Του Γιώργου Λεκάκη
Οι περισσότεροι λένε πως οι αρχαίοι Έλληνες κατοίκησαν την ανατολική Σικελία. Λάθος!
Και η πόλις Δρέπανον, στο απώτατο βορειοδυτικότερο άκρον της νήσου, είναι η απόδειξις.
Η πόλη Δρέπανον στον 38ο παράλληλο[1] επήρε το όνομά της από το καμπύλο σχήμα του φυσικού της λιμανιού της, που έμοιαζε με δρεπάνι, από το χαρακτηριστικό δρεπανοειδές ακρωτήριο της τοποθεσίας. Ως εκ τούτου, η πόλις ήταν αφιερωμένη αρχικώς στον θεό Κρόνο[2], ο οποίος έδωσε το δρεπάνι στην ανθρωπότητα, βασικό εργαλείο γεωργίας, και γι’ αυτό έγινε το ιερό σύμβολό του. Ο αρχέγονος Τιτάν, απέκοψε με δρεπάνι τα γεννητικά όργανα του πατρός του, Ουρανου, το οποίο, πέφτοντας από τα χέρια του, προσγειώθηκε στην θάλασσα και γέννησε την πόλη Δράπανον… Ο Κρόνος ήταν ο προστάτης άγιος του Δράπανου στην αρχαιότητα και ένα άγαλμά του μπορεί κανείς να θαυμάσει ακόμα και σήμερα στο σιντριβάνι στην Πιάτσα Σατούρνο , στο ιστορικό κέντρο.
Στην καρδιοσχημη λίμνη αναζητούσε η θεά του Έρωτα, Αφροδίτη, την Περσεφόνη…
Με την επικράτηση του Δωδεκαθέου πανθέου, η πόλις αφιερώθηκε στην θεά Δήμητρα, επίσης θεά της γεωργίας και της ευημερίας, η οποία έφτασε έως εδώ, αναζητώντας την κόρη της Περσεφόνη, την οποία είχε απαγαγει ο Άδης Πλούτων, όταν έπαιζε κοντά στην λίμνη Πέργουσα, λένε οι τοπικές παραδόσεις.
Στα 30 χλμ. Α. του Δράπανου υπάρχει ο περίφημος δωρικός ναός της Εγέστας / Σεγέστας, του 6ου αι. π.Χ. επίσης των Ελύμων Τρώων Ελλήνων.
Το λιμάνι αναφέρεται στην «Αινειάδα» του Βιργιλίου, όπου ο Αινείας αποβιβάζεται εκεί, και ο πατέρας του, Αγχίσης, πεθαίνει κατά την διάρκεια αυτών των περιπλανήσεων του Τρώα ήρωα. Ο τάφος του Αγχίση πιστεύεται ότι βρισκόταν λίγα χιλιόμετρα βορειότερα στην ακτή της Πελιάδος, νησου των Περιστεριών.
Η περιοχή κατοικείται από τα προϊστορικά χρόνια. Οι ιδρυτές του πρώτου οικισμού του Δράπανου, ήταν, πιθανώς οι αρχαίοι Έλληνες Ελύμοι – Ελύμιοι, τρωικής καταγωγής, που εγκαταστάθηκαν στην απομονωμένη δυτική Σικελία ήδη από την πρωτοϊστορική εποχή, με κύριο κέντρο την πόλη Έρυξ (Έρυκας / Ερίκη – νυν Έριτσε), πριν από την πτώση της Τροίας (συμβατικώς πριν από το 1184 π.Χ.). Αυτό επιβεβαιώνει για άλλη μια φορά, πως οι Τρώες Έλληνες είχαν αποικίες σε όλην την Μεσόγειο, ήδη πριν τον Τρωικό εμφύλιο των Ελλήνων πόλεμο, που περιγράφει ο Όμηρος.
Άλλωστε ο Έρυξ / Έρυκας ήταν υιος της θεάς του έρωτα, Αφροδίτης , και του Αργοναύτη Βούτη, και βασίλευε στην δυτική Σικελία! (Κατ’ άλλους ήταν γιος του θεού της θάλασσας Ποσειδώνα). Ο Αινείας ίδρυσε έναν ναό αφιερωμένο στην Αφροδίτη στο όρος Έρυκας («Αινειάδα», Βιβλίο 5), πιθανώς στην θέση όπου σήμερα το Κάστρο της Αφροδίτης [38.03529306074141, 12.591506810751742]
Το αρχικώς μικρό χωριό Δράπανον, πρέπει να δημιουργήθηκε σε ένα νησί, που χωριζόταν από την ελώδη ενδοχώρα, με ένα πλεύσιμο κανάλι, και χρησίμευε ως επίνειον – εμπορικό λιμάνι του Ερυκος. Το Δραπανον σύντομα έγινε μια εμπορική πόλη χάρη στην σπουδαία γεωγραφική / στρατηγική / εμπορική του θέση.
Κατ’ άλλους, το επισκέφθηκε ο Οδύσσειας αφού το ταυτιζουν με την Σχερία, την γη των Φαιάκων. Κατ’ άλλους ταυτίζεται με την πατρίδα του Κύκλωπα Πολύφημου.[3]
Τέλος, άλλοι ερευνητές την ταυτίζουν με την… Ιθάκη του Ομήρου, πατρίδα του Οδυσσέα![4]
Ο Βιργίλιος περιέγραψε το Δράπανον ως μια θλιβερή, άχαρη ακτή.[5]
Το ελληνικό παρελθόν της μαρτυράται ακόμη και σήμερα στην Κρήνη του Τρίτωνος (παραπάνω φωτ.), του θαλάσσιου δαίμονα του ελληνικού πανθέου, κτισμένη το 1890, στην Πιάτσα Β. Εμανουέλε. Το χάλκινο μνημείο δημιουργήθηκε το 1951 από τον μάστορα από το Τράπανι, Ντ. Λι Μούλι.
Μεταξύ 9ου – 8ου αιώνα π.Χ., η καρχηδονιακή επιρροή εδραιώθηκε στο Δράπανον. Κατά την διάρκεια των πολέμων εναντίον των Ελλήνων (κυρίως των Συρακουσών) τους επόμενους αιώνες, η πόλις-κράτος Δράπανον οχυρώθηκε και ήταν σύμμαχος της Καρχηδόνος. Το 260 π.Χ., ο Αμίλκαρος, ενίσχυσε τα τείχη της πόλης, έκτισε άλλους τρεις πύργους[6] Castello di Terra, τον Torre Pali και τον Torre Peliade ή Colombaia και μετέφερε εκεί μερικούς από τους κατοίκους του Ερυκος. Ο στρατηγός Αδέρβαλος / Adherbal, ο οποίος είχε εγκαθιδρύσει την γενική διοίκηση των καρχηδονιακών δυνάμεων εκεί, ενίκησε τους Ρωμαίους, στην σημαντική μάχη που εμεινε γνωστή ως η Μάχη του Δράπανου (249 π.Χ.). Αλλά λίγα χρόνια αργότερα (241 π.Χ.), ο Γάιος Λουτάτιος Κάτουλος ενίκησε τον καρχηδονιακό στόλο στην Μάχη των Αιγουσών Νήσων[7], η οποία τερμάτισε τον πόλεμο. Οι Ρωμαίοι κατέκτησαν την πόλη, εκλατινίζοντας το όνομά της σε Τραπάνι. Πάντως η πόλις προέβαλε σθεναρή αντίσταση κατά της ρωμαϊκής κατάκτησης. Οι Ρωμαίοι αντιμετώπισαν τις πόλεις της Σικελίας αναλογως με την συμπεριφορά τους, κατά την διάρκεια των Καρχηδονιακων Πολέμων. Το Δράπανον ήταν μεταξύ των 26 κεντρικών πόλεων (civitates censoriae), δηλαδή μεταξύ εκείνων, που ήταν οι πιο πεισματάρηδες στην αντίστασή τους στους Ρωμαίους. Οι Ρωμαίοι, συγχώρεσαν ποτέ την αφοσίωση της πόλης στην Καρχηδόνα, κι έτσι το Δράπανον εισήλθε σε μια περίοδο παρακμής και ερημώθηκε.
Στην θάλασσά της κείται το ρωμαϊκών χρόνων πλοίο στον βυθό της Μαραθούσας – νυν Μαραούσα. Βρέθηκε το καλοκαίρι του 1999. Αρχαίο πλοίο σημαντικού μεγέθους, σχεδόν άθικτο, που χρονολογείται από τον 3ο αιώνα μ.Χ. Το ναυάγιο, το οποίο βρέθηκε σε βάθος μόλις 2 μ., ανακτήθηκε και εκτίθεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Baglio Anselmi στο Ίλιον – νυν Μαρσίλιον – Μαρσάλα.
Μετά τους Ρωμαίους, η πόλη κυριαρχήθηκε από τους… Βανδάλους! Έπειτα ετέθη υπό των Βυζαντινών Ελλήνων. Αλλά τον 9ο αιώνα μ.Χ. ήλθαν οι άραβες (που την ονόμαζαν επίσης παραφρασμένα Ιτραμπίνις, Ταραμπάνις, Τραπανές) και μετά οι Νορμανδοί Γερμανοί (που την κατέκτησαν το 1077 με επί κεφαλής τον Ρογήρο Α΄). Το λιμάνι της πόλεως γίνεται σημαντικό για τους Σταυροφορους, κι έτσι ξανα-ακμάζει. Γενικότερα, κατά τον Μεσαίωνα, ήταν ένα από τα σημαντικότερα της Μεσογείου: Οι πιο ισχυρές ναυτικές πόλεις (Γένοβα, Πίζα, Βενετία, Αμάλφι) είχαν προξενείο στο λιμάνι της!
Και με την πάροδο του χρόνου, το Τραπάνι πλέον επεκτάθηκε σε πόλη, που διασχίζεται από τον ποταμό Χυνησία / Τσινίσια / Chinisia και περιλαμβάνει και
- το μικρονησι που στα αρχαία χρόνια ελέγετο Πελίας – νυν Κολομβαία / Κολομπάια (colomba = περιστέρι)[8], λατρεύονταν ως ιερά ζώα της θεάς Αφροδίτης του Ερυκος.[9]
- την βραχονησίδα Παλούμπο και
- τα βραχονησια Πορτσέλι.
Το 1266, στα ανοιχτά του λιμανιού του Δράπανου συγκρούστηκαν οι Βενετοί με τους Γενουάτες, κατά την διάρκεια του «Πολέμου του Αγίου Σάββα», και οι Ενετοί αιχμαλώτισαν ολόκληρο το γενουατικό στόλο!
Μεταξύ 13ου – 16ου αιώνα μ.Χ., έγινε μια από τις πιο σημαντικές και ευημερούσες πόλεις της Μεσογείου, χάρη στο λιμανι της, τις στρατιωτικες οχυρώσεις της, και κυρίως την τέχνη της επεξεργασίας των κοραλλιών, για την οποία έγινε γνωστή σε όλη την Ευρώπη!
Τον 17ο αιώνα, το Τράπανι εγνώρισε νέα περίοδο παρακμής, κυρίως λόγω εξεγέρσεων που προκλήθηκαν από λιμούς (1647, 1670 – 1673), και της πανώλης (1624).[10]
Το 1830 εγκαινιάστηκε η Βιβλιοθήκη Fardelliana – μια από τις σημαντικότερες βιβλιοθήκες της Σικελίας – η οποία έχει περίπου 150.000 τόμους και πολύτιμα αρχέτυπα, πρωτότυπα χαρακτικά του Giovan Battista Piranesi και μια σημαντική συλλογή εφημερίδων.
Οι αλυκές του Δραπάνου, στις αρχές του 20ού αι.
ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ
Με την πάροδο του χρόνου, το Τράπανι ανέπτυξε μια ακμάζουσα οικονομική δραστηριότητα από την εξόρυξη και το εμπόριο αλατιού[11], την αλιεία ερυθρού τόνου (την λεγομένη «ματάντσα»), την εξόρυξη και εξαγωγή μαρμάρου, τον τουρισμό…
Οι κάτοικοι ήταν και περίφημοι λιθοξόοι.
Λαογραφία
Ιδιαιτέρως εορτάζεται η Μεγάλη Εβδομάδα: Η Πομπή των Μυστηρίων οργανώνεται από τον σύλλογο «Ceto» που ανοίγει με τον Αποχωρισμό. Την Μεγάλη Τρίτη γίνεται η Λιτανεία της Παναγίας «dei Massari». Την Μεγάλη Τετάρτη η λιτανεία της «Madre Pietà del Popolo». Ακολουθεί Λιτάνευση των Μυστηρίων, την Μεγάλη Παρασκευή, η οποία λήγει γύρω στις 2 μ.μ. του Σαββατου.
Πατρογονική εορτή θεωρείται του Sant’ Alberto da Trapani στις 7 Αυγούστου, με μεγάλη πομπή.
Και η Εορτή της Παναγίας του Τράπανι, στις 16 Αυγούστου.
Η κουζίνα της πόλεως βασίζεται τόσο σε τυπικές σπεσιαλιτέ θαλασσινών. Ένα από τα πιο διάσημα πιάτα της είναι το κουσκούς με ψάρι (cùscusu στην διάλεκτο Τράπανι), το πέστο α λα τραπανέζε[12] – γνωστό και ως ζυμαρικά cu l’agghia.
ΣΗΜΕΡΑ
Από εδώ κατάγεται ο Filippo Burgarella (1948 – 2017), ιστορικός της περιόδου του Βυζαντίου και το Μεσαιωνα.
Υπάρχουν πολλές εκκλησίες, παλλάτια, πύργοι, πύλες, κλπ. να δει κανείς. Επισκεφτείτε:
το Μουσείο Προϊστορίας. Στεγάζεται μέσα στον πύργο Torre di Ligny (του 17ου αιώνα), στο δυτικότερο άκρον της πόλεως. Φιλοξενεί σημαντικά προϊστορικά στοιχεία ανθρώπινης παρουσίας στην περιοχή, καθώς και ευρήματα (αντικείμενα, αμφορείς, άγκυρες, ένα καρχηδονιακό κράνος) από την θάλασσα του Δράπανου.
Την Κολλεγιακή Εκκλησία του Αγίου Πέτρου του Αποστόλου, μια μικρή βασιλική, σε μια τοποθεσία όπου πιθανότατα τελούνταν προχριστιανικές λατρείες προς τιμήν του Κρόνου. Έχει υπέροχο εκκλησιαστικό της όργανο, του Francesco La Grassa (του 1837), που αποτελείται από 4,000 αυλούς!
Μουσείο Τυπογραφίας.[13]
Μουσείο Αλατιού.
ΠΗΓΗ: Γ. Λεκάκης “Συγχρονης ΕΛλαδος περιηγησις”.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Martinucci M. «Ονειρευόμενος τα Ιταλικά Νησιά», τ. 3 «Όλα τα νησιά της Σικελίας», εκδ. Albino, Sandit Libri, 2007.
- Zirone D. “TRAPANI ”, Bibliografia topografica della colonizzazione greek in Italia e nelle Isole Tirreniche , αρ. 21, 2012.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Συγκεκριμένα 38.00277719626948, 12.514493599775465 στην βόρεια ακτογραμμή της Σικελίας,70 χλμ. ΝΔ. του Πανόρμου / Παλέρμου, 270 χλμ. Δ. της Μεσσήνης, 150 χλμ. από τις ακτές της Αφρικής, 250 χλμ. από την Τύνιδα.
[2] Αυτό το θυμάται ακόμη η πόλις, αφού δεσπόζει η «Κρήνη του Κρόνου» (παραπάνω φωτ.), από το 1342, με απόφαση της Γερουσίας του Τράπανι, για να εορτάσει τα εγκαίνια του υδραγωγείου. Ευρίσκεται στην ομώνυμη πλατεία, Πιάτσα Σατούρνο, στο ιστορικό κέντρο.
Στην καρχηδονιακή και ρωμαϊκή θρησκευτική παράδοση, ο θεός Κρόνος έγινε Βάαλ Άμμων / Χάμμων, και συνέχισε ως προστατευτική θεότητα της περιοχής.
[3] Ά. Γουλφ «Το ταξείδι του Ομήρου. Στα χνάρια του Οδυσσέα», Κολωνία / Βαϊμάρη / Βιέννη, 2009.
[4] Βλ. S. Butler «Ομηρος, Ο συγγραφέας της Οδύσσειας», εκδ. AC Fifield, Λονδίνο 1897. Οι θεωρίες του, σύμφωνα με τις οποίες ο Όμηρος καταγόταν από την Σικελία, υιοθετήθηκαν από τον κλασσικό φιλόλογο L. Greville Pocock το 1955. Αλλά βρήκαν ελάχιστη υποστήριξη.
[5] Publius Vergilius Maro «Αινειας», 3ο βιβλίο, 707. (“hinc Drepani me portus et inlaetabilis ora accipit.”)
[6] Η πόλις ήταν πεντάπυργος: ο Πύργος Πάλι (που πλέον έχει εξαφανιστεί), ο Παλαιός Πύργος, ο Πύργος της Σκοτεινής Πύλης, ο Πύργος του Ξηρού Κάστρου, ο Πύργος Πελιάδων ή Θαλάσσιο Κάστρο, ή Κολομβαία (ύψους 32 μ.). Αυτοί οι 5 πύργοι εικονίζονται ακόμη και σήμερα στο έμβλημά της.
[7] Αιγάδες ή Αιγούσες (λατινικά: Aegates Insulae, ιταλικά: Isole Egadi, σικελικά: Ìsuli Ègadi). Νησαίο σύμπλεγμα ΒΔ της Σικελίας. Πρόκειται για τα μικρονήσια: Αιγούσα (νυν Φαβινιάνα), (Αιγούσα), Φορβαντία (νυν Λεβάντσο) και Ιερά Νήσος (νυν Μαρέτιμο), και δύο μικρότερα η Φορμίκα και η Μαραόνε. Το μεγαλύτερο είναι η Αιγούσα, κείται 16 χλμ. ΝΔ. του Δράπανου.
[8] Σύμφωνα με μια γαλλική αναφορά, τα περιστέρια ξεκουράζονταν εδώ κατά την πτήση τους προς την Αφρική.
[9] ΠΗΓΗ: Alb. Costantino «La Colombaia. Μια διχιλιετής ιστορία: εικόνες και χαρτογραφία», εκδ. ΕΚΕ, Τράπανι 1996.
[10] Η πόλη επλήγη και από σεισμό (Ιανουάριος 1968) και πλημμύρες (1965, και 5.11.1976).
[11] Οι αλυκές της αποτελούν καταφύγιο του WWF, εντός του Φυσικού Καταφυγίου Saline di Trapani e Paceco, το οποίο διαχειρίζεται η WWF. Σε αυτό έχει παρατηρηθεί επιστροφή και αναπαραγωγή δεκάδων ειδών αποδημητικών πτηνών, όπως του μεγάλου φλαμίνγκο. Το πάρκο χαρακτηρίζεται από αξιοσημείωτη χλωρίδα και πανίδα. Οι αλυκές εξακολουθούν να είναι ενεργές. Πολύτιμα στοιχεία βιομηχανικής αρχαιολογίας. Παράγουν θαλασσινό αλάτι.
[12] Παραδοσιακή σάλτσα που προέρχεται από το Τράπανι και χρησιμοποιείται κυρίως για ζυμαρικά. Είναι μια ωμή σάλτσα, κτυπημένη σε γουδί. Κύρια συστατικά: λάδι, βασιλικός, τομάτα, αμύγδαλα, τυρί πεκορίνο και κόκκινο σκόρδο.
[13] Η πόλη διαθέτει μακρά παράδοση στην πληροφόρηση. Ήδη στις αρχές του 20ού αιώνα, παράλληλα με τις εβδομαδιαίες εφημερίδες La Gazzetta di Trapani και La Gazzetta del Popolo , κυκλοφόρησε μια καθημερινή εφημερίδα, Il Corriere politico-quotidiano. Στο τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, γεννήθηκαν αρκετά εβδομαδιαία φύλλα, όπως τα Il Faro, Stroncature, Il rinnovamento, Eco democratica, La difesa dei lavoratori, Falce e Martello, La nuova Battaglia, Il Baluardo, La vedetta fascista, La vedetta Vanga, κ.ά. Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1930 τα Il Littorio, Cronache Nostre, κ.ά.
αρχαια ελληνικη πολη θεος Κρονος θεα Δημητρα Δραπανον, Τραπανι σικελια Λεκακης
