Η Νέα (Κάτω) Πάφος, το αρχαίο αμυντικό σύστημα και το υπόγειο σύστημα ύδρευσής της! – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Τον 4^ο αιωνα π.Χ. σημειώθηκε στην Πάφο μια πολύ σημαντική πολιτική και στρατηγική εξέλιξη: Ο τελευταίος βασιλεύς της Πάφου, Νικοκλής[1] Τιμάρχου (; – 310 π.Χ.), απεφάσισε να μεταφέρει την έδρα του βασιλείου του από την Παλαίπαφο [34.708037639955315, 32.57492957053482] στην Νέα Πάφο (νυν Κάτω Πάφος) στην νοτιοδυτική Κύπρο, στον 34ο παράλληλο [34.756474990499186, 32.40728049609634].

Η πόλη που απετέλεσε τη νέα έδρα του βασιλείου και που γνώρισε στη συνέχεια πρωτοφανή ακμή και κατέστη πρωτεύουσα ολόκληρης της Κύπρου! Εκτίσθη σ’ όλην την έκταση μιας μικρής χερσονήσου, όπου σήμερα ευρίσκονται τα πιο αξιόλογα από τα ανευρεθέντα αρχαία μνημεία της περιοχής[*]. Δεν γνωρίζουμε τους λόγους που επέβαλαν αυτήν την σημαντική αλλαγή.

Μάλλον θα εκρίθη ότι ο χώρος που επελέγη για την Νέα Πάφο ήταν, υπό τις νέες συνθήκες, ο πλέον κατάλληλος. Η νέα πόλη, κτισμένη σε χερσόνησο, περιβρεχόταν στις τρεις πλευρές της από την θάλασσα. Μπορούσε να έχει επαρκή ασφάλεια με τις κατάλληλες οχυρώσεις και να διαθέτει δικό της καλό λιμάνι, που την εξυπηρετούσε τόσο στον στρατιωτικό, όσο και στον εμπορικό και οικονομικό τομέα.

Η Παλαίπαφος, απέχοντας περί τα 2 χλμ. από την θάλασσα, φαίνεται πως είχε χάσει και το λιμάνι της εξ αιτίας προσχώσεων των ποταμών Διαρίζου και Ξερού. Η μεταφορά της έδρας του παφιακού βασιλείου από την Παλαίπαφο στην Νέα Πάφο έγινε αμέσως μετά την απελευθέρωση της Κύπρου από τον περσικό ζυγό – αυτό δεν είναι τυχαίο. Οι επαναστάσεις των Ελλήνων κατά των Περσών στην Κύπρο γίνονταν με καράβια. Άρα η περσική φρουρά Παλαιπάφου δεν θα δεχόταν να μεταφερθεί η πρωτεύουσα κοντά στην θάλασσα! Τις νέες συνθήκες αυτές είχε δημιουργήσει βέβαια η νικηφόρος προέλαση του Μεγάλου Αλεξάνδρου… (θυμίζω ότι το 331 π.Χ. οι Κύπριοι βασιλείς αναγνώρισαν την κυριαρχία του Μεγάλου Αλεξάνδρου).

Στο εξής η Παλαίπαφος θα παραμείνει σημαντικό θρησκευτικό κέντρο, εξ αιτίας του εκεί ναού της Αφροδίτης, μέχρι το τέλος της αρχαιότητος. Παράλληλα, η Νέα Πάφος θα καταστεί το διοικητικό κέντρο ολόκληρης της Κύπρου και κατά τα (κακώς λεγόμενα) «ελληνιστικά» και στα ρωμαϊκά χρόνια.

ΠΗΓΗ: Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια. Γ. Λεκάκης «Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις».

• Η Claire Balandier (του Πανεπιστημίου της Αβινιόν) ηγήθηκε μιας ομάδας ερευνητών, που διερεύνησε το 2.000 χρόνων αμυντικό σύστημα της αρχαίας πόλης Νέας Πάφου. Αρχικώς, εντοπίσθηκαν ίχνη ενός τετράγωνου πύργου 2.000 χρόνων, λαξευμένου σε βράχο, στον λόφο Φάμπρικας στην Κάτω Πάφο, δηλ. το λιμάνι της πόλεως. Βρήκαν επίσης το δάπεδο ενός δεύτερου αμυντικού πύργου, κοντά στην βορειοδυτική πύλη της πόλεως. Ένα υπόγειο σύστημα ύδρευσης ανακαλύφθηκε κοντά στο θέατρο της πόλεως. Το νερό έρεε σε ένα κανάλι λαξευμένο στον βράχο, που βρισκόταν επάνω από μια υπόγεια στοά αποθήκευσης. Αυτό το σύστημα τροποποιήθηκε κατά την ρωμαϊκή κατοχή, όταν προστέθηκε ένα πηγάδι και το νερό ανακατευθύνθηκε σε υπόγεια αποθήκευση και στην συνέχεια σε μια κοντινή δεξαμενή. Οι ερευνητές ανέκτησαν επίσης θραύσματα ενός μεγάλου σωλήνα από τερακότα. Το σύστημα ύδρευσης πιστεύεται ότι εγκαταλείφθηκε μετά από πιθανό σεισμό, που άφησε μια ρωγμή στον τοίχο της στοάς, η οποία θα επέτρεπε την διαφυγή του νερού.

ΠΗΓΗ: «Ancient Paphos defences revealed in new excavation at Fabrika Hill», Cyprus Mail, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 25.6.2026.

[*] Στα ιστορικά – τουριστικά αξιοθέατα της πόλεως αξίζει να δείτε πολλά! Κυρίως:

• το βορειότερο τμήμα του βόρειου νεκροταφείου της Νέας Πάφου, στην θέση Παλιόκαστρα, όπου οι περίφημοι «Τάφοι των Βασιλέων»[2], ταφικά μνημεία του 3^ου αιώνα π.Χ. όπου ευρέθη ένας αετος (από ασβεστολιθο) – σύμβολο των Πτολεμαίων Μακεδόνων – άρα ταφές ανωτάτων κρατικών λειτουργών και εξεχουσών πτολεμαϊκών προσωπικοτήτων και μελών των οικογενειών τους. Στους ίδιους τάφους, συνεχίστηκαν ταφές σημαντικών προσωπικοτήτων και στην διάρκεια της ρωμαϊκής κατοχής.
• Τα ελληνιστικών χρόνων τείχη, επί των οποίων είναι κτισμένη η εκκλησία της Θεοσκέπαστης! – παρακάτω φωτ.

• Οι Ελληνόσπηλιοι, παρόμοια μνημειακά ταφικά αρχιτεκτονικά σύνολα, στο νεκροταφείο των ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων, στους πρόποδες του χωριού Αναβαργός.
• Το ιερόν του Απόλλωνος Υλάτη
• Η περίφημη Οικία του Διόνυσου, η Οικία Θησέα, η έπαυλις του Αιωνος,
• Το Ωδείο, την Αγορά, και το Ασκληπιείο
• Τις κατακόμβες της Αγίας Σολομωνής και του Αγίου Λαμπριανού, στον δρόμο Πάφου-Κάτω Πάφου, κοντά στον λόφο Φάπρικας,

• παλαιοχριστιανικές βασιλικές της Αγίας Κυριακής (ή Παναγίας Χρυσοπολίτισσας), με τα φραγκικά λουτρά και της Παναγίας Λιμενιώτισσας.
• Το βυζαντινό φρούριο
• Το μικρό κάστρο, στην δυτική πλευρά του λιμανιού (του 13^ου αιώνα από τους Λουζινιανούς) – αντικατέστησε το φρούριο στις «Σαράντα Κολώνες».
• τον αρχαιολογικό χώρο στο Κτήμα, και
• τα Αρχαιολογικά Μουσεία στην Πάφο και στα Κούκλια, καθώς και το Μουσείο Λαϊκής Τέχνης στην Γεροσκήπου.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκάκης «Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις».

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Ήταν ο τελευταίος της γενεάς των Κινυραδών, η οποία είχε την αρχή της στον βασιλιά και αρχιερέα της Πάφου, Κινύρα, γνωστό από τον Τρωικο εμφύλιο των Ελλήνων πολεμο. Ο Νικοκλής ίδρυσε τον ναό της Αγροτέρας Αρτέμιδος στην Νέα Πάφο και, πιθανότατα, και το ιερό της Ήρας (επί του οποίου εκτίσθη αργότερα η «Μονή των Ιερέων», κοντά στο χωριό Στατός).

Με το όνομα αυτό στην Κύπρο αναφέρονται επίσης, οι:

• Νικοκλής, σασιλιάς της Σαλαμίνος και
• Νικοκλής Πασικράτους, Σόλιος υιός του βασιλιά των Σόλων της Κύπρου Πασικράτη.

[2] οφείλουν τ’ όνομά τους όχι σε βασιλείς, αλλά στον μνημειακό και επιβλητικό αρχιτεκτονικό τους χαρακτήρα.

Νεα παφος Κατω Παφος, αρχαιο αμυντικο συστημα υπογειο συστημα υδρευσης Λεκακης