Βρέθηκε ο αρχαίος ναός του θεού του πηλού, Πηλούσιου, με δεξαμενή διαμέτρου 35 μ.!

Του Γιώργου Λεκάκη

Το αρχαίο ελληνικό Πηλούσιον[1] κείται 30 χλμ. νοτιοανατολικά του Πορτ Σάιντ, στον 31^ο παράλληλο [31°02′30″N 32°32′42″E] στο ΒΔ. άκρο της Χερσονήσου του Σινά.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΠΗΛΟΥΣΙΟΥ, ΕΔΩ.

Ετυμολογείται από την αρχαία ελληνική λέξη πηλός[2] (δωρ. παλός < ρ. πήγνυμι), δηλ. πόλη φτιαγμένης από λάσπη.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΣΙΝΑ, ΕΔΩ.

Από μια άλλη άποψη, το Πηλούσιον ήταν και Πυλούσιον (πύλη, Πύλος) αφού ήταν «παράλιος πόλις τῆς Αἰγύπτου, συνορεύουσα πρὸς τὴν Ἀραβίαν, κλεὶς τῆς Αἰγύπτου καὶ εἰσόδου καὶ ἐξόδου» (ως επίθ., τὸ Πηλουσιακὸν / Πηλούσιον στόμα), τὸ ἀνατολικὸν στόμα τοῦ Νείλου. Γνωστή ἡ Πηλούσιος ἑορτὴ (ἐν Αἰγύπτῳ), η πηλώδης εορτή. Πηλουσιώτης ὁ πολίτης – ΠΗΓΗ: Ἡρόδ. 2.17,154. Στράβ. 801. Ἰω. τῷ Λυδῷ π. Μηνῶν, 4.40. Λεξικόν ΣΟΥΔΑΣ.

Στην πόλη εδέσποζε ο μεγάλος ναός του Κασσίου Διός. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ το ΕΔΩ. Γύρω στο 130, ανακαινίστηκε.[3] Το 2022, αρχαιολόγοι ανακάλυψαν τα ερείπιά του. Οι ερευνητές εγνώριζαν την ύπαρξη του ναού, καθώς στις αρχές του 1900, ο J. Clédat είχε βρει ελληνικές επιγραφές που έδειχναν την ύπαρξη του ναού. – ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΚΑΣΙΟΥ, ΕΔΩ.

Το κύριο προϊόν της περιοχής του ήταν το λινάρι με όνομα ΠΟΠ (λινο Pelusiacum)[4] που ήταν άφθονο και εξαιρετικής ποιότητας. Και η μπύρα, γνωστή ως «Πηλούσιο ποτό».

Εδώ και το αρχαίο πηλουσιακό φρούριο Άβαρις, το οποίο είχαν ιδρύσει οι Υξώς στον ανατολικό βραχίονα του Νείλου.

Πολύ ιστορικό σημείο, λόγω της θέσεώς του. Θέατρο πολλών πολέμων. Η πόλις έχει μεγάλη ελληνική ιστορία:

Κοντά στο Πηλούσιο έγινε η περίφημη «Μάχη του Δέλτα του Νείλου», όταν ο Ραμσής Γ΄ (το 1180 – 1175 π.Χ.), αντιμετώπισε τους Έλληνες. Ο ο Φαραώ Ψαμμήτιχος Α΄ (υιός του Θεοκλή, 664 – 610 π.Χ.) παραχώρησε γη σε αρχαία ελληνικά φύλα (Ίωνες και Κάρες) μισθοφόρους από την Αρχαία Ελλάδα στην πόλη Βούβαστη, στον Πελουσιακό, παραπόταμο του ποταμού Νείλου.

Το 700 π.Χ., οι στρατοί του βασιλιά της Ασσυρίας, Σενναχειρείμ, κτυπήθηκαν εδώ από κάποιαν ασθένεια[*].

Εδώ το 525 π.Χ. συνέβη το θρυλικό ανέκδοτο με τον Καμβύση, όταν στην πολιορκία του Πηλούσιου, ετοποθέτησε ίβιδες, γάτες, πρόβατα, και σκύλους – ζώα ιερά για τους Αιγύπτιους – κι έτσι οι Αιγύπτιοι δεν κτύπησαν τον περσικό στρατό: «Ο Καμβύσης πολιορκούσε το Πηλούσιο. Οι Αιγύπτιοι του αντιστάθηκαν σθεναρά, μπλοκάροντας τις εισόδους στην Αίγυπτο και χρησιμοποιώντας καταπέλτες και άλλες μηχανές για να εκτοξεύουν βλήματα, πέτρες και φωτιά στα στρατεύματά του. Ο Καμβύσης πήρε μερικά από τα ζώα που λάτρευαν οι Αιγύπτιοι, όπως σκύλους, πρόβατα, γάτες και ίβιδες, και τα τοποθέτησε μπροστά στα στρατεύματά του. Οι Αιγύπτιοι σταμάτησαν να πυροβολούν, από φόβο μήπως τραυματίσουν κάποιο από αυτά τα ιερά ζώα, και ο Καμβύσης, έχοντας πάρει το Πηλούσιο, διείσδυσε έτσι στην καρδιά της Αιγύπτου».[5]

Το 373 π.Χ., ο σατράπης Φαρνάβαζος Β΄ της Φρυγίας εμφανίστηκε με τον στόλο του ενώπιον του Πηλούσιου, αλλά υποχώρησε χωρίς να επιτεθεί, λόγω των μέτρων που έλαβε ο φαραώ Νεκτανεβώ Α΄, ο οποίος «πλημμύρισε την γη και μπλόκαρε τις πλωτές οδούς, καθιστώντας τη ναυτική εκστρατεία καταστροφή». Το Πηλούσιο κατακτήθηκε το 369 π.Χ. από τους Πέρσες, αφού η αιγυπτιακή φρουρά και 5.000 Έλληνες μισθοφόροι παραδόθηκαν μετά την ολοκληρωτική ήττα των δυνάμεων του Νεκτανεβώ.

Το 333 π.Χ. ο Μακεδόνας Έλλην βασιλιάς Μέγας Αλέξανδρος εισήλθε στο Πηλούσιο χωρίς μάχη. Εγκατέστησε φρουρά. Μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου, ο στρατηγός Πτολεμαίος κατέλαβε τον έλεγχο της Αιγύπτου και έγινε φαραώ. Το 321 π.Χ., το ταριχευμένο σώμα του Αλεξάνδρου έφτασε στο Πηλούσιο, καθ’ οδόν προς την Αλεξάνδρεια. Το 173 π.Χ. ο Αντίοχος Δ΄ Επιφανής ενίκησε τον Πτολεμαίο Στ΄ Φιλομήτορα, μπροστά στα τείχη της πόλεως και την διατήρησε αφού εγκατέλειψε την υπόλοιπη Αίγυπτο. Αργότερα (σε απροσδιόριστο χρόνο), επέστρεψε στους Πτολεμαίους Μακεδόνες.

Το 48 π.Χ., η Ελληνίδα βασίλισσα Κλεοπάτρα βάδισε προς την πόλη, ηγούμενη ενός μεγάλου στρατού (Αιγυπτίων, Σύρων και Αράβων μισθοφόρων) εναντίον του αδελφού και συζύγου της, Μακεδόνα Πτολεμαίου ΙΓ΄ Φιλοπάτορα.

Εδώ έζησε ο μέγας Έλλην αστρονόμος Κλαύδιος Πτολεμαίος (100 – 168).

Εδώ ξέσπασε επιδημία πανώλης, που σηματοδότησε την έναρξη της πρώτης πανδημίας πανώλης, η οποία έμεινε στην ιστορία ως η «Πανώλη του Ιουστινιανού»[*]. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ το ΕΔΩ.

Το 1117, ο Βαλδουίνος της Βουλώνης ισοπέδωσε την πόλη, αλλά πέθανε λίγο αργότερα από τροφική δηλητηρίαση, αφού έφαγε τοπικά ψάρια![*]

ΑΝΑΣΚΑΦΕΣ

Οι πρώτες ανασκαφές στο Πηλούσιο ξεκίνησαν το 1910 (από τον Γάλλο αιγυπτιολόγο Ζ. Κλεντά), ο οποίος συνέταξε και το πρώτο σχέδιο ολόκληρου του χώρου. Τη δεκαετία του 1980, οι εργασίες πραγματοποιήθηκαν από Αιγύπτιους ερευνητές με επί κεφαλής τον Μ. Α. Ελ-Μακσούντ και τον Γάλλο γλωσσολόγο και ιστορικό Ζ.-Υβ Καρέζ-Μαρατράι. Η αιγυπτιακή αποστολή αποκάλυψε λουτρά με ψηφιδωτά (3ου αιώνα). Λόγω της σχεδιαζόμενης κατασκευής του «Καναλιού της Ειρήνης», το οποίο θα διέσχιζε τον χώρο, πραγματοποιήθηκαν σωστικές ανασκαφές το 1991. Σε κάθε ένα από τα ιδρύματα από όλον τον κόσμο που συμμετείχαν στο έργο διατέθηκε ένας τομέας στην περιοχή του Πηλούσιου και τα περίχωρά της, δηλαδή στο «Ευρύτερο Πηλούσιο»:

• Οι Αιγυπτιοι εξερεύνησαν το θέατρο και την βυζαντινή βασιλική,
• Οι Ελβετοι πραγματοποίησαν έρευνα,
• οι Βρετανοί εργάστηκαν στο νότιο τμήμα του χώρου και
• οι Καναδοί στο δυτικό τμήμα.

Από το 2003 έως το 2009, μια αποστολή από το Πολωνικό Κέντρο Μεσογειακής Αρχαιολογίας (Πανεπιστήμιο Βαρσοβίας) διεξήγαγε έρευνα στο Μεγάλο Θέατρο (2ου – 3ου αιώνα), και σε μεταγενέστερα κτηρια κατοικιών και με την αιγυπτιακή ομάδα πραγματοποίησαν επίσης εργασίες αποκατάστασης και ανακατασκευής στο θέατρο

Τουλάχιστον έξι στρατιωτικοι δρομοι περνούσαν από εδώ: Αναφέρονται στο «Δρομολόγιο του Αντωνίνου»: «Από την Μέμφιδα στο Πηλούσιο. Αυτός ο δρόμος ενώνεται με τον μεγάλο δρόμο από την Ψέλκιδο στην Νουβία προς την Βαβυλώνα, σχεδόν απέναντι από την Μέμφιδα, και συμπίπτει με αυτήν μέχρι την Σκήνη Βετεράνορουμ. Οι δύο δρόμοι, αυτός από την Ψέλκιδο προς την Σκήνη Βετεράνορουμ, που διακλαδιζόταν ανατολικά στην Ηλιούπολη, και αυτός από την Μέμφιδα στο Πηλούσιο, συνέδεαν την τελευταία πόλη με την πρωτεύουσα της Κάτω Αιγύπτου, με την Διώρυγα του Τραϊανού και με την Αρσινόη, κοντά στο Σουέζ, στον κόλπο Ηροπολίτη (νυν κόλπος του Σουέζ). Από την Άκκα μέχρι την Αλεξάνδρεια, εκτεινόταν κατά μήκος των ακτών της Μεσογείου από την Ραφία (νυν Ραφα) μέχρι το Πηλούσιον».

Ναός του θεού Πηλούσιου με δεξαμενή

Το 2019, κοντά στους κεντρικούς δρόμους του Πηλούσιου, μια αιγυπτιακή αρχαιολογική αποστολή έφερε στο φως ένα ελληνικό κτηριο 2.500 τ.μ., κατασκευασμένο από κόκκινο τούβλο και ασβεστόλιθο. Στο εσωτερικό του κτηρίου υπήρχαν τα ερείπια τριών κυκλικών εδράνων, πάχους 60 εκατ. το καθ’ ένα. Σύμφωνα με τον αρχαιολόγο Μ. Γουαζίρι, το κτηριο πιθανότατα χρησιμοποιούνταν για συναντήσεις εκπροσώπων των πολιτών ή ως έδρα του γερουσιαστικού συμβουλίου του Πηλούσιου, κάτι σαν Γερουσία ή Βουλή. Αλλά… αυτές οι αρχικές ανασκαφές του 2019 είχαν αποκαλυψει μόνον το ¼ μιας κυκλικής κατασκευής. Η συνεχιζόμενη ανασκαφή, ωστόσο, αποκάλυψε μια πολύ πιο σύνθετη διάταξη, με πολλαπλές εισόδους και ένα εκτεταμένο υδραυλικό σύστημα…

ΤΩΡΑ, αρχαιολόγοι ανακάλυψαν ότι ήταν ένα θρησκευτικό συγκρότημα, με μια κεντρική δεξαμενή, αφιερωμένη σε τελετουργίες του νερού.

Στην αρχαιότητα, η κυκλική λεκάνη, η οποία έχει διάμετρο 35 μ. και περικλείεται από τοίχους από κόκκινο τούβλο, συνδεόταν με έναν κλάδο του Νείλου, ο οποίος θα την γέμιζε με νερό πλούσιο σε λάσπη – σύμβολο της θεότητας- προστάτη της πόλης, του θεού Πηλούσιου. Η κατασκευή δεν είχε αστικό χαρακτήρα, αλλά μάλλον θρησκευτικό, τελετουργιών με βάση το νερό και τον πηλό. Η είσοδος του πηλού και η ποιότητά του, θα ήταν ευλογία και ευοίωνη μαρτυρία καλοχρονιάς.

Μια τετράγωνη πλατφόρμα στην μέση της λεκάνης ήταν πιθανότατα βάση για ένα άγαλμα του θεού.

Η λεκάνη περιβάλλεται από τεχνητα κανάλια αποστράγγισης του νερού, ένα περίτεχνο υδραυλικο σύστημα.

Το συγκρότημα παρέμεινε σε χρήση, με λίγες ανακαινίσεις, από τους Πτολεμαίους Μακεδόνες (2ο αιώνα π.Χ.) έργο των οποίων ήταν, έως τον 6ο αιώνα μ.Χ.!

Μετά από έξι χρόνια ανασκαφών, μια αποστολή του Ανώτατου Συμβουλίου Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου (SCA) αποκάλυψε την κατασκευή, που δεν μοιάζει με κανέναν άλλον ναό, που είχε εντοπιστεί προηγουμένως! Αυτό αμφισβητεί και ανατρέπει προηγούμενες ερμηνείες του χώρου και ανοίγει ένα νέο κεφάλαιο στην κατανόηση του ιστορικού ρόλου του Πηλούσιου.

Ο υπουργός Τουρισμού και Αρχαιοτήτων Αιγυπτου, Σ. Φάθι περιέγραψε την ανακάλυψη ως απόδειξη του αρχαιολογικού πλούτου του Βόρειου Σινά, τονίζοντας ότι η περιοχή συνεχίζει να έχει τεράστιο, ανεκμετάλλευτο δυναμικό. Πρόσθεσε ότι οι συνεχείς ανασκαφικές προσπάθειες και η αυστηρή επιστημονική έρευνα παραμένουν απαραίτητες για την εμβάθυνση της ιστορικής γνώσης και την προώθηση της ακαδημαϊκής έρευνας. Ο κ. Χ. Ελ-Λέιθι, Γενικός Γραμματέας του SCA, σημείωσε ότι το εύρημα υπογραμμίζει τον ιστορικό ρόλο του Πηλούσιου ως σταυροδρόμι για την ανταλλαγή και την διάδοση ιδεών σε όλον τον αρχαίο κόσμο. Αρχιτεκτονικά, η κατασκευή παρουσιάζει μια εντυπωσιακή σύνθεση στυλ, συνδυάζοντας αρχαίες ελληνικές με αιγυπτιακές παραδόσεις και ρωμαϊκές επιρροές – μια ένδειξη των δυναμικών πολιτιστικών αλληλεπιδράσεων που διαμόρφωσαν την Αίγυπτο σε μεταγενέστερες περιόδους.

Η ανακάλυψη όχι μόνο επαναπροσδιορίζει την αρχιτεκτονική ταυτότητα του χώρου, αλλά και αποκαθιστά την ιδιότητα του Πηλούσιου ως ζωτικού κέντρου θρησκευτικής καινοτομίας και πολιτιστικής ανταλλαγής στον αρχαίο μεσογειακό κόσμο.

ΠΗΓΗ: «A sacred basin in the sands: Pelusium’s water temple rewrites history», Ahram, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 9.4.2026.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Bodham Donne W. «Pelusium», τ. 2.
• Daniel M. «Μυστικά Μονοπάτια των Φορέων του Θανάτου», Progress, 1990.
• Λεκακης Γ. “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”. Και “Λεξικο παραδόσεων”.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Αναφέρεται και με τις ελληνικές μορφές Πέρα-Άμμωνος / Per-Amon > Mud ή Moun > Per-mud > Peremoun / Peromi κοπτ. [κοπτικά, omi = λάσπη], λατ. Pelusium, νυν Tell el-Farama (= περαμα) είναι η πόλη Ⲥⲓⲛ / Sin της εβραϊκής Βίβλου (Ιεζεκιήλ 30:15) > Sena.

Με το όνομα Πηλούσιον είναι γνωστό και γένος χελωνών του νότιου ημισφαιρίου.

[2] ΠΗΓΗ: Σμιθ.

[3] ΠΗΓΕΣ:

• «Η Αίγυπτος αποκαλύπτει κτήριο της ελληνορωμαϊκής εποχής στο Βόρειο Σινά», εφημ. Xinhua, 31.7.2019.
• «Ερείπια ελληνορωμαϊκού κτηρίου της Γερουσίας αποκαλύφθηκαν στο Βόρειο Σινά», εφημ. Egypt Independent, 31.7.2019.
• «Ναός του Διός ανακαλύφθηκε στο Σινά», le monde, 2.2.2022. «Αρχαίος ναός αφιερωμένος στον Δία, βρέθηκε στο Βόρειο Σινά», εφημ. The National, 25.4.2022.
• «Ερείπια αρχαίου ναού του Δία ανακαλύφθηκαν στο Σινά», εφημ. Hürriyet Daily News, 7.3.2023.

[4] ΠΗΓΗ: Πλιν. Φυσική Ιστορία, XIX, 1, σελ. 3.

[5] ΠΗΓΗ: Πολυαίνου Στρατηγ.

αρχαιος ναος θεος πηλου Πηλουσιο αρχαια δεξαμενη πηλος αρχαιοι ναοι αρχαιο ελληνικη Πηλουσιον 31^ος παραλληλος ετυμολογια πηλου πηλουσιου ελληνικη λεξη πηλος δωρικα παλος πηγνυμι πολις λασπη Πυλουσιον Πυλουσιο πυλη, Πυλος παραλιος αιγυπτος αραβια πηλουσιακον / Πηλουσιον στομα ανατολικο Νειλου Πηλουσιος εορτη πηλωδης γιορτη Πηλουσιωτης ηροδοτος Στραβων ιωαννης Λυδος Λεξικο Κασιου Διος Κασσιου ζευς κασιος κασσιος 130, ανακαινιση αρχαιολογια ερειπια 20ος 1900, Cledat αρχαιες ελληνικες επιγραφες προιον ποπ λιναρι λινος Pelusiacum εξαιρετικη ποιοτητα μπυρα, μπιρα Πηλουσιο ποτο πηλουσιακο φρουριο αβαρις, ιξως Υξως ανατολικος βραχιονας ποταμος Νειλος ελληνικη ιστορια Μαχη του Δελτα του Νειλου Ραμσης Γ 12ος 1180 – 1175 πΧ αρχαιοι ελληνες φαραω Ψαμμητιχος Α 7ος αιωνας 664 – 610 παραχωρηση γη αρχαια ελληνικα φυλα ιωνες Καρες μισθοφοροι αρχαια Ελλαδα Βουβαστη, Βουβαστις Πελουσιακος παραποταμος 8ος 700 στρατος βασιλιας ασσυρια Σενναχειρειμ, Σεναχειρειμ ασθενεια 6ος 525 θρυλικο ανεκδοτο Καμβυσης, πολιορκια ιβιδα γατα προβατο σκυλος ιερα ζωα ιεροζωα Αιγυπτιοι περσικος στρατος καταπελτης μηχανη εκτοξευση βλημα πετρα φωτια στρατευμα ζωο λατρεια σκυλι προβατα, γατες ιβιδες, φοβος ιεροζωο 4ος 373 σατραπης Φαρναβαζος Β Φρυγια στολος επιθεση φαραω Νεκτανεβω Α τεχνητη πλημμυρα γης πλωτη οδος, ναυτικη εκστρατεια καταστροφη 369 Περσες, αιγυπτιακη φρουρα μισθοφορικος παραδοση ηττα δυναμεις Νεκτανεβο 333 Μακεδονας βασιλευς μεγας Αλεξανδρος χωρις μαχη μακεδονικη φρουρα θανατος Αλεξανδρου, στρατηγος Πτολεμαιος καταληψη ελεγχος 321 ταριχευμενο σωμα νεκρος Αλεξανδρεια 2ος 173 αντιοχος Δ Επιφανης νικη Πτολεμαιος Στ Φιλομητωρ τειχη Πτολεμαιοι Μακεδονες 1ος 48 μακεδονισσα Ελληνιδα βασιλισσα Κλεοπατρα Συροι συρια αραβες μισθοφορος αδελφος συζυγος Μακεδονια Πτολεμαιου ΙΓ Φιλοπατωρ ελλην αστρονομος Κλαυδιος Πτολεμαιος 100 – 168 επιδημια πανωλη πανδημια πανωλις, πανωλη Ιουστινιανου 12ος 1117, Βαλδουινος Βουλωνης Βουλωνη ισοπεδωση θανατος τροφικη δηλητηριαση ψαρια ψαρι ανασκαφη 1910 Γαλλος αιγυπτιολογος Κλεντα σχεδιο γλωσσολογος ιστορικος Καρεζ Μαρατραι λουτρο λουτρα ψηφιδωτο 3ος κατασκευη Καναλι της Ειρηνης σωστικες ιδρυμα εργο θεατρο βυζαντινη βασιλικη Ελβετια Βρετανια Καναδας Πολωνια αρχαιολογια κτηριο κατοικια αποκατασταση ανακατασκευη στρατιωτικος δρομος Δρομολογιο του Αντωνινου Αντωνινο Μεμφιδα Ψελκις Νουβια Βαβυλωνα, Μεμφις Σκηνη Βετερανορουμ Ψελκιδα Ψελκιδος Σκινι Βετερανοι Ηλιουπολη, Ηλιουπολις Κατω Διωρυγα Τραιανου Τραιανος αρσινοη, Σουεζ, κολπο Ηροπολιτη Ηροπολιτης ακκα Μεσογειος Ραφια Ραφα θεος Πηλουσιους ελληνικο ελληνιστικο κοκκινο τουβλο ασβεστολιθος κυκλικο εδρανο εδρα γερουσιαστικο συμβουλιο Γερουσια Βουλη κυκλικη κατασκευη εκτεταμενο υδραυλικο συστημα θρησκευτικο συγκροτημα, κεντρικη δεξαμενη τελετουργιες νερου νερο αρχαιοτητα, λεκανη, διαμετρος τοιχος κοκκινοτουβλο, συμβολο θεοτητα προστατης τελετουργια ποιοτητα ευλογια ευοιωνη μαρτυρια καλοχρονια τετραγωνη πλατφορμα βαση αγαλμα καναλι αποστραγγιση περιτεχνο συστημα ανακαινιση μΧ ανατροπη ερμηνεια Σινα ευρημα σταυροδρομι ανταλλαγη διαδοση ιδεων αρχιτεκτονικη εντυπωσιακη συνθεση αιγυπτιακες παραδοσεις ελληνικες ρωμαικες επιρροες πολιτιστικες αλληλεπιδρασεις θρησκευτικη καινοτομια πολιτιστικη Περα αμμωνος αμμων αμμωνας Per Amon > μουντ Mud μουν Moun > Per mud Permud περμουντ Peremoun περεμουν Peromi περομι κοπτικα, ομι omi λατινικα Pelusium, Tell el Farama τελ τελλ ελ φαραμα Ⲥⲓⲛ / Sin σιν εβραικη Βιβλος Ιεζεκιηλ σενα > Sena γενος χελωνα ελληνορωμαικη εποχη ελληνορωμαικο κτηριο πλινιος πολυαινους Στρατηγηματα