Πριν από λίγες μέρες πληροφορηθήκαμε από Δελτίο Τύπου του ΥΠΠΟ, ότι υπογράφηκε Μνημόνιο Κατανόησης μεταξύ των Υπουργών Πολιτισμού της Ελλάδας και της Βουλγαρίας για την αμοιβαία «κατάθεση» κειμηλίων ιστορικής αξίας για τις δύο χώρες. Σύμφωνα με το ΥΠ.ΠΟ. πρόκειται για μια «ιστορικής σημασίας συμφωνία».
Πραγματικά, πρόκειται για μια ιστορική συμφωνία, καθώς η Ελλάδα παραδίδει αρχαιολογικά ευρήματα από ανασκαφική έρευνα σε ελληνικό έδαφος για να παραλάβει 48 κειμήλια προερχόμενα από:
- την Ιερά Μονή Παναγίας Εικοσιφοίνισσης στην Δράμα,
- την Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών και
- την Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης,
τα οποία – σύμφωνα με την ανακοίνωση του ΥΠ.ΠΟ. – «είχαν μεταφερθεί στην Σόφια, το 1917, κατά την διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και τα οποία εκτίθεντο ή φυλάσσονταν στο Εθνικό Μουσείο Ιστορίας της Βουλγαρίας».
Γεγονός ιστορικά αδιανόητο, καθώς αυτά τα αντικείμενα αποτελούν ένα ελάχιστο μέρος από το σύνολο των χιλιάδων αντικειμένων που αφαιρέθηκαν βίαια από τις προαναφερθείσες Μονές, αλλά και από τις Μονές Καλαμούς και Αρχαγγέλου της Ξάνθης και από άλλα μνημεία και αρχαιολογικούς χώρους κατά την διάρκεια της βουλγαρικής κατοχής την περίοδο του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, μεταξύ των οποίων χιλιάδες ανεκτίμητης αξίας χειρόγραφα. Σύμφωνα με την Συνθήκη του Νεϊγύ (1919) η Βουλγαρία ήταν υποχρεωμένη να επιστρέψει στην Ελλάδα τα κειμήλια που είχαν αφαιρεθεί από τις λεηλατημένες μονές. Η βουλγαρική πλευρά για περισσότερα από 100 χρόνια δεν συμμορφώθηκε με τα οριζόμενα στη Συνθήκη και τα διαρπαγέντα αντικείμενα δεν επιστράφηκαν ποτέ.
Το Υπουργείο Πολιτισμού πανηγυρίζει για την συμφωνία που πέτυχε και μέσα από μια διαδικασία μυστικής διπλωματίας κατάφερε να ανταλλάξει αρχαιολογικά ανασκαφικά ευρήματα με αυτά που θα έπρεπε η Ελληνική Κυβέρνηση να απαιτεί αυτοδίκαια σύμφωνα με τις διεθνείς συνθήκες. Επιχαίρει μάλιστα, επειδή «οι δύο πλευρές συμφώνησαν την συνέχιση των διαπραγματεύσεων για την ταυτοποίηση και ένταξη σε επακόλουθη συμφωνία, ιστορικών αντικειμένων αμοιβαίου ενδιαφέροντος που δεν υπάχθηκαν στην παρούσα».
Δυστυχώς δεν είναι η πρώτη φορά. Θυμίζουμε πώς παρουσιάστηκε ως “επιστροφή ευρημάτων” η κατάπτυστη συμφωνία για την Συλλογή Στερν με τα αρχαιοκαπηλικά και τα κίβδηλα αντικείμενα Κυκλαδικού πολιτισμού. Είμαστε αναγκασμένοι να υπενθυμίσουμε ότι και τα 161 κυκλαδικά αντικείμενα σήμερα και για αρκετά χρόνια ακόμη εκτίθενται όλα στην Νέα Υόρκη! Αυτή ήταν η «επιστροφή» για την οποία πανηγύριζε τότε το Υπουργείο Πολιτισμού και μερίδα των ΜΜΕ, που σήμερα σιωπούν.
Εκτός από την προφανή απεμπόληση των δικαιωμάτων του Ελληνικού Κράτους διακρίνεται και μια πολιτική εργαλειοποίηση των αρχαιολογικών ευρημάτων και από τις δύο εμπλεκόμενες πλευρές. Παρά τις διαφορετικές απόψεις και τις αμφιβολίες που έχουν διατυπωθεί από την επιστημονική έρευνα τα λείψανα που ανευρέθηκαν στη Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου ταυτίζονται με βεβαιότητα από το ΥΠ.ΠΟ. «ως ανήκοντα στον Τσάρο Σαμουήλ της Βουλγαρίας (997-1014)». Φαίνεται επίσης πως «δεν έχουν ιδιαίτερη σημασία για την πολιτιστική κληρονομιά της Χώρας», γι’ αυτό και επιτρέπεται η ανταλλαγή τους «με ίσης σημασίας πολιτιστικά αγαθά που ανήκουν σε άλλα κράτη» (παρ. 2 του άρθρου 25 του Ν. 4858/2021), όπως θεωρούνται τα 48 κλεμμένα εκκλησιαστικά λειτουργικά σκεύη. Είναι μάλλον απίθανον η βουλγαρική πλευρά να θεωρεί ίσης σημασίας αυτά τα 48 αντικείμενα με τα «οστά του Σαμουήλ» που καταλαμβάνουν μια πολύ σημαντική θέση στο εθνικό τους αφήγημα.
Μάλλον όμως, το ΥΠ.ΠΟ και η Κυβέρνηση θεωρούν ότι η ελληνική πλευρά είναι και κερδισμένη από την ανταλλαγή, γιατί δεν αξιολογούν τα οστά που βρέθηκαν σε μία ανασκαφική έρευνα σε ελληνικό έδαφος ως κινητά μνημεία που υπάγονται στον Αρχαιολογικό Νόμο, παρ’ ότι προέρχονται από ανασκαφή και φέρουν αριθμούς καταγραφής και αριθμούς εισαγωγής στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού. Αλλιώς δεν εξηγείται γιατί δεν έχει ακολουθηθεί καμία από τις νόμιμες διαδικασίες.
Ρωτάμε:
- Ποιο είναι το ακριβές περιεχόμενο του Μνημονίου; Γιατί δεν έχει γνωστοποιηθεί στην Βουλή και την Αρχαιολογική Υπηρεσία;
- Υπάρχει γνωμοδότηση του ΚΑΣ και απόφαση για την μεταφορά ανθρωπολογικού υλικού από ανασκαφή, όπως ορίζεται από τον αρχαιολογικό νόμο (παρ. 2 του άρθρου 25 του Ν. 4858/2021);
- Υπάρχει απόφαση του ΔΣ του ΝΠΔΔ-Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού της Θεσσαλονίκης, το οποίο παρέλαβε το ανθρωπολογικό υλικό μετά την ισχύ του Ν. 5021/2023 και την απαράδεκτη αποκοπή του μουσείου από την Αρχαιολογική Υπηρεσία;
Η Ελληνική Κυβέρνηση επιδίδεται σε μυστική διπλωματία και αντιμετωπίζει την πολιτιστική κληρονομιά, το πολιτιστικό και ιστορικό κεφάλαιο της χώρας ως ανταλλάξιμο προϊόν στα πολιτικά και οικονομικά χρηματιστήρια σε βάρος της ελληνικής κοινωνίας και της προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς.
ΠΗΓΗ: ΣΕΑ, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 2.10.2026.
Λ. Μενδώνη: «Μετά από 109 χρόνια πολύτιμα ιστορικά και εκκλησιαστικά κειμήλια, τεκμήρια της πίστης και της ιστορίας της Μακεδονίας επιστρέφουν εκεί όπου ανήκουν»
Σε κλίμα συγκίνησης, ιστορικής δικαίωσης και ηθικής ικανοποίησης, η Υπουργος Πολιτισμού Λ. Μενδώνη εγκαινίασε την περιοδική έκθεση των 48 εκκλησιαστικών κειμηλίων στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού στην Θεσσαλονίκη, που αποσπάστηκαν, το 1917, από Ιερές Μονές της Μακεδονίας και μεταφέρθηκαν στη Βουλγαρία. Μετά από 109 χρόνια, τα πολύτιμα τεκμήρια της ορθόδοξης πίστης, της πνευματικής παράδοσης και της πολιτιστικής κληρονομιάς του τόπου, επέστρεψαν στην Ελλάδα αποκαθιστώντας έναν ιστορικό δεσμό που δεν διακόπηκε ποτέ στη συλλογική μας μνήμη. Την επιστροφή τους και την πρώτη έκθεσή τους στο Μουσείο υποδέχθηκαν, με έκδηλη συγκίνηση και ικανοποίηση, τόσο θεσμικοί εκπρόσωποι, όσο και ιεράρχες, εκπρόσωποι του Κλήρου και της μοναστικής κοινότητας, αναγνωρίζοντας σε αυτήν μια πράξη ιστορικής αποκατάστασης και δικαίωσης, αλλά και την επανασύνδεση πολύτιμων εκκλησιαστικών κειμηλίων στις ιστορικές Μονές τους. Τα κειμήλια επέστρεψαν βάσει του Μνημονίου Κατανόησης που υπεγράφη, στις 29 Σεπτεμβρίου 2026, μεταξύ των Υπουργών Πολιτισμού Ελλάδας και Βουλγαρίας.
Στην ομιλία της η Υπουργος Πολιτισμού Λ. Μενδώνη, ανέφερε: «Αυτή η Συμφωνία μας φέρνει πιο κοντά από ποτέ στη διεκδίκηση και των υπολοίπων. Η επιστροφή τους αναγνωρίζει έμμεσα ιδιοκτησία τους από την Ελλάδα. Ας κρατήσουμε αυτό: Μετά από 109 χρόνια, πέρα από την επιστροφή αυτών των κειμηλίων, η Συμφωνία προβλέπει ότι αυτή είναι η πρώτη φάση, διότι πλέον αυτό το οποίο δεν μπορούσε να γίνει με τρόπο επιστημονικά δεοντολογικό, δηλαδή δικοί μας επιστήμονες να πάνε στα καθιδρύματα και στα μουσεία της Βουλγαρίας, να δουν και να τεκμηριώσουν περαιτέρω έργα, αντικείμενα και χειρόγραφα, τώρα μπορούν να το κάνουν. Δεν είναι εύκολες διαδικασίες, όμως η εντολή του Πρωθυπουργού είναι το Υπουργείο Πολιτισμού να εξαντλήσει κάθε δυνατότητα τεκμηρίωσης αυτών των κειμηλίων. Και εγώ, εδώ, θέτω το ερώτημα: Ποιος άλλος πέτυχε τον επαναπατρισμό, όλα αυτά τα χρόνια, έστω και ενός από αυτά τα κλεμμένα κειμήλια; Όσα επαναπατρίστηκαν τα προηγούμενα χρόνια ήταν από την αγορά της τέχνης».
Τα 48 κειμήλια, προερχόμενα από την Ιερά Μονή Παναγίας Εικοσιφοίνισσης, την Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών και την Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης, και την Ιερά Μονή Μεταμόρφωσης Σωτήρος Ναούσης, είχαν μεταφερθεί στην Σόφια, το 1917, και εκτίθεντο ή φυλάσσονταν στο Εθνικό Μουσείο Ιστορίας της Βουλγαρίας. Από την πλευρά της, η Ελλάδα παρέδωσε στην Βουλγαρία τα λείψανα που ανευρέθηκαν στη Βασιλική του Αγίου Αχίλλειου, το 1965, από τον καθηγητή Ν. Μουτσόπουλο και που έχουν ταυτοποιηθεί, ως ανήκοντα στον Τσάρο Σαμουήλ της Βουλγαρίας (997-1014), μαζί με το λοιπό ανθρωπολογικό υλικό που βρέθηκε στις συνολικά 4 σαρκοφάγους, εντός της Βασιλικής που πιθανόν συνδέονται με συγγενικά του πρόσωπα. Τα εν λόγω λείψανα φυλάσσονταν τα τελευταία χρόνια στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού, στην Θεσσαλονίκη. Η μεταφορά τους στο Υπουργείο Πολιτισμού της Βουλγαρίας συνδέεται με τη σύγχρονη διεθνή πρακτική, η οποία αναγνωρίζει τη σημασία των ανθρώπινων καταλοίπων, όχι μόνο ως αρχαιολογικών ευρημάτων, αλλά και ως στοιχείων πολιτιστικής ταυτότητας, ιστορικής μνήμης και συνέχειας.
Τη φιλοσοφία της έκθεσης και τα εκτιθέμενα αντικείμενα από τις Μονές προέλευσής τους, παρουσίασε η Διευθύντρια του Βυζαντινού Μουσείου Θεσσαλονίκης Φλώρα Καραγιάννη. Η απόδοση των αντικειμένων στις ιστορικές τους εστίες τεκμηριώθηκε με βάση τις επιγραφές που φέρουν τα ίδια τα αντικείμενα, καθώς και τη διαθέσιμη βιβλιογραφία.
Τα αντικείμενα είναι διαφόρων κατηγοριών και καλύπτουν ένα ευρύ χρονολογικό φάσμα. Πρόκειται για λειτουργικό εξοπλισμό που προέρχεται, κυρίως, από τα δύο ιστορικά μοναστήρια, τη Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών και Παναγίας Εικοσιφοινίσσης. Αποτελείται από εκκλησιαστικά σκεύη, δισκάρια, δισκοπότηρο, λειψανοθήκες, εικόνες, ριπίδια, άμφια, ένας ολόκληρος επισκοπικός θρόνος, μια πύλη και ένα αναλόγιο. Χρονολογικά, ο εξοπλισμός αυτός ανήκει στη μεταβυζαντινή περίοδο, από τον 16ο έως τον 19ο αιώνα. Πιο συγκεκριμένα, μεταξύ των εξαιρετικών εκθεμάτων περιλαμβάνονται:
Λειτουργικά σκεύη και αντικείμενα λατρείας: Σταυροθήκες, λειψανοθήκες (πολλές εκ των οποίων είναι ενεπίγραφες και αποδίδονται στη Μονή Εικοσιφοινίσσης), σταυροί λιτανείας και αγιασμού, καθώς και ένα δισκοπότηρο. Ξεχωριστή θέση κατέχουν τα εξαιρετικά ριπίδια από τη Μητρόπολη Σερρών και τη Μονή Τιμίου Προδρόμου με περίκλειστα σμάλτα, καθώς και η εντυπωσιακή ξύλινη θύρα από τον ίδιο ναό.
Φορητές εικόνες και άμφια: Ιερές εικόνες (συμπεριλαμβανομένων των καλυμμάτων/«πουκαμίσων» τους) και σπάνια αρχιερατικά άμφια. Μεταξύ αυτών ξεχωρίζουν δύο εξαιρετικά επιγονάτια από τη Μονή Εικοσιφοινίσσης το ένα φέρει επιγραφή που το αποδεικνύει, καθώς και το όνομα της τεχνήτριας Αργυρούς από την Κωνσταντινούπολη.
Έργα αργυροτεχνίας: Εντυπωσιακά, ενυπόγραφα έργα αργυροτεχνίας φιλοτεχνημένα από επώνυμους αργυροχόους από την περιοχή της Ηπείρου και ιδίως από το Λινοτόπι.
Το Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού φιλοξενεί τα κειμήλια στην αίθουσα περιοδικών εκθέσεων. Μετά τις 5 Νοεμβρίου θα λάβουν τον δρόμο της επιστροφής στις ιστορικές Μονές και στις Εκκλησίες που ανήκουν.
Στην τελετή των εγκαινίων παρέστησαν ο Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης κ.κ. Φιλόθεος, ο Μητροπολίτης Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως κ.κ. Βαρνάβας, ο Μητροπολίτης Σερρών και Νιγρίτης κ.κ. Θεολόγος, ο Επίσκοπος Δομενίκου κ.κ. Αθηναγόρας, ως εκπρόσωπος του Μητροπολίτη Βέροιας, Ναούσης και Καμπανίας, ο Επίσκοπος Αμορίου και Ηγούμενος της Ιεράς Μονής Βλατάδων κ.κ. Νικηφόρος και εκπρόσωπος του Μητροπολίτη Δράμας, η Ηγουμένη της Ιεράς Μονής Τιμίου Προδρόμου Σερρών, Φεβρωνία με τη συνοδεία της και η Ηγουμένη της Ιεράς Μονής Παναγίας Εικοσιφοινίσσης, Αντωνίνη με τη συνοδεία της. Την εκδήλωση τίμησαν με την παρουσία τους ο Υφυπουργός Εξωτερικών Τ. Χατζηβασιλείου, ο Υφυπουργός Εσωτερικών Κ. Γκιουλέκας, ο Υφυπουργός Ανάπτυξης Στ. Καλαφάτης, βουλευτές, ο Δήμαρχος Θεσσαλονίκης Στ. Αγγελούδης, ο Διοικητής ΑΣΔΗΜ Αντιστράτηγος Γρ. Μπουντιλιάκης.
ΠΗΓΗ: ΥΠΠΟΑ, 10.10.2026.
Μνημονιο Υπουργων Πολιτισμου Ελλαδας – Βουλγαριας Βουλη γνωμοδοτηση ΚΑΣ υπογραφη Υπουργοι Ελλαδος Βουλγαρια αμοιβαια καταθεση κειμηλιων ιστορικη αξια ιστορικης σημασιας συμφωνια ιστορικη Ελλαδα παραδοση αρχαιολογικα ευρηματα ανασκαφικη ερευνα παραλαβη κειμηλια ΙΜ Ιερα Μονη Παναγιας Εικοσιφοινισσης Δραμα, Τιμιου Προδρομου Σερρων Μητροπολη Σερρες Νιγριτα νιγριτης μεταφορα Σοφια, 20ος αιωνας1917, α Παγκοσμιος Πολεμος Εθνικο Μουσειο Ιστοριας ιστορια αντικειμενα αντικειμενο αφαιρεση βιαια Μονες, Καλαμους Αρχαγγελου Ξανθης Παναγια Εικοσιφοινισσα Δραμας, Τιμιος Προδρομος Μητροπολις Καλαμου Αρχαγγελος Καλαμιωτισσα Αρχαγγελιωτισσα μνημειο αρχαιολογικος χωρος βουλγαρικη κατοχη περιοδος ανεκτιμητη αξια χειρογραφα Συνθηκη Νειγυ νειγι 1919 υποχρεωση επιστροφη κειμηλιο λεηλασια βουλγαρικη διαρπαγη μυστικη διπλωματια ανταλλαγη αρχαιολογικο ανασκαφικο ευρημα ελληνικη Κυβερνηση αυτοδικαια διεθνεις συνθηκες διαπραγματευση ταυτοποιηση ενταξη ιστορικα επιστροφη ευρηματων καταπτυστη συλλογη Στερν αρχαιοκαπηλια κιβδηλα Κυκλαδικος πολιτισμος κυκλαδες αρχαια κυκλαδικα εκθεση Νεα Υορκη ηπα απεμποληση δικαιωματων ελληνικο Κρατος πολιτικη εργαλειοποιηση λειψανα Βασιλικη Αγιου Αχιλλειου ταυτιση Τσαρος Σαμουηλ πολιτιστικη κληρονομια πολιτιστικα αγαθα κρατος κλεμμενα εκκλησιαστικα λειτουργικα σκευη κλοπη οστα εθνικο αφηγημα ανασκαφη κινητα μνημεια αρχαιολογικος Νομος, ανασκαφες καταγραφη εισαγωγη Μουσειο Βυζαντινου Πολιτισμου νομιμες διαδικασιες Αρχαιολογικη Υπηρεσια αποφαση ανθρωπολογικο υλικο Θεσσαλονικης, αποκοπη πολιτιστικη κληρονομια πολιτιστικο ιστορικο κεφαλαιο ανταλλαξιμο προιον πολιτικο οικονομικο χρηματιστηριο κοινωνια προστασια Μεταλλικη λειψανοθηηκη σχηημα κεφαληης, κεφαλη κεφαλοσχημη 18ος αιωνας μχ 1744 Βασιλικη αγιου Αχιλλειου, 1965, καθηγητης Μουτσοπουλος Βουλγαριας ανθρωπολογικο υλικο σαρκοφαγος
