Βρέθηκαν και αρχαία ναυάγια στην Πτολεμαΐδα! – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Αρκετά ναυάγια έχουν βρεθεί στα ανοικτά των ακτών της Λιβύης, κοντά σε έναν ρηχό βραχώδη σχηματισμό, στο αρχαίο ελληνικό λιμάνι της Πτολεμαΐδας – πόλη που ιδρύθηκε από την Πτολεμαϊκή Μακεδονική Δυναστεία στην Αιγυπτο, στα τελη του 4^ου και του 3^ου αιώνα π.Χ. μία από τις 5 της ελληνικής Πενταπόλεως Κυρηναϊκής. Ο σεισμός της Κρήτης το 365 μ.Χ. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ περισσότεα ΕΔΩ – έπληξε την περιοχή και κατέστρεψε και τις πέντε μεγάλες πόλεις της Πενταπόλεως. Παρ’ όλα αυτά, η αρχαία μακεδονική ελληνική πόλη παρέμεινε ενεργό λιμάνι μέχρι τον 7^ο αιώνα μ.Χ.!

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΛΙΒΥΗΣ, ΕΔΩ.

Η Πτολεμαΐαδα εκτίσθη σε έναν αρχαιότερο ελληνικό οικισμό (με άγνωστο όνομα), ο οποίος από τα τέλη του 7ου αιώνα π.Χ. λειτουργούσε ως λιμάνι για την επίσης αρχαία ελληνική πόλη Βάρκη / Βάρκα, 24 χλμ. στην ενδοχώρα.

Η Πτολεμαΐδα, μια από τις μεγαλύτερες αρχαίες ελληνικές πόλεις στην περιοχή της Κυρηναϊκής, στην σημερινή Λιβύη.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΚΥΡΗΝΑΪΚΗΣ, ΕΔΩ.

Σήμερα κείται σε ένα μικρό χωριό που λέγεται παραφρασμένα Tolmeita / Tolmeta / Tolmeitha, στον 32^ο παράλληλο [32.7069°N 20.9529°E].

Οι ανασκαφές ξεκίνησαν την δεκαετία του 1930. Απεκαλύφθη μια πόλη ορθογώνιου σχήματος, 1.650 Χ 1.400 μ. από πολεοδομικά τετράγωνα (180 Χ 36 μ.). Διέθετε:

• ιππόδρομο,
• αμφιθέατρο
• τρία θέατρα, το μικρότερο από τα οποία, που χρησιμοποιούνταν και ως ωδείο, προσαρμόστηκε για θεάματα τον 4^ο ή 5^ο αιώνα!

• παλλάτι. Κοντά στην Αγορά της πόλης βρέθηκε το λεγόμενο «Palazzo delle Colonne» (= «Παλάτι των Κιόνων»[1] του 2ου – 1ου αι. π.Χ.), ένα μεγάλο αρχοντικό κτήριο, ελληνιστικής περιόδου, η κατοικία του κυβερνήτη έως και την βυζαντινή εποχή!

• υδραγωγείο, πιθανώς εποχής του Αδριανού, που έφερνε νερό από απόσταση μεγαλύτερη των 8 χλμ.![2]
• μαυσωλείο – δυτικά της πόλης, ένα περίοπτο και πυργοειδές ελληνιστικό μαυσωλείο – γνωστό σήμερα ως Κασρ Φαραούν.
• τάφους, πολλοί θαλαμωτοί, στα λατομεία, ανατολικά και δυτικά της πόλης, τα οποία έχουν αποκαλύψει μερικές επιτύμβιες στήλες και πολυάριθμες επιγραφές. Σημαντικά γλυπτά και επιγραφές έχουν επίσης βρεθεί μέσα στην πόλη, συμπεριλαμβανομένων αυτοκρατορικών διαταγμάτων, όπως ένα αγορανομικό, με το οποίο ο Διοκλητιανός προσπάθησε να καθορίσει τις τιμές.

Αλλά, τον Μάιο του 2011, εκλάπησαν πολλά αντικείμενα, που ανασκάφηκαν στην Πτολεμαΐδα το 1937 και φυλάσσονταν στο θησαυροφυλάκιο της Εθνικής Εμπορικής Τράπεζας στην Βεγγάζη. Οι ληστές έσκαψαν σήραγγα και έσπασαν δύο χρηματοκιβώτια που περιείχαν τα αρχαία αντικείμενα, που ήταν μέρος του λεγόμενου «Θησαυρού της Βεγγάζης». Τα αντικείμενα δακόμη εν έχουν εντοπιστεί.

ΤΩΡΑ, ερευνητές διεξήγαγαν μια υποβρύχια έρευνα όταν είδαν έκταση – μήκους άνω των 100 μ. – με ναυάγια. Με την πάροδο των αιώνων, η στάθμη της Μεσογείου Θάλασσας έχει ανέβει ελαφρώς και οι σεισμοί προκάλεσαν επίσης διάβρωση της ακτής. Έτσι, μέρος της αρχαίας λιμενικής υποδομής ευρίσκεται τώρα κάτω από το νερό.

• ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκης “Αρχαια και συγχονα ναυαγιοα των ελληνικων θαλασσων”.

Η έρευνα εντόπισε επίσης κολώνες, δρόμους, άγκυρες και ανιχνευτές μετάλλων που χρησιμοποιήθηκαν για την εξερεύνηση του βυθού.

Στην ξηρά, η ομάδα Πολωνών και Λιβύων ερευνητών ανακάλυψε:

• έναν προηγουμένως άγνωστο δρόμο, που οδηγεί στην ακρόπολη, περίπου 300 μ. επάνω από την επιφάνεια της θάλασσας,
• ίχνη πύργων παρατήρησης, υπολείμματα του αμυντικού συστήματος της πόλης, που χρησίμευαν για την έγκαιρη προειδοποίηση για απειλές,
• ένα ορόσημο του 3^ου αιώνα μ.Χ. με ελληνική επιγραφή, από την δυναστεία των Σεβήρων,
• θραύσματα φορτίων, συμπεριλαμβανομένων αμφορέων (με κρυσταλλωμένο κρασί) και
• ενα χάλκινο αικιποδιο (aequipodium – στοιχείο αρχαίας ζυγαριάς σε σχήμα γυναικείου κεφαλιού και γεμάτης με μόλυβδο), κ.ά.

Συντηρήθηκαν επίσης τοιχογραφιες και έγινε αποκατάσταση αντικειμένων, που είχαν προηγουμένως μεταφερθεί σε ένα τοπικό μουσείο.

Μετά από 25 χρόνια ερευνών, οι ίδιοι οι ερευνητές λένε ότι το μεγαλύτερο μέρος της αρχαίας ελληνικής πόλης παραμένει ανεξερεύνητο!

• Η πολωνική ομάδα επανέλαβε τις ανασκαφές του 2023, μετά από μια παύση 13 ετών, λόγω του εμφύλιου πόλεμου της Λιβύης. Έκτοτε, έχουν διεξάγει τόσο χερσαίες όσο και υποβρύχιες έρευνες, συμπεριλαμβανομένης της εξερεύνησης της ακρόπολης και του αρχαίου λιμανιού.

ΠΗΓΗ: «Polish archaeologists discover remains of ancient ship graveyard», Science in Poland / PAP, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 27.3.2026.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Brogan O. “Ptolemais (Tolmeta), Cyrenaica, Libya” στο έργο του R.Stillwell κ.ά., The Princeton Encyclopedia of Classical Sites, Princeton University Press, 1976.
• Kraeling C. H. κ.ά. “Ptolemis, City of the Libyan Pentapolis”, The Oriental Instuitute, εκδ. University of Chicago Press, Σικαγο / Chicago, 1962.
• Λεκακης Γ. «Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις».
• McDonald W. A. “Review of Il “Palazzo delle Colonne” in Tolemaide di Cirenaica”, American Journal of Archaeology, 56 (1): 100–102. doi:10.2307/500858, 1952.
• Soames Nickerson J. Biblo & Tannen Publishers, 1968.
• “The Archaeological Site of Ptolemais”, UNESCO World Heritage Centre.
• “Benghazi Treasure”, Trafficking Culture Encyclopedia.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Ο κεντρικός τομέας του, είναι οργανωμένος γύρω από ένα μεγάλο υπαίθριο περιστύλιο με δύο σειρές κιόνων (28 συνολικως). Εμπλουτίστηκε με μια μεγάλη πισίνα και από τραπεζαρίες και χώρους διαβίωσης με ψηφιδωτά, μαρμάρινες επενδύσεις και τοιχογραφίες. Στα βόρεια βρίσκεται ένα στεγασμένο τετράπλευρο προαύλιο που στηρίζεται σε μια θολωτή κατασκευη. Στην δυτική πτέρυγα, υπήρχαν δωμάτια (πιθανώς γυναικεία), ένα ιδιωτικό συγκρότημα λουτρών με φριγινταριο, τεπιδαριο και καλντάριο, εστιατόρια, μπροστά στον δρόμο κ. ά. Μια αυτοτελής ανατολική περιοχή ερμηνεύεται για στέγαση φρουρών ή κατώτερων αξιωματούχων.

[2] Αποθηκεύονταν σε δύο μεγάλες ανοικτές δεξαμενές στα ανατολικά της πόλης. Δυτικότερα ένας χώρος με προαύλιο, που τώρα ονομάζεται Πλατεία των Κινστέρνων, βρισκόταν πάνω από ένα σύνολο 17 θολωτών δεξαμενών, χωρητικότητας 7.000 χιλιολίτρων! Αυτά επαν-ανακαλύφθηκαν κατά την διάρκεια της ιταλικής κατοχής, όταν διαπιστώθηκε ότι χρησιμοποιούνταν ως καταφύγιο για τους επαναστάτες.

Qasr Faraoun frigidarium, tepidarium, caldarium, tabernae αρχαια ναυαγια Πτολεμαιδα Λεκακης αρχαιο ναυαγιο Πτολεμαις Πτολεμαιοι μακεδονες Λιβυη αρχαιο ελληνικο λιμανι Πτολεμαιδας πολη ιδρυση Πτολεμαικη Μακεδονικη Δυναστεια Αιγυπτος, 4^ος 3^ος αιωνας πΧ ελληνικη Πενταπολις Κυρηναικη σεισμος Κρητης 365 μΧ κρητη καταστροφη πολις Πενταπαλη μακεδονικη λιμανι 7^ος αρχαιοτερος ελληνικος οικισμος αγνωστο ονομα 7ος Βαρκη / Βαρκα, χωριο παραφραση τολμειτα Tolmeita τολμετα Tolmeta τολμειθα Tolmeitha, 32^ος παραλληλος ανασκαφες 1930 ορθογωνιο σχημα πολεοδομικο τετραγωνο πολεοδομια αρχαιος ιπποδρομος, αμφιθεατρο θεατρο ωδειο, θεαμα 5^ος αγορα Palazzo delle Colonne παλλατι Παλατι των Κιονων 2ος 1ος αρχοντικο κτηριο, ελληνιστικη εποχη περιοδος κατοικια κυβερνητης βυζαντιο βυζαντινη υδραγωγειο, αδριανος νερο περοοπτο πυργοειδες ελληνιστικο μαυσωλειο πυργος Κασρ Φαραουν θαλαμωτος ταφος λατομειο επιτυμβια στηλη επιγραφη γλυπτο επιγραφες αυτοκρατορικο διαταγμα αγορανομικο, αγορανομια Διοκλητιανος τιμες τιμη Μαιος 2011, κλοπη κλεμμενα αντικειμενα, ανασκαφη 20ος αιωνας 1937 θησαυροφυλακιο εθνικη Εμπορικη Τραπεζα Βεγγαζη ληστες σηραγγα χρηματοκιβωτιο θησαυρος Βεγγαζης υποβρυχια ερευνα ναυαγια ανοδος σταθμης Μεσογειου Θαλασσας σεισμοι διαβρωση λιμενικη υποδομη κολωνας, δρομος, αγκυρα ανιχνευτη μεταλλος χρηση εξερευνηση βυθος ξηρα αγνωστος δρομος, ακροπολη, παρατηρηση υπολειμμα αμυντικο συστημα απειλη οροσημο 3^ος ελληνικη επιγραφη δυναστεια Σεβηρων, σεβηροι θραυσμα φορτιο αμφορεας κρυσταλλωμενο κρασι χαλκινο αικιποδιο αικιποδιον αικιποδι aequipodium ζυγαρια γυναικειο κεφαλι κεφαλη μολυβδος τοιχογραφια αποκατασταση μουσειο ανεξερευνητο αρχαιοκαπηλια εμφυλιο πολεμος υποβρυχιες ερευνες, ακροπολις κυρηνη υπαιθριο περιστυλιο κιονας πισινα τραπεζαρια χωρος διαβιωση ψηφιδωτο μαρμαρινη επενδυση τοιχογραφιες στεγασμενο τετραπλευρο προαυλιο  θολωτη κατασκευη δωματιο γυναικειο ιδιωτικο συγκροτημα λουτρο φριγινταριο, τεπιδαριο καλνταριο, εστιατοριο στεγαση φρουρα κατωτεροι αξιωματουχοι αποθηκη ανοικτη δεξαμενη Κινστερνα χιλιολιτρα ιταλικη κατοχη ιταλια ιταλοι καταφυγιο επαναστατες επανασταση