβλημα οψη, κατασκευη μητρα πηλινο ειδωλιο μακραιωνη αγγειογραφια πινελο αιχμηρη ακιδα ζωγραφικη ανθισμενο κλαδι κισσος λευκο χρωμα λαιμος κοιλια αντιθεση κοσμημα στιλπνη μελανη επιφανεια, χαρακτηριστικη στριφτη λαβη αναγλυφη προτομη προσφυση γνωρισμα Plaketten vasen εικονα σκηνη κυνηγ αγριοχοιρος τεχνη καπρος κυνηγος ανεμιζουσα χλαμυδα, εικαστικη συνθεση σκυλος αξιοσημειωτη πλαστικοτητα εντονη αισθηση κινηση χαραγμενη επιγραφη ωμος οπτηση Τυχωι Διοπειθειδα Τυχω, κορη Διοπειθης χρηση τεφροδοχο φυλαξη τεφρα μοναδικοτητα αβεβαιη 4ος 3ος αιωνας πΧ εργαστηριακο κεντρο Μεσογειος νοτια Ιταλια, μεγαλη ελλαδα Κρητη ανατολικη Πελοποννησος, Αλεξανδρεια προελευση αγνωστη διαστασεις 260- 250 μελανογραφη Hadra συλλογη αναγλυφο δυτικη θηλυκο γυναικειο ονομα αρχαιες ελληνικες επιγραφες, Λιμενας Χερσονησου Ηρακλειου Κρητης Θιορητος Θεορητος Διοπειθειδαι Διοπειθειδες Μηλος Κυκλαδων κυκλαδες δωρικες σποραδες αττικη εργαστηριο Λιμην Χερσονησος Ηρακλειο
