Η Ελένη και η Κίρκη δεν συναντιούνται ποτέ μέσα στα ομηρικά έπη. Η μία ανήκει κυρίως στην Ιλιάδα, στο κέντρο του Τρωικού Πολέμου· η άλλη ανήκει στην Οδύσσεια, στο ταξίδι της επιστροφής του Οδυσσέα. Και όμως, αν τις κοιτάξουμε βαθύτερα, σαν δύο μορφές του ίδιου ομηρικού κόσμου, διακρίνουμε μια παράξενη συγγένεια. Δεν είναι συγγένεια αίματος. Είναι συγγένεια λειτουργίας, συμβολισμού και δύναμης.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για την ΩΡΑΙΑ ΕΛΕΝΗ, ΕΔΩ.
Η Ελένη είναι η γυναίκα γύρω από την οποία οργανώνεται ένας πόλεμος. Όταν εμφανίζεται στην Ιλιάδα, δεν παρουσιάζεται πρώτα ως σώμα ή ως λεπτομερής περιγραφή ομορφιάς. Ο Όμηρος τη δείχνει να υφαίνει έναν μεγάλο πορφυρό ιστό, όπου αποτυπώνονται οι μάχες Τρώων και Αχαιών που γίνονται εξαιτίας της. Δηλαδή η Ελένη δεν είναι απλώς αντικείμενο του πολέμου· κατά κάποιον τρόπο τον βλέπει, τον θυμάται και τον υφαίνει. Είναι μέσα στην ιστορία και ταυτόχρονα μοιάζει να την παρατηρεί από απόσταση.
Αυτό είναι συγκλονιστικό. Η Ελένη δεν περιγράφεται απλώς ως «η ωραία γυναίκα». Γίνεται ένα κέντρο αφήγησης. Οι γέροντες της Τροίας, όταν τη βλέπουν πάνω στα τείχη, αναγνωρίζουν ότι για μια τέτοια γυναίκα δεν είναι παράξενο να υποφέρουν τόσο οι Τρώες όσο και οι Αχαιοί· αλλά αμέσως λένε ότι, όσο κι αν μοιάζει με θεά, πρέπει να φύγει, γιατί η παρουσία της γίνεται συμφορά για την πόλη και τα παιδιά της.
Εδώ βρίσκεται το πρώτο μεγάλο σημείο επαφής με την Κίρκη: και οι δύο είναι γυναίκες μπροστά στις οποίες ο ανδρικός κόσμος χάνει τη σταθερότητά του. Η Ελένη δεν κρατά ραβδί, δεν μεταμορφώνει ανθρώπους, δεν ρίχνει φανερά μαγικά φίλτρα στην Ιλιάδα. Αλλά η παρουσία της μεταβάλλει την ιστορία. Γύρω της μετακινούνται στρατοί, βασιλιάδες, συμμαχίες, πόλεις, θεοί. Η Κίρκη, αντίθετα, ενεργεί άμεσα και φανερά: δίνει στους συντρόφους του Οδυσσέα ποτό με φάρμακα, ώστε να ξεχάσουν την πατρίδα τους, και τους μεταμορφώνει σε χοίρους, ενώ ο νους τους παραμένει ανθρώπινος.
Η Κίρκη είναι η καθαρή μορφή της μαγείας. Η Ελένη είναι η κρυφή μορφή της. Η Κίρκη αλλάζει το σώμα των ανδρών. Η Ελένη αλλάζει την πορεία των πόλεων. Η Κίρκη φυλακίζει προσωρινά τους συντρόφους του Οδυσσέα σε ζωική μορφή. Η Ελένη φυλακίζει, χωρίς να το θέλει ίσως, ολόκληρη την Τροία σε μια μοίρα πολέμου.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΚΙΡΚΗΣ, ΕΔΩ.
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη βαθύτερο: και οι δύο συνδέονται με την ύφανση. Η Ελένη υφαίνει τον πόλεμο που γίνεται για χάρη της. Η Κίρκη παρουσιάζεται από τους άνδρες του Οδυσσέα ως μια γυναίκα ή θεά που υφαίνει σε μεγάλο ιστό και τραγουδά με καθαρή φωνή μέσα στο παλάτι της. Η ύφανση στον Όμηρο δεν είναι απλή οικιακή ασχολία. Είναι εικόνα ελέγχου, μνήμης, αφήγησης. Όποιος υφαίνει, δένει νήματα. Και οι δύο αυτές γυναίκες μοιάζουν να υφαίνουν όχι μόνο υφάσματα, αλλά πεπρωμένα.
Στην Οδύσσεια, η Ελένη πλησιάζει ακόμη περισσότερο την Κίρκη. Στο παλάτι της Σπάρτης, ρίχνει στο κρασί ένα φάρμακο που καταπραΰνει τον πόνο και φέρνει λησμονιά κάθε κακού. Το φάρμακο αυτό προέρχεται από την Αίγυπτο, χώρα που ο Όμηρος παρουσιάζει ως τόπο μεγάλης γνώσης φαρμάκων, άλλοτε θεραπευτικών και άλλοτε βλαβερών. Εδώ η Ελένη δεν είναι πια μόνο η αφορμή του πολέμου. Είναι και η γυναίκα που χειρίζεται την μνήμη. Μπορεί να κάνει τους ανθρώπους να αντέξουν τον πόνο, όχι καταργώντας το παρελθόν, αλλά θολώνοντας την οξύτητά του.
Η Κίρκη, ενώ συνομιλεί με τα ζώα, στο βάθος ο θεός Ερμής δίνει στον Οδυσσέα το βότανο μωλυ-αντίδοτο στο φίλτρο της μάγισσας. Τοιχογραφία του Alessandro Allori (1535 – 1607). Palazzo Portinari-Salviati Φλωρεντία.
Αυτό είναι σχεδόν κιρκικό. Η Κίρκη χρησιμοποιεί φάρμακα για να προκαλέσει λήθη της πατρίδας και μεταμόρφωση. Η Ελένη χρησιμοποιεί φάρμακο για να προκαλέσει λήθη της λύπης. Η μία οδηγεί τον άνδρα μακριά από την ανθρώπινη μορφή του· η άλλη τον προστατεύει προσωρινά από το βάρος της ανθρώπινης μνήμης. Και στις δύο περιπτώσεις, το φάρμακο αγγίζει τον πυρήνα της ταυτότητας: ποιος είμαι, τι θυμάμαι, πού ανήκω.
Η διαφορά τους είναι εξ ίσου σημαντική. Η Κίρκη βρίσκεται στο περιθώριο του ανθρώπινου κόσμου, σε νησί, σε έναν χώρο ανάμεσα στη φύση, τη θεότητα και τον κίνδυνο. Η Ελένη βρίσκεται στο κέντρο του πολιτικού κόσμου: Τροία, Σπάρτη, γάμος, βασιλείς, στρατοί, συμμαχίες. Η Κίρκη είναι η γυναίκα της απομόνωσης. Η Ελένη είναι η γυναίκα της δημόσιας καταστροφής.
Και όμως, στον Όμηρο καμία από τις δύο δεν είναι απλώς «κακιά». Η Κίρκη, αφού ο Οδυσσέας αντιστέκεται με τη βοήθεια του Ερμή, μετατρέπεται από απειλή σε ξενίστρια, ερωμένη, σύμβουλο και οδηγό. Εκείνη τελικά του λέει ότι πρέπει να κατεβεί στον Άδη και να συμβουλευτεί τον Τειρεσία, άρα γίνεται σταθμός γνώσης μέσα στο ταξείδι του.
Η Ελένη, από την άλλη, δεν είναι μόνο αιτία συμφοράς. Είναι πρόσωπο με μνήμη, ενοχή, γοητεία, λόγο και αυτοσυνείδηση. Δεν είναι ένα απλό βραβείο ανάμεσα σε άνδρες. Είναι μια ύπαρξη που γνωρίζει, μιλά, αφηγείται και υποφέρει.
Έτσι, η σχέση Ελένης και Κίρκης στον Όμηρο δεν είναι σχέση πλοκής, αλλά σχέση καθρέφτη. Η μία φωτίζει την άλλη. Η Κίρκη μας δείχνει φανερά αυτό που στην Ελένη δρα υπόγεια: τη δύναμη της γυναικείας μορφής να μετακινεί την ανδρική μοίρα. Η Ελένη μας δείχνει ιστορικά αυτό που στην Κίρκη εμφανίζεται μυθικά: ότι μια γυναίκα μπορεί να γίνει τόπος σύγκρουσης, λήθης, επιθυμίας, φόβου και επιστροφής.
Οπότε:
- 1] Η Ελένη είναι η Κίρκη της Ιλιάδας χωρίς ραβδί.
- 2] Η Κίρκη είναι η Ελένη της Οδύσσειας χωρίς πόλη.
Η πρώτη δεν μεταμορφώνει σώματα, αλλά μεταμορφώνει την ιστορία. Η δεύτερη δεν προκαλεί παγκόσμιο πόλεμο, αλλά αποκαλύπτει πόσο εύκολα ο άνθρωπος μπορεί να χάσει την πατρίδα, τη μορφή και τον εαυτό του. Ανάμεσά τους απλώνεται ένας ολόκληρος ομηρικός κόσμος: ο κόσμος όπου ο πόλεμος, ο νόστος, η μνήμη, η επιθυμία και η λήθη υφαίνονται από χέρια γυναικών που δεν είναι ποτέ απλές παρουσίες.
- Είναι σημεία καμπής.
- Είναι πύλες.
- Είναι το παράξενο θηλυκό βάθος του ομηρικού σύμπαντος.
- Σημείωση:
Ούτε για την Ελένη, ούτε για την Κίρκη υπάρχει επαρκής περιγραφή. Μόνο το τι προκαλούσαν στον περίγυρό τους. Όπως οι μαύρες τρύπες στο διάστημα είναι γνωστές από την αλληλεπίδρασή τους με τα άλλα σώματα, μέσω της βαρύτητας…
ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 7.6.2026.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- ΟΜΗΡΟΥ ΙΛΙΑΣ, 3, 10. ΟΔΥΣΣΕΙΑ, 4.
Ωραια Ελενη Κιρκη αρχαιες μυστηριωδεις γυναικες ομηρος Νικολοπουλος ζωα, θεος Ερμης Οδυσσεας βοτανο μωλυ αντιδοτο μαγικο φιλτρο μαγισσα τοιχογραφια αλορι αλλορι Allori 1535 – 1607 παλλατι παλατι πορτιναρι σαλβιατι Palazzo Portinari Salviati Φλωρεντια
