Αγρυπνίς και Παννυχίς: Οι αγρύπνιες των αρχαίων Ελλήνων, από τις οποίες βαστούν και οι αγρυπνίες των χριστιανών – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Οι αρχαίοι Έλληνες τελούσαν αγρυπνίες, κυρίως κατά τις γιορτές των Μεγάλων Μυστηρίων (Ελευσίνια, Παναθήναια, κ.ά.).

Υπήρχε και μια συγκεκριμένη εορτή, η αγρυπνίς, που ήταν παναρχαία εορτή προς τιμήν του Διονύσου, και που ετελείτο νύκτωρ, και κυρίως στην πόλη Αρβήλη Σικελίας Μεγάλης Ελλάδος / Κάτω Ιταλίας. Ξεκινούσε μόλις άρχιζε να σκοτεινιάζει και διαρκούσε καθ’ όλην την διάρκεια της νυκτός.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για την ΑΓΡΥΠΝΙΑ, ΕΔΩ.

Κάτι αντίστοιχο ήταν και η Παννυχίς. Κι αυτή ήταν ολονύκτια εορτή. Και μάλιστα χαρακτηρίζεται «φαιδρή και εύθυμη», όπως δηλ. θα ήταν ένα σημερινό ολονύκτιο λαϊκό πανηγύρι τις κατάστερες νύκτες…

• παννυχίς (-ίδος, ἡ < πᾶν + νύξ = παννυχίδα) = ἑορτὴ δι’ ὅλης τῆς νυκτὸς τελουμένη, ἀγρυπνία, Λατ. pervigilium – παρ’ Ἐκκλ., ἡ ἑσπέρα ἡ πρὸ τῆς ἑορτῆς, «ἀγρυπνία». Και ή δι’ ὅλης τῆς νυκτὸς ἐν ἀγρυπνίᾳ φυλακή / επιφυλακή – ΠΗΓΗ: Εὐρ. Ἑλ. 1365. 4.76. Κριτίας παρ’ Ἀθην. 600^Ε. Πλάτ. Πολ. 328^Α. Ἡρωδιαν. 3.8. Ἀριστοφ. Βατρ. 371. Σοφ. Ἠλ. 92. IG 22.1199.22, MAMA 3.50 (Κιλικίας), IG 22.334.30.

Η ιδιαιτερότητά της ήταν ότι σ’ αυτήν ελάμβαναν μέρος μόνον γυναίκες, νύμφες και παρθένοι! (Ακόμη και σήμερα, στις χριστιανικές αγρυπνίες συμμετέχουν κυρίως οι γυναίκες, που καλούνται αγρυπνήτριες). Χόρευαν και τραγουδούσαν «μολπές», «ολολύγματα» και «ιαχές» και κτυπούσαν τα πόδια τους με κρότο στην γη. Οι μολπές αυτές θα πρέπει να ήταν ειδικά (συγκεκριμένα) τραγούδια αυτής της γιορτής, διότι παραδίδεται πως αυτές «τήδε πρέπουσιν εορτή».

Κατά περιοχές η γιορτή γινόταν και για άλλον θεό:

• Την Μεγάλη Μητέρα,
• τον Διόνυσο,
• την Αθηνά,
• την Δήμητρα,
• την Αρτέμιδα,
• την Αφροδίτη,
• τον Ασκληπιό…

Εκ των δυο πρώτων θεών συνάγουμε το συμπέρασμα πως, ίσως, η εορτή να είχε καταγωγή από την αρχαία Θράκη – Καππαδοκία.

Όπως ήταν φυσικό, οι άνδρες καιροφυλακτούσαν να δουν και να συναντήσουν τις γυναίκες στις παννυχίδες. Κάτι τέτοιο έκαμε και ο ερωτευμένος Αλφειός, που είχε ερωτευθεί σφόδρα την θεά Αρτέμιδα και παρά τις φιλότιμες και επίμονες προσπάθειές του δεν μπόρεσε να της εμπνεύσει έρωτα. Τότε μετέβη νύκτωρ στην πόλη των Λετρίνων[1], όταν είχε πληροφορίες πως η θεά τελούσε με τις νύμφες παννύχιο εορτή, για να την εκβιάσει. Αλλά η θεά τον… πρόλαβε, χρίζοντας και αυτήν και τις νύμφες με… πηλό κι έτσι ο Αλφειός δεν την αναγνώρισε…

Η Άρτεμις έχει κι άλλη σχέση με την αγρυπνίδα. Στα αρχαία χρόνια, στον ναό της Λιμναίας και Αγροτέρας Αρτέμιδος[2] κοντά στην Καλυδώνα Αιτωλίας, γινόταν μία από τις τέσσερις διονυσιακές πανηγύρεις, οι οποίες εορτάζοντο πανελληνίως. Κι αυτό συνέβαινε κατά τον μήνα Γαμηλιώνα (περίπου 15 Iανουαρίου – 15 Φεβρουαρίου). Tότε, εχόρευαν τον χορό του «νεκρού». Την ίδια εποχή, σήμερα, κατά μεταγραφή στα χριστιανικά ειωθότα, τελείται το περίφημο «αη-συμιώτικο πανηγύρι» (2-3 Φεβρουαρίου!)… εις μνήμιν του αγίου Συμεών. Που παλαιά ελέγετο «Γυναικείο», επειδή στις περίφημες αγρύπνιες στην μονή, πήγαιναν κυρίως γυναίκες με τα παιδιά τους, για να τιμήσουν, λένε, τον προστάτη άγιο των εγκύων γυναικών[3], αγνοώντας, ίσως, πως έτσι διατηρούν μια αρχαιοελληνική παράδοση χιλιάδων ετών!

Επίσης, στην αρχαιότητα ήταν γνωστή η αγρύπνια των Ερώτων έξω από τα σπίτια των ερωτευμένων… Και επειδή ο «αγρυπνητήρ» (= νυκτοφύλακας) Έρως, φυλούσε το αίσθημα των ερωτευμένων, έμεινε η λέξη «άγρυπνος» να σημαίνει και τον «φρουρό», τον «φύλακα»… Άλλωστε… ακόμη και σήμερα το ξενύχτι είναι ένα από τα βασικά συμπτώματα των ερωτευμένων…

Ξενύχτησα στην πόρτα σου και σιγοτραγουδώ,

εδώ είναι ο παράδεισος κι η κόλαση εδώ!

Γ. Κανελλόπουλος

και

Αδύνατον να κοιμηθώ κι η ώρα είναι τρισήμισυ

Γ. Γιαννακοπουλος

λένε οι λαϊκοί στιχουργοί…

Στην αρχαία Αθήνα, όταν τελούσαν τα Επιδαύρια, ένα μέρος της τελετής ήταν και η παννυχίδα (ολονύκτια) εορτή, που κατά την διάρκειά της οι πιστοί εμυούντο – κάτι ανάλογο με την μύηση των Ελευσινίων, των Αφροδισίων (Πάφου Κύπρου), των Μυστηρίων της Ίσιδος, κ.ά. αφού όλες οι μυήσεις γίνονταν κατά την διάρκεια της νυκτός.

Πρώτος ο Αθηναίος Φερεκράτης ο Αττικώτατος[4] (β΄ μισό 5^ου αι. π.Χ.)[5] – το πρώτον υποκριτής, είτα κωμικός ποιητής της αρχαίας αττικής κωμωδίας – έγραψε έργο με τίτλο «Παννυχίς» και περιέγραφε αυτήν την ιερή ολονυκτία. Είτα, ο επίσης Αθηναίος ποιητής της νέας αττικής κωμωδίας, Ίππαρχος, (3^ος π.Χ. αι.) έγραψε κι αυτός ένα έργο που περιέγραφε την ολονύκτια γιορτή, με ομώνυμο τίτλο («Παννυχίς»).[6] Αμφότερα δεν διασώθηκαν.

Η χριστιανική αντιγραφή

Ιστορικά, οι αγρύπνιες καθιερώθηκαν από την ερμηνεία της εγρηγόρσεως και επαγρυπνήσεως, που εζήτησε ο Χριστός. Συνάμα, οι διωγμοί είχαν αναγκάσει τους χριστιανούς να τελούν νυκτερινές συνάξεις. Έτσι παλιμβλάστησαν ιδία από τον 4^ο αι. σε Αίγυπτο, Παλαιστίνη, Συρία, Μεσοποταμία, Λιβύη, Φοινίκη και μετά στην Κωνσταντινούπολη, όπου τις εισήγαγε ο Ιω. Χρυσόστομος… Ο Ωριγένης και ο Χρυσόστομος θεωρούν την αγρύπνια αποστολύστατο (στην βάση των «Πράξεων»). Την συνιστούν και την μνημονεύεουν ο Ιερώνυμος, ο Σάββας ο Ηγιασμένος, κ.ά.

Στον χριστιανικό ελκυσμό, αγρυπνία καλείται και η ιερή ακολουθία, που τελείται στον ναό, μετά τον εσπερινό (συνδέει εσπερινό και όρθρο), και κυρίως παραμονές μεγάλων εορτών και μπορεί να διαρκέσει όλην την νύκτα: Θεοφάνεια, Μεγαλη Σαρακοστή, Χαιρετισμοί Θεοτόκου, Μεγάλη Εβδομάδα, Λαμπρή, Ανάληψις, Κοιμήσεως Θεοτόκου, Χριστούγεννα, κλπ., αλλά και παραμονές Κυριακών, ημέρες ανακομιδής λειψάνων αγίων, πανηγυριζομένων πολιούχων, κλπ. Δημόσιες αγρύπνιες οργανώνονται την παραμονή της κηδείας επισήμων ανδρών ή γυναικών. Ιδιωτικές, την παραμονή της κηδείας προσφιλών προσώπων. Συχνότερα γίνεται στις μονές του Αγίου Όρους.

Η χριστιανική αγρύπνια συνίσταται από ευχές, κανόνες, προφητείες, ψαλμούς, ευαγγέλιο και διδαχή. Αντιγράφοντας την αρχαία ελληνική αγρύπνια, η χριστιανική ιεροτελεστία καθιέρωσε αγρύπνιες για πολλούς αγίους και οσίους της, αλλά επί το θλιβερότερον. Συνολικώς, οι αγρύπνιες της χριστιανικής τελετουργίας είναι 68.  Έτσι, στον κύκλο του χρόνου, πλην των προαναφερομένων αγρύπνια γίνεται:

• στις 24 Ιανουαρίου στην Νέα Καρβάλη[10] Καβάλλας για τον Γρηγόριο Θεολόγο ή Ναζιανζηνό. Κάθε χρόνο, παραμονή της εορτής του τελείται Μέγας Εσπερινός και εν συνέχεια αγρυπνία.
• στις 2 Φεβρουαρίου (της Υπαπαντής) στην ΙΜ Παναγίας της Γουμένισσας Κιλκίς – γύρω από την οποία συμπτύχθηκε η μικρή ομώνυμη πόλη. Τιμάται η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας (της επονομαζόμενης και Γουμένισσας) τετράκις ανά έτος. Αλλά με αγρυπνία στις 2 Φεβρουαριου.
• Την παραμονή των Αναστεναριών (21^η Μαΐου, Κωνσταντίνου και Ελένης), μέσα στο κονάκι γίνεται η αγρύπνια, για την προπαρασκευή των μυστών. Ανάμεσα σε εικόνες, κεριά, μανουάλια, λιβάνια στα θυμιατήρια και – καμμιά φορά – το μπικάδι με αναμμένα κεριά στα κέρατά του, στέκονται οι αναστενάρηδες αυτοσυγκεντρωμένοι. Μόνον ένα τύμπανο, ταμπούρλο ή νταούλι τσακίζει την σιγή. Και ξαφνικά, ο πρώτος οιστρόπληκτος αρχίζει να βγάζει επιφωνήματα. «Τον πιάνει τότε ο άγιος», λένε, και αρπάζει μια εικόνα και με χορευτικά θα έλεγε κανείς βήματα την γυροφέρνει σ’ όλους να την ασπαστούν… Σε λίγο θα πάρει δύναμη να κάνει κάτι υπερφυσικό…
• την νύκτα της 11^ης προς την 12^η Ιουλίου στην Σουρωτή Θεσσαλονίκης για τον γέροντα Παΐσιο (του Αγίου Όρους) – επειδή δεν έχει ακόμη δυστυχώς αγιοποιηθεί από την Εκκλησία, αλλά από την συνείδηση του λαού, στον τάφο του.
• στις 15 Αυγούστου, στο μετόχι της Θεοτόκου της Τρύγης στο Προπούλι Λήμνου στο ξωκκλήσι της Παναγίας, που τιμά την Kοίμησή της. Ολονύκτια αγρυπνία και πανήγυρη…
• τον Αύγουστο για τον άη Γιάννη στον Κάμπο Σκοπέλου. Στην αγρύπνια του κρεμούν λωρίδες – τζαντζαλα από σχισμένα εσώρουχα στα κλαδιά των δένδρων γύρω απ’ το ξωκκλήσι «για να κοπεί ο ελώδης πυρετός» λένε. Αυτό μοιάζει με την αρχαία αγρύπνια υπέρ του Ασκληπιού.
• 31 Αυγούστου – 1 Σεπτεμβρίου γίνεται αγρύπνια στον ΙΝ Αγιας Ζώνης Τρικκάλων τελείται αγρύπνια, για την απαρχή της νέας Ινδικτιώνος, δηλαδή του νέου εκκλησιαστικού έτους[8], της προστασίας και διαφυλάξεως του περιβάλλοντος και του οσίου Συμεών του Στυλίτου, με την ακολουθία του Μ. Αγιασμού.
• την 7^η Σεπτεμβρίου τιμάται ο άγιος Σώζων. Την προηγουμένη τελείται ιερή αγρύπνια, κατά το τυπικό του Αγιου Ορους, στην συνοικία Σεισμόπληκτα (νυν Άγιος Οικουμένιος) Τρικκάλων. Οι πιστοί προσκυνούν την άγια εικόνα του και το πανηγύρι πλαισιώνει βυζαντινός χορός νέων.
• στις 14 Σεπτεμβρίου (Ύψωση του Τιμίου Σταυρού), στην παλαίφατη ΙΜ Τιμίου Σταυρού Σταυροβουνίου (ή απλά Σταυροβούνι) Λάρνακος Κύπρου. Η κυριωτέρα αγρυπνία της Κύπρου, γίνεται αφού η μονή καυχάται πως κατέχει αυθεντικό κομμάτι του Τιμίου Ξύλου, που της άφησε η κτητόρισσα του μοναστηριού, αγία Ελένη.
• στις 21 Νοεμβρίου (Εισόδια της Θεοτόκου, της Μεσοσπορίτισσας) το ιστορικό μοναστήρι του νησιού της Σκιάθου, της Παναγιάς Εικονίστρας, που θεωρείται και η προστάτις της νήσου, εορτάζει με λαμπρότητα και κατάνυξη… Παραμονή της μεγάλης εορτής τελείται παράκληση (κατά την 1 μ.μ.) στον ΙΝ Γεννήσεως Θεοτόκου και συνοδεία της Φιλαρμονικής του Δήμου Σκιάθου ακολουθεί δέηση έξω από το κοιμητήριο του νησιού. Η πομπή ξεκινά (περί τις 3 μ.μ.) να πορευθεί έως την μονή – μια αργή πορεία 2,5 ωρών!.. Εκεί τελειται εσπερινός και ολονυκτία αγρύπνια.[9]

ΠΕΡΙ ΑΓΡΥΠΝΙΑΣ

Υπάρχουν ζώα που έχουν φυσική την ιδιότητα να αγρυπνούν (όπως ο σκύλος, λ.χ.). Ο άνθρωπος δεν την έχει. Γι’ αυτό, όποιος μπορεί και αγρυπνά, θεωρείται προικισμένο άτομο, με ειδικές ικανότητες. Στα συναξάρια των χριστιανών αγίων, πολλοί εξ αυτών αγρυπνούν, με προσευχές και νηστείες, γι’ αυτό και θαυματουργούν (Νεκτάριος, Αναστάσιος[7], κ.ά.).

Ανάμεσα στα παράξενα που λέγεται ότι πετυχαίνει η αγρύπνια, είναι και η συνάντηση πνευμάτων. Ο Πέρσης ποιητής Χαφέζ (1315–1390), όταν ήταν ηλικίας 60 ετών, οι φίλοι του οργάνωσαν μια στοχαστική 40ήμερη αγρυπνία, και το πνεύμα του, συναντήθηκε εκ νέου με Attar, όπως πριν από 40 χρόνια…

• Ο Κ. Α. Ψάχος έχει γράψει ένα μουσικό έργο με τίτλο «Αγρυπνίας Εσπερινός», όπου έχει επεξεργασθεί διάφορα μουσικά θέματα, για συμφωνική ορχήστρα.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκάκης “Ταματα και αναθηματα”. Στήλη του γράφοντος “ΓΙΟΡΤΕΣ ΚΑΙ ΠΑΝΗΓΥΡΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ”, περ. “Νέα Σκέψη”.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Αριστοφάνης («Βάτρ.» 371), Ευριπίδης («Ηρακλ.» 782-783, και «Ελένη» 1365), Ηρόδ. (Δ,76), Ησύχιος, Μανεθ. (1-81).
• Λεκάκης Γ. «Τάματα και αναθήματα», εκδ. «Γεωργιάδης». «Αρχαίες Γιορτές και Πανηγύρια των Ελλήνων» (υπό έκδοσιν).

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

[1] Πόλη της Πισάτιδος Ήλιδος, περίπου όπου το νυν χωριό Άγ. Ιωάννης Πύργου, στην Ιερά Οδό Ήλιδος-Ολυμπίας, κτισθείσα υπό του Λετρέως. Η πόλη είχε σημαντικό ναό της Αλφεισίας (ή Αλφειαίας ή Αλφείας – εκ του Αλφειού) Αρτέμιδος – ΔΙΑΒΑΣΤΕ: Γ. Λεκάκης “Τα επιθετα της θεας Αρτεμιδος”. Επί Παυσανίου σώζονταν λίγες οικίες και άγαλμα της θεάς Αρτέμιδος. Στα 1,2 χλμ. υπήρχε και μικρή αέναος λίμνη – η νυν μεγεθυνθείσα και καταστείσα λιμνοθάλασσα, η λεγόμενη «της Μουριάς».

[2] Θεά των ποταμών, των λιμνών και των πηγών.

[3] Η λαϊκό-θρησκευτική παράδοση θέλει, την ημέρα του Άη-Συμιού, οι γυναίκες να μην εργάζονται, ίνα μην γεννηθεί το παιδί εκ παρετυμολογίας… σημαδεμένο (Συμεών > Συμιός > Σημιός <σημάδι).

[4] Τον απεκάλεσαν «αττικώτατο», γιατί διαπνέετο από γνήσιο αθηναϊκό πνεύμα.

[5] Αρχαιότερος μεν του Αριστοφάνους, νεώτερος δε του Κρατίνου και του Κράτητος. Απέφυγε το λοιδωρείν και εισήγαγε μύθους με νέα μορφή. Νίκησε στα Διονύσια, επί άρχοντος Θεοδώρου (438 π.Χ.). Αγωνίσθηκε και στα Λήναια. Συνολικά έγραψε 16-19 κωμωδίες. Εσώθησαν οι τίτλοι: Αγαθοί, Άγριοι, Αυτόμολοι, Γράες, Κοριαννώ, Επιλήσμων ή Θάλαττα, Ιπνός ή Παννυχίς, Δουλοδιδάσκαλος, Κραπαταλοί, Λήροι, Μεταλλής, Μυρμηκάνθρωποι, Πέρσαι, Πετάλη, Τυραννίς, Χείρων, κ.ά. Διεσώθησαν αποσπάσματα στον Αθήναιο («Δειπνοσοφ.»), παρά Meineke (Fragm. Comic Graec, 1839). Εξ αυτού το φερεκράτειον μέτρο.

[6] Ο Αθηναίος Ίππαρχος έγραψε επίσης τα έργα Ανασωζόμενοι, Ζωγράφος, Θαΐς.

[7] Μεταξύ των 300 κληρικών και λαϊκών, οι οποίοι μετά την άλωση της Ιερουσαλήμ από τους άραβες το 638 μ.Χ. κατέφευγαν στην Κύπρο, ίνα ξεφύγουν από την μανία των Σαρακηνών. Θεωρείται θαυματουργός. Έζησε με νηστεία, αγρυπνία και προσευχή, θεραπεύοντας κάθε ασθένεια – βλ. σχ. Λ. Μαχαιράς, χρονογράφος 15^ου αι.

[8] Από τους Μακεδόνες εορταζόταν ως αρχή του έτους ο μήνας Δίος (Σεπτέμβριος / Οκτώβριος). Η 1^η Σεπτεμβρίου ορίσθηκε από το 312/3, από τον Κωνσταντίνο (μετέπειτα άγιο) ως η αρχή του εκκλησιαστικού έτους. Καθιερώθηκε και ως εορτή με ανάλογη ακολουθία, την Ακολουθία της Ινδίκτου. Στα πατριαρχεία γίνεται ιδιαίτερη τελετή, όπου υπογράφεται από τον πατριάρχη και τους συνοδικούς η Πράξη της Ινδικτιώνος.

Η «Πρωτοχρονιά» της ανατολικής και ορθόδοξης εκκλησίας, λέγεται και αρχή της ινδίκτου ή ινδικτιώνος (< λατ. indictio = έκτακτη φορολογική εισφορά). Επί Βυζαντίου ήταν χρονική περίοδος 15 ετών, που άρχιζε την 1^η Σεπτεμβρίου. Ετσι αυτή η 15ετής χρονική περίοδος ορίσθηκε ως εκκλησιαστικό έτος. Και οι αρχιερείς κάθε νέα ινδικτιώνα (κάθε 15 χρόνια δηλαδή) καθόριζαν τις εισφορές των πιστών για τις ανεγέρσεις νέων ναών. Το 537 ο Ιουστινιανός την επέβαλε στα κρατικά έγγραφα και τα δικαστικά πρακτικά ως επίσημη χρονολογία. Χρησιμοποιήθηκε στο Βυζάντιο, στα μετά από αυτό ελληνικά κείμενα, τα παπικά έγγραφα (από τον 5^ο αι. έως το 1187), την Μεγάλη Ελλάδα / Κάτω / Νότια Ιταλία, στα κράτη που ήταν υπό του Βυζαντίου, την αυλή του Ανζού, το Αμάλφι, κ.α.

Στην Δύση και κυρίως στην Ιταλία, ως αρχή του εκκλησιαστικού έτους και του εορτολογίου, έχουν τα Χριστούγεννα. Σε άλλες περιοχές την 1^η ή την 25^η Μαρτίου.

[9] Η επιστροφή της ιεράς εικόνος της Εικονίστρας γίνεται κατά τις 5 π.μ., πάλι συνοδεία πιστών, στην Αγ. Τριάδα Σκιάθου. Ανήμερα, οι δυο ενορίες, οι Τρεις Ιεράρχες και η Γέννηση της Θεοτόκου, μετά την Θεία Λειτουργία, ενώνονται και πορεύονται προς την Αγ. Τριάδα, ίνα παραλάβουν την ιερά εικόνα. Ακολούθως, η θαυματουργή «Κουνίστρα» – κατά τους εντοπίους – εικόνα περιφέρεται σε όλην την πόλη της Σκιάθου. Και εν τέλει, επανέρχεται στην θέση της, στον μητροπολιτικό ναό του νησιού, τον ΙΝ Τριών Ιεραρχών. Άξιο αναφοράς είναι πως σε όλην αυτήν την διαδρομή, την εικόνα πλαισιώνουν γυναίκες – μέλη του Συλλόγου Γυναικών Σκιάθου (ιδού η επιβίωση των γυναικών στις αρχαίες ελληνικές αγρυπνίες – με την παραδοσιακή φορεσιά της Σκιάθου, ραίνοντας ροδοπέταλα.

[10] Στο χωριό αυτό Καππαδοκών προσφύγων από την Καρβάλη ή Καρβάλλα (> παραφρασμένα Γκέλβερι), από το 1924 φυλάσσεται το σεπτό γι’ αυτούς σκήνωμα του αγίου και λογίου της χριστιανοσύνης.