Του Γιώργου Λεκάκη
Το Atbai / Etbai[1] είναι μια άνυδρη και βραχώδης ερημική περιοχή στο νυν Ανατολικό Σουδάν και την νότια Αίγυπτο, στην “Γη του Κεμέτ”, η οποία εκτείνεται μέχρι τα βουνά της Ερυθράς Θάλασσας.
Εκεί έκειτο η «Χρυσή Πόλη», η αρχαία Πάγχρυσος Βερενίκη, ένας αρχαίος ελληνικός οικισμός, θαμμένος πλέον στην Έρημο της Νουβίας (νυν βορειοανατολικό Σουδάν), εντός της ευρύτερης γεωγραφικής ζώνης του Atbai. Το όνομά της καταλαβαίνει κανείς ότι οφείλεται στην άμεση γειτνίασή της με τα περίφημα ορυχεία χρυσού του Wadi Allaqi, στον 21ο παράλληλο [21.9502485468, 35.1411476707]. Από τα ορυχεία αυτά οι αρχαίοι φαραώ της Αιγύπτου, και αργότερα και οι Πτολεμαίοι Μακεδόνες, αντλούσαν τις κύριες ποσότητες του πολύτιμου μετάλλου. Η πλουσιότερη περιοχή σε μέταλλο βρισκόταν στην δυτική πλευρά του ποταμού, όπως υποδεικνύεται στον χάρτη Παπύρου του Τορίνο. Ο κάθε φαραώ ήταν ο μοναδικός ιδιοκτήτη της. Ο χρυσός ήταν η σάρκα των θεών των Αιγυπτίων και το φως του Ρα. Ο χρυσός στην Αίγυπτο ήταν το πιο περιζήτητο πολύτιμο μέταλλο: Σαρκοφάγοι, αγάλματα, κοσμήματα, πυραμίδες, οβελίσκοι, επενδύσεις παλλατιών, όλα είχαν χρυσό…:
- Ο φαραώ Θόθμις / Τούθμωσις Γ΄, στα «Χρονικά» του, στον 6ο πυλώνα του ναού Καρνάκ στην Θήβα (Λούξορ), περιέχει μια μακρά και λεπτομερή περιγραφή των φόρων χρυσού από την περιοχή Wawat / Ουαουατ: Σε μόλις 4 χρόνια, περίπου 11.000 ντεμπέν καθαρού χρυσού (= 1 τόνος), εισήχθησαν από την περιοχή αυτή! – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκης: «ΘΗΒΑ, η θαυμάσια πόλη: Η Εκατόμπυλος Θήβα Αιγύπτου, και η Επτάπυλος Θήβα Βοιωτίας», έκδ. Φροντιστήριον Θηβαϊκής Αρχαιογνωσίας, έκδ. 2024.
- Το 80% του μετάλλου της σαρκοφάγου του Τουταγχαμών (βάρους άνω των 100 κιλών, κατασκευασμένη από μασίφ χρυσό) και τα επιχρυσωμένα έπιπλά του, είναι από την περιοχή της Βερενίκης Παγχρυσιας.
Η πόλις βρισκόταν κοντά στην πόλη Σάβαι / Σάβες / Σάμπες – εξ ου και Βερενίκη η κατά Σαβάς, στην Τρωγλοδυτική (νυν Σουδάν). Βερενίκη την ονόμασε ο Πτολεμαίος Β’ ο Φιλάδελφος, περί το 271 π.Χ., προς τιμήν της μητέρας του, Βερενίκης Α’, συζύγου του Πτολεμαίου Α’ Σωτήρος. Ανακαίνισε πλήρως την πόλη και την επέκτεινε, και με την κατασκευή λιμανιού. Το χρυσό οκτάδραχμο νόμισμα, κοπής στην Αλεξάνδρεια, με τον Πτολεμαίο Α΄ και την Βερενίκη Α΄ είχε ως πρώτη ύλη τον χρυσό της Παγχρυσίας. Έγινε σπουδαία πτολεμαϊκή μακεδονική εμπορική αποικία, στην (τότε) παραλιακή Αιθιοπία. Αλλά στον άνυδρο[2] τόπο «η μόνη ελπίδα (των εργατών) ήταν να πεθάνουν το συντομότερο δυνατόν», όπως γράφει ο Διόδωρος Σικελιώτης, ο οποίος, γύρω στο 30 π.Χ. περιέγραψε τις χρυσοφόρες ζώνες χαλαζία της Πτολεμαϊκής Νουβίας (Βιβλίο III της «Ιστορικής Βιβλιοθήκης» του). Ανέφερε ότι στην νότια Αίγυπτο, ανάμεσα στην Αραβία και την Αιθιοπία, υπήρχε ένα μέρος γεμάτο ορυκτά και χρυσωρυχεία, όπου είχαν καταβληθεί τεράστιες προσπάθειες για την εξόρυξη χρυσού. Για τις απόκοσμες συνθήκες οι Ρωμαίοι χρησιμοποιούσαν εδώ εγκληματίες και αιχμαλώτους πολέμου.
Ευρέθησαν αρχαίες περιστρεφόμενες μυλόπετρες, γούρνες, επιφάνειες για πλύσιμο της χρυσόσκονης με ευφυή συλλογή πολύτιμου νερού και άλλα εργαλεία, ερείπια κτηρίων, επιβλητικοί τάφοι και, ειδικότερα, μια μεγάλη νεκρόπολη, γύρω από 100 χρυσωρυχεία, τα οποία, με τα φρεάτια εξαερισμού τους, κάνουν την επιφάνεια αυτής της περιοχής ακόμη πιο παράξενη. Μέσα στα ορυχεία, οι άντρες έσκαβαν με λίθινα εργαλεία υπό το αμυδρό φως των λυχναριών λαδιού, ψάχνοντας για μικροσκοπικά ίχνη χαλαζία σε σήραγγες τόσο στενές, που φαινεται σαν να δούλευαν εκεί πυγμαίοι ή παιδιά. Από έναν τόνο πρώτης ύλης, λαμβάνονταν μόνο 4-5 γραμμάρια χρυσού!
Τον 9ο αιώνα μ.Χ. οι άραβες άλλαξαν το όνομά της σε Allaqi / Allaki / Alachi[5] και Ma’din ad-dahab στην Baixa Nubia. Στα δυτικά όριά της ακόμη και σήμερα πόλεις λεγονται Ιερακάμινος, Κερμα, Βαλλανα, Μιργισσα, Άργος, Θηβα, Σαι, κλπ.
Η αρχαία περιοχή είναι σε υψόμετρο 600 μ.. Γύρω της δεν υπήρχαν οάσεις, ούτε επιφανειακά νερά, μόνον ακακίες… Υπήρχαν οχυρά, ύψους τουλάχιστον 6 μ., τετράγωνης κάτοψης, επιβλητικής εμφάνισης και κτισμένα με σχιστολιθικά τείχη. Το πρώτο έχει πλάτος περίπου 30 μ. Διαθέτει έναν πύργο και πολυάριθμες πέτρινες καμάρες, όλες ενωμένες με κονίαμα. Τα τείχη, πάχους σχεδόν 1 μ., είναι τέλεια ευθυγραμμισμένα. Το δεύτερο οχυρό έχει παρόμοιο μέγεθος και διαθέτει μια μεγάλη αυλή με πηγάδι και πολλά δωμάτια. Μια σκάλα οδηγεί στα μονοπάτια. Αυτά τα κτήρια πρέπει να χρησίμευαν ως χώρος αποθήκευσης για τον εξορυσσόμενο χρυσό. Ανάμεσά τους, βρίσκονται τα ερείπια αρχαίων κατασκευών. Διασχίζοντας το Wadi Allaqi, στην δεξιά άκρη, σε υπερυψωμένη θέση, βρίσκεται η ίδια η πόλη, η οποία, με περίπου 60.000 τ.μ. και πυρήνα 400 Χ 150 μ. φιλοξενούσε περισσότερους από 10.000 ανθρώπους! Ήταν, για εκείνην την εποχή, μια μεγαλουπολη, παρά το γεγονός ότι βρισκόταν στη μέση της ερήμου! Η πόλις διασχίζεται από έναν δρόμο μήκους περίπου 500 μ. και πλάτους σχεδόν 5 μ., ευθύγραμμο και πλακόστρωτο σαν decumanus. Οι διασταυρώσεις είναι παράλληλες και κανονικές. Κατά μήκος αυτού του δρόμου, τα σπίτια είναι διατεταγμένα παρόμοια με ένα στρατιωτικό στρατόπεδο. Οι κατοικίες έχουν απλή διάταξη, είναι μονώροφες και κτισμένες με καλοσυναρμολογημένη ξερολιθιά. Στο κέντρο της πόλεως βρίσκονται τα ερείπια ενός πολύ μεγάλου κτηρίου με τοξωτά παράθυρα – πιθανότατα χώρος λατρείας. Υπάρχουν ακόμη ίχνη χρήσης του ως τζαμί – αν και η συνολική δομή θυμίζει έντονα βασιλική. Στο βόρειο άκρον της πόλης, ένα κτηριο με χαμηλό περιμετρικό τοίχο υποδηλώνει ότι κάποτε ήταν αγορά.
Η πόλις εγκαταλείφθηκε και χάθηκε…
Επανανακαλύφθηκε στις 12.2.1989, από μια ιταλική αποστολή αποτελούμενη από τους αδελφούς Castiglioni, τον L. Balbo, τον G. Negro και τον M. Sozzani, χρησιμοποιώντας έναν αραβικό χάρτη του 9ου αιώνα που έδειχνε ένα ορυχείο! Η ανακάλυψη θεωρήθηκε τόσο σημαντική, που οδήγησε σε έναν νέο κλάδο της αρχαιολογίας: την Νουβιολογία!
ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 4.5.2008.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Στέφ. Βυζ., Στράβων xvi. 771. Πλίν. vi. 34.
ΤΩΡΑ, μια νέα έρευνα στην έρημο αυτή, χαρτογράφησε εκατοντάδες, προηγουμένως άγνωστα, αρχαιολογικά χαρακτηριστικά, που παρέχουν νέες ενδείξεις για το πώς ήταν η ζωή στην περιοχή, πριν από την άνοδο της φαραωνικής Αιγύπτου.
Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν δορυφορικές αεροφωτογραφίες για να καταγράψουν τουλάχιστον 260 μνημειώδεις ταφές, σε περίκλειστους χώρους, μεταξύ του ποταμού Νείλου και της Ερυθράς Θάλασσας. Αυτοί οι αινιγματικοί τάφοι, οι οποίοι μπορούν να φτάσουν τα 80 μ. σε διάμετρο (παραπάνω φωτ.) κτίστηκαν από τοπικές νομαδικές κοινότητες βοσκών[3], κατά την 4η και 3η χιλιετία π.Χ. – ταφική παράδοση αρχαιότερη από τις πυραμίδες της Αιγύπτου.
Προηγουμένως, ανασκαμμένα παραδείγματα αυτών των δομών, όπως αυτά στο Wadi Khashab[4], το Wadi el-Ku και το Bir Asele, περιείχαν ανθρώπινα λείψανα μαζί με οστά βοοειδών, προβάτων και αιγών, υποδεικνύοντας ότι άτομα θάφτηκαν δίπλα στα κοπάδια τους. Μερικοί από αυτούς είχαν επίσης δευτερεύουσες ταφές, προσεκτικά τοποθετημένες γύρω από τον τάφο, μιας κεντρικής ή κύριας μορφής, η οποία μπορεί να ήταν επί κεφαλής ή σημαντικό μέλος της κοινότητας. Πολλοί κτίστηκαν σκόπιμα κοντά σε wadi / ουάντι (= πρώην πηγές νερού, πηγάδια, βραχώδεις λίμνες ή περιοχές που υποστήριζαν βοσκότοπους).
Αυτοί οι πρόσφατα χαρτογραφημένοι τάφοι υποδηλώνουν ότι η περιοχή δεν ήταν ένας άδειος διάδρομος μεταξύ πολιτισμών, αλλά έδρα του δικού της κτηνοτροφικού πολιτισμού.
ΠΗΓΗ: J. Cooper, κ.ά. «Atbai Enclosure Burials: Monumentalism, Pastoralism and Environmental Change in the Mid-Holocene East Nubian Deserts», African Archaeological Review, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 27.4.2026.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
- Bobrowski P., κ.ά. «What forced the prehistoric cattle-keepers to emigrate from the Red Sea mountains?», Studia Quaternaria 30 (2), 135-142, 2013.
- Castiglioni A., κ.ά. «Das Goldland der Pharaonen: die Entdeckung von Berenike Pancrisia», εκδ. Philipp von Zabern, Mainz, 1998.
- Των ιδίων «Nubia», εκδ. Giunti, 2006.
- Cooper J. κ.ά. «Boats and Routes: New Rock Art in the Atbai Desert, Sudan & Nubia».
- Davies W. V. «The Korosko Road Project: recording Egyptian inscriptions in the Eastern Desert and elsewhere», Sudan & Nubia 18, 30-44, 2014.
- Klemm R., κ.ά. «Gold and gold mining mining in ancient Egypt and Nubia: geoarchaeology of the ancient gold mining sites in the Egyptian and Sudanese Eastern Deserts», Natural science in archaeology, Berlin, Heidelberg, εκδ. Springer, 2013.
- Reinold J. κ.ά. «Rescue survey and excavations in the region of Ariab (Eastern Desert) 1996-1998: a preliminary note», Kush 19, 67-85. 2003-2008.
- Vercoutter J. « Ανακάλυψη της Βερενίκης Παγκρήσου στην έρημο μεταξύ του Νείλου και της Ερυθράς Θάλασσας», Πρακτικά των συνεδριών της Ακαδημίας Επιγραφών και Καλών Γραμμάτων, αρ. 134.1990.
- «Βερενίκη Παγχρυσία, χρυσός κάτω από την άμμο», Sciences et Avenir, αρ. 769, Μάρτιος 2011.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Με το όνομα Etbainia / Ετβαϊνία είναι γνωστή μια περιοχή στην Τυνησία.
[2] Ο Σέτι Α΄ διέταξε την κατασκευή πηγαδιών νερού, με μεγάλες δαπάνες και σε άνδρες και σε πόρους, στην ερημο Γουάβατ (Ουάατ).
Ο Ραμσής Β΄ είχε χαράξει την οδική διαδρομή προς τα ορυχεία, σε μια γρανιτένια στήλη στο Κουμπάν. Αυτό ήταν απαραίτητο επειδή πολλοί άνδρες που έπρεπε να πάνε να ψάξουν για χρυσό, πέθαιναν από δίψα, ή χανονταν στην έρημο ή στο ταξείδι της επιστροφής, με αποτέλεσμα το πολύτιμο φορτίο τους να μην φτάνει ποτέ στα ταμεία του φαραώ. Επίσης, αποκατέστησε τα πηγάδια του Σέτι Α΄, τα οποία είχαν στερέψει, λόγω της μείωσης της στάθμης του υδροφόρου ορίζοντα, συνέπεια της συνεχιζόμενης ερημοποίησης. Το πηγάδι που αναφέρεται στη στήλη του Κουμπάν είναι, πιθανώς, αυτό που ανακαλύφθηκε από μια ρωσική αποστολή 55 χλμ. από τις εκβολές του Ουάντι Αλάκι.
[3] Στην περιοχή ζούσαν οι Medjay, Blemmyes και οι Χουσίτες Beja (μη άραβες). Υπάρχουν αρχαία χρυσωρυχεία, εγκαταστάσεις νομαδων και βραχογραφίες (από το 3100 π.Χ.). Πετρογλυφικά με πλοία, τόσα που ένα ανώνυμο βουνό στην ανατολική έρημο της Κάτω Νουβίας, ονομάσθηκε «Βουνό των Πλοίων». Με σκηνές κυνηγιού, που βραχοσκεπη ανατολικά της Κάτω Νουβίας ονομάσθηκε Γκέμπελ Σάιντ (= «Βουνό του κυνηγιού»), αλλά και κεραμικά (της Ανατολικής Ερήμου από το Alitiatib), ειδώλια γονιμότητας (φαλλοί, αιδοία), στο Alitiatib, δακτυλιοειδείς τάφοι (πιθανώς Ύστερης Αρχαιότητας – 1ης χιλιετίας μ.Χ.) στο Ντιραμπάμπ, κ.ά. – ΠΗΓΗ: Πανεπ. Yale.
[4] Με το όνομα Wadi Khashabi είναι γνωστή μια περιοχή στο νοτιότατο σημείο της χερσονήσου του Σινά.
[5] Ο ο Wadi Allaqi είναι ένας αρχαίος (νυν ξερός) ποταμός, στην μέση μιας καυτής ερήμου, ανάμεσα επιβλητικά γρανιτένια βουνά. Σε πολύ αρχαίες εποχές, ήταν ο μεγαλύτερος παραπόταμος του Νείλου! Είχε μήκος περισσότερα από 400 χλμ.! Με την οικολογική αναταραχή της Σαχάρας, ξεράθηκε, αποδίδοντας όμως χρυσό και πολύτιμους λίθους, όπως σμαράγδια!
αρχαια θαμμενη Χρυση Πολη πολις Παγχρυσος Βερενικη φαραωνικος μακεδονικος χρυσος αρχαιοι αινιγματικοι ταφοι διαμετρος Λεκακης αρχαιες θαμμενες Χρυσουπολη παγχρυση φαραω μακεδονικες χρυσο αινιγμα ταφος ακακια οχυρα τετραγωνο σχιστολιθος τειχη πυργος πετρινη καμαρα κονιαμα τειχος ευθυγραμμιση οχυρο αυλη πηγαδι δωματιο σκαλα κλιμακα μονοπατια μονοπατι κτηριο αποθηκη εξορυξη ερειπια κατασκευη Wadi Allaqi, ανθρωποι μεγαλουπολις ερημος δρομος πλακοστρωτο decumanus διασταυρωση στρατιωτικο στρατοπεδο κατοικια διαταξη, μονωροφη ξερολιθια τοξωτο παραθυρο λατρεια χρηση τζαμι δομη βασιλικη τοιχος αγορα
