Αρχαία ιερά άλση – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Το άλσος (εκ του αλδαίνω, άλλομαι = εκπηδώ εκ της γης, εκβλασταίνω) είναι τόπος πλήρης χλόης, και δένδρων. Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν πλήρη επίγνωση της αξίας του, και μάλιστα ιδιαιτέρως των αλσών εντός των πόλεων.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για τα ΑΛΣΗ, ΕΔΩ.

Καθορίζονταν ως ιερά και άγια, και κάθε βλάβη τους είχε και νομικές επιπτώσεις, καθ’ όσον χαρακτηριζόταν ιεροσυλία. Μάλιστα εάν στο δικαστήριο αποδεικνυόταν η κατηγορία, ο ιερόσυλος τιμωρείτο με την ποινή του θανάτου!

Η μέριμνά τους, με ειδικούς αλσοκόμους, εμφανίζεται ήδη στα μυκηναϊκά χρόνια (από τον Όμηρο, κ.ά.).

Είναι κατοικητήρια θεών και θεοτήτων, πνευμάτων, νυμφών, τόποι αναψυχής, χοροστάσια, τόποι ιεροί, με βωμού, υπαίθριους ναούς, κλπ. Αφιερωμένα στον Δία, τον Ποσειδώνα, την Αθηνά, τον Απόλλωνα, την Περσεφόνη, την Αρτέμιδα, την Δήμητρα, κ.ά.

Πολλές φορές ολόκληρες πόλεις λογίζονταν ιερές επειδή είχαν μεγάλα και όμορφα άλση!

Πολλά άλση είχαν ίδια ονόματα (Άλτις, Πυραία, κ.ά.), ξεχωριστά από τις πόλεις στις οποίες ανήκαν.

Άλλα είχαν το άβατον για άνδρες και άλλα για γυναίκες.

Στο άλσος έχαιρε προστασίας και ασυλίας ο κρυπτόμενος. Απαγορεύονταν οι φόνοι εντός αλσών!

Η λατρεία του ιερού άλσους επέρασε και στον σύγχρονο κόσμο, όταν σε σύδενδρα και άλλους χώρους κτίζονται ξωκκλήσια, που πανηγυρίζονται με υπαίθριες γιορτές και συναθροίσεις, για τις οποίες φροντίζουν τοπικές εταιρείες και σύλλογοι, όπως στην αρχαιότητα.

Για όλα τούτα, σημερινά αρχαία δάση επανα-χαρακτηρίζονται «ιερά» (όπως λ.χ. στην πατρίδα μας, τα δάση Κόνιτσας-Ζαγορίου της Ηπείρου) και εντάσσονται στην άυλη κληρονομιά της UNESCO και στο Δίκτυο των Ιερών Φυσικών Περιοχών του πλανήτη!

Η οικολογική ηθική συνείδηση των αρχαίων Ελλήνων, φαίνεται και από τον θεσμό των ιερών αλσών. Άλση κηρυγμένα ως ιερά και άρα προστατευόμενα, σε όλες τις γωνιές του ελληνισμού, με στόχο και σκοπό την διατήρηση συγκεκριμένων εστιών πρασίνου, αλλά και συνέχειας της λατρείας σε υπαίθριους τόπους. Ίνα ενισχυθεί η πεποίθησις ιερότητος των αλσών, εντός αυτών ιδρύονταν βωμοί και ιερά, θεών, θεαινών και θεοτήτων, πολλάκις δισυπόστατα και τρισυπόστατα.

Για τούτο είχαν ορισθεί ως προστάτριες αλσών, δασών, αλλά και μεμονωμένων δένδρων, συγκεκριμένες ομάδες νυμφών.

Είχαν ορισθεί επίσης ειδικές Εορτές Αλσών, όπως οι Κισσοτόμοι, εορτή προς τιμήν της Γανυμήδας (ή άλλως Ήβης), η οποία λατρευόταν σε πανάρχαιο ιερό, το οποίο θεωρείτο αγιώτατο, στην ακρόπολι Φλιούντος. Ήταν η μέγιστη των τιμών των Φλιασίων στην θεά, στην οποία εύρισκαν προστασία όσοι δούλοι (οικέτες) έφθαναν έως εδώ, στο ιερό άλσος της, και εκλιπαρούσαν την Ήβη. Διαρκούσε αρκετές ημέρες (οι οποίες ελέγοντο «κισσοτόμοι ημέρες»). Οι απελευθερωθέντες αιχμάλωτοι, έπαιρναν «άδεια», η οποία περέμενε απαραβίαστος και ελύετο, και ανέθεταν τις πέδες τους επί των ιερών δένδρων (κυπαρισσιών) του άλσους. Κατά την εορτή αυτή, εις ανάμνησιν του μεγαλείου της θεάς και της απελευθερώσεως δούλων στον Φλιούντα, οι πανηγυριστές έτεμνον κισσό. Η εορτή απεικονιζόταν και στα νομίσματα της πόλεως, όπου κισσοστέφανος περιβάλλει το γράμμα «Φ» (= Φλιούς).

Βαρειά τιμωρία (κυρίως ηθική) περίμενε όποιον κατέστρεφε ένα τέτοιο ιερό άλσος. Η πιο γνωστή ιστορία είναι του Ερυσίχθονος (παραπάνω φωτ.). Ο Ερυσίχθων, υιός του Τριόπος ή του Μυρμιδόνος, βασιλέως της Θεσσαλίας, δενδροτόμησε το άλσος της Δήμητρος προς οικοδομή του μεγάρου του! Επιχείρησε δι’ εργατών του να κόψει αιθερομήκη τινα αίγειρο ή δρυ, εκ του ιερού άλσους της θεάς Δήμητρος! Τότε η κατοικούσα μέσα στο ιερό δένδρο νύμφη αναφωνεί:

«Εν τω δένδρω κατοικώ εγώ, η πεφιλημένη τη Δήμητρι νύμφη!».

Η ίδια η θεά Δημήτηρ, αισθανθείσα ότι το ιερόν δένδρο της πονούσε, λέγει:

«Τις τα καλά δένδρα μου κόπτει;».

Και μεταμορφώθηκε σε γηραιά ιέρεια της πόλεως, και είπε προς τον κακό και αυθάδη άνθρωπο:

«Τέκνον, όστις κόπτεις τα προς τους θεούς αφιερωμένα δένδρα, σύνελθε και παύσον, μήπως οργισθή η Δημήτηρ της οποίας το ιερόν καταστρέφεις».

Ο Ερυσίχθων όμως, αδιαφορώντας προς όλα αυτά, κατακόβει το ιερόν του άλσους δένδρο! Η Δημήτηρ, οργισθείσα για το ανοσιούργημα, εντέλλεται σε Ορεάδα νύμφη να μετακαλέσει εκ Καυκάσου τον Λιμόν (Πείνα), ο οποίος εγκαθίσταται στο σώμα του Ερυσίχθονος και επιφέρει τον θάνατό του.[3] Έτσι καταδικάσθηκε υπό της θεάς «εις αιωνίαν βουλιμίαν»…

Αγρονόμοι και Υλωροί ήταν επιφορτισμένοι με το σπουδαίο έργο να ελέγχουν αυστηρώς εάν τηρούνται οι νόμοι και τα μέτρα προστασίας των αλσών. Έχουν βρεθεί σχετικές επιγραφές: Λ.χ. στην Αττική στην νυν περιοχή του Ιλίου ευρέθησαν δύο σχετικές επιγραφές στον αρχαίο ναό του Εριθασέου Απόλλωνος[4]:

-Η α΄ επιγραφή αναφέρει:

ΜΗ ΑΝΘΡΑΚΕΥΕΙΝ, ΜΗΔΕ ΜΟΛΕΥΕΙΝ, ΜΗΔΕ ΠΡΕΜΝΙΖΕΙΝ

(μην ξυλεύεις για να κάνεις άνθρακα, μη κόβεις κλαδιά, μην εκριζώνεις).

-Η β΄ επιγραφή[5] αναφέρει:

Ο ΙΕΡΕΥΣ ΤΟΥ ΑΠΟΛΛΩΝΟΣ ΤΟΥ ΕΡΙΘΑΣΕΟΥ Π[Ρ] ΟΑΓΟΡΕΥΕΙ ΚΑΙ ΑΠΑΓΟΡΕΥΕΙ ΥΠΕΡ ΤΕ ΕΑΥΤ[ΟΥ] ΚΑΙ ΤΩΝ ΛΗΜ[Ο]ΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΤΟΥ ΑΘΗΝΑ[Ι]-ΩΝ ΜΗ ΚΟΠΤΕΙΝ ΤΟ ΙΕΡΟΝ ΤΟΥ ΑΠΟΛΛΩΝΟΣ ΜΗΛΕ[Φ]- ΕΡΕΙΝ[Ν] ΞΥΛΑ ΜΗΛΕ ΚΟΥΡΟΝ ΜΗΛΕ ΦΡΥΓΑΝΑ ΜΗΛ[Ε] ΦΥΛΛΟ[Β]ΟΛΑ ΕΚ ΤΟΥ ΙΕΡΟΥ ΑΝ ΔΕ ΤΙΣ ΛΗΦΘΕΙ [Κ]ΟΠΤΩΝ Η ΦΕΡΩΝ ΤΙ ΤΩΝ Α[Π]ΕΙΡΗΜΕΝΩΝ ΕΚ ΤΟΥ [Ι]ΕΡΟΥ, ΑΝ ΜΕΝ ΔΟΥΛΟΣ ΕΙ Ο ΛΗΦΘΕΙΣ ΜΑΣΤΙΓΩ[Σ]ΕΤΑΙ ΠΕΝΤΗΚΟΝΤΑ ΠΛΗΓΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΩΣΕΙ [Α]ΥΤΟΝ ΚΑΙ ΤΟΥ ΔΕΣΠΟΤΟΥ ΤΟΥΝΟΜΑ Ο ΙΕΡΕΥΣ [Τ]ΩΙ ΒΑΣΙΛΕΙ ΚΑΙ ΤΕΙ ΒΟΥΛΕΙ ΚΑΤΑ ΤΟ ΨΗΦΙΣ[Μ]Α ΤΗΣ ΒΟΥΛΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΤΟΥ ΑΘΗΝΑΙΩΝ ΑΝ ΔΕ ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΕΙ, ΘΩΑΣΕΙ ΑΥΤΟΝ Ο ΙΕΡΕΥ[Σ] ΜΕΤΑ ΤΟΥ ΔΗΜΑΡΧΟΥ ΠΕΝΤΗΚΟΝΤΑ ΔΡΑΧΜΑΙC ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΩΣΕΙ ΤΟΥΝΟΜΑ ΑΥΤΟΥ ΤΩΙ ΒΑΣΙΛΕ[ΕΙ] ΚΑΙ ΤΕΙ ΒΟΥΛΕΙ ΚΑΤΑ ΤΟ ΨΗΦΙΣΜΑ ΤΗΣ ΒΟΥΛ­ΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΤΟΥ ΑΘΗΝΑΙΩΝ

(Απαγορεύεται ρητώς η δενδροτομία, η αφαίρεση ξυλείας, κλάδων, ξηρών θάμνων, ακόμη και πεσμένων φύλλων! Σε περίπτωση που κάποιος συλληφθεί, εάν ήταν δούλος, θα μαστιγωνόταν 50 φορές. Εάν ήταν ελεύθερος, ο ιερεύς και ο δήμαρχος θα του επέβαλαν πρόστιμο 50 δραχμών και θα παρέδιδαν το όνομά του στον βασιλιά και στην Βουλή!).[6]

Όποιος παραβίαζε το άσυλον του άλσους ή έκοβε δένδρα εθεωρείτο ασεβής και ετιμωρείτο από τον θεό-προστάτη του εκάστοτε άλσους.

Άλλοι καταστροφείς αλσών αναφέρονται:

• ο Κάανθος (υιός του Ωκεανού), ο οποίος τοξεύθηκε υπό του Απόλλωνος, διότι αναζητώντας την υπό του θεού Απόλλωνος αρπαγείσα αδελφή του, Μελία, ετόλμησε να πυρπολήσει το ιερόν αυτού άλσος, που ευρίσκετο περί τον Ισμηνό ποταμό της Βοιωτίας!
• Ο Κλεομένης Α΄ της Σπάρτης, που όταν οι Αργείοι κατέφυγαν για άσυλο στο ιερόν άλσος του ήρωα Άργου (494 π.Χ.), ο Κλεομένης και τους καλούσε έναν-έναν έξω ονομαστικώς, λέγοντας ψέματα ότι είχαν πληρωθεί τα λύτρα ίνα ελευθερωθούν και να τους χαριστεί η ζωή. Οι άνδρες έβγαιναν και λίγο πιο πέρα, στο δάσος, οι Σπαρτιάτες τους σκότωναν έναν-έναν! Όταν οι άνδρες έπαψαν να βγαίνουν, ο Κλεομένης έβαλε φωτιά περιμετρικά και έκαψε το ιερόν άλσος και όσους είχαν καταφύγει εκεί. Έτσι, σκότωσε συνολικά 4.000 – 7.000 Αργείους! – τα 2/3 του ανδρικού πληθυσμού του Άργους!
• Στα ανόσια της Ιστορίας των Αλσών και ο λιθοβολισμός μέσα στο ιερό άλσος του Βοιωτού ήρωα Κλυμένου, τον οποίο σκότωσαν οι Θηβαίοι.

Και,

• Ο χριστιανός μοναχός Υπάτιος – ο αποκαλούμενος και «σπάθα του θεού» – ο οποίος το 416 μ.Χ. στην Αβησσυνία, μαζί με ροπαλοφόρους, περιδιάβαιναν την περιοχή, καταστρέφοντας αρχαίους ναούς, καίγοντας ιερά άλση και σκοτώνοντας λυσσωδώς κρυφούς εθνικούς ιερείς των Ελλήνων. Όσοι αξιωματούχοι επέμεναν στις πατρώες θρησκείες, έχαναν τις θέσεις τους!

Τα πιο διάσημα δέντρα ιερών αλσών

• Βελανιδιά του Δία.
• Δάφνη του Απόλλωνος.
• Ελιά της Αθηνάς (Ακρόπολη Αθηνών).
• Κυπαρίσσια και πλατάνια αφιερωμένα σε νύμφες και ήρωες.

Θεός Απόλλων

Εκ των θεών, προστάτης των αλσών ήταν ο Απόλλων, με το επίθετο Αλσηνός[7] (< ο του άλσους). Ιεροφάντισσές του ήταν οι Αλσηίδες νύμφαι.[8]

Ιερά άλση του Απόλλωνος – εκτός από τον Ισμηνό ποταμό της Βοιωτίας – που προανέφερα, υπήρχαν:

• Στο Άκτιο Ακαρνανίας: Στον λόφο, επάνω απ’ την πεδιάδα με το άλσος, τελούνταν τα Άκτια (ή Ακτία)[9]. Αγώνες (γυμνικοί, ιππικοί) και εορτές, που γίνονταν, απ’ τους αρχαιότατων χρόνων, στην πόλη Ακτία[10] των Ακαρνάνων, για να τιμήσουν τον Άκτιο Απόλλωνα.
• Στις Ερυθρές[11], την κατάφυτη από ελιές, υπήρχε και άλσος και ναός αφιερωμένος στον θεό Απόλλωνα – νυν Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Το αναφέρω αυτό, διότι ενώπιον του νυν ναού αυτού, ευτυχώς διασώζεται ελιά, ηλικίας περίπου 2.000 χρόνων!
• Στο άλσος του Ογκαίου Απόλλωνος στην Θέλπουσα της Αρκαδίας, όπου η Γαία «ανέδωκε» τον υιόν της, τον ίππο Αρείωνα, «σέβας θνητοίσιν ιδέσθαι». Στα νομίσματα της πόλεως απεικονίζετο ο ίππος αυτός.[12]
• Στην Ίσμαρο Θράκης, με πυκνό άλσος, όπου κατοικούσε ο Μάρων (υιός του Ευάνθη), ο γνωστός ιερεύς του Απόλλωνος.
• Στον Κεράτιο κόλπο.
• Στα Δίδυμα Μιλήτου, όπου το άλσος περιέβαλε το περίφημο μαντείο των Διδύμων. Συνδεόταν με ιερές πηγές και τελετουργικές πομπές.
• Στην Κλάρο[13] της Ιωνίας, στο ιερόν άλσος της οποίας ήταν και ένας μεγαλοπρεπής ναός του Κλαρίου Απόλλωνος, κτισθέντος υπό της Μαντούς (θυγατρός του Τειρεσίου). Εκεί εδίδοντο χρησμοί υπό των αυτόθι ιερέων του θεού.
• Στην Ίδη της Τρωάδος. Στο άλσος αυτό ανατράφηκε υπό του Καρνείου Απόλλωνος και της Λητούς ο Κάρνειος, υιός του Διός και της Ευρώπης. Τις κρανιές / κρανειές[14] του έκοψαν οι Αχαιοί για να φτιάξουν τον Δούρειο Ίππο! Όταν το έμαθε ο θεός οργίσθηκε εναντίον τους![15]
• Στην κώμη Δάφνη της Συρίας, υπήρχε άλσος δαφνών, υπέρ της Δάφνης, της αγαπημένες του Απόλλωνος, και ναός του Δαφναίου Απόλλωνος. Ένα από τα πιο φημισμένα ιερά άλση του ελληνιστικού κόσμου.

Κοινό δισυπόστατο άλσος Απόλλωνος και Πανός υπήρχε στο δασώδες Λύκαιον όρος στην Αρκαδία. Εντός του άλσους ήσαν δυο ιερά: Του Λυκαίου Πανός (όπου εγεννήθη ο Παν) και του Παρρασίου Απόλλωνος. Εκεί πανηγυρίζοντες οι Αρκάδες μετέφεραν κατ’ έτος τους θυσιασθέντες κάπρους «συν αυλώ τε και πομπή, και τα μηρία εκτεμόντες καίουσι, και δη και αναλίσκουσιν αυτόθι του ιερείου τα κρέα».[16]

Και αλλαχού.

Θεά Δήμητρα

Παρ’ όλα αυτά, τα περισσότερα ιερά άλση είχε η θεά Δήμητρα.

Ιερά άλση της Δήμητρος υπήχαν:

• Μεταξύ Σικυώνος και Φλιούντος, στο Άλσος της Πυραίας[17], υπήρχε ιερόν της Προστασίας Δήμητρος και της Κόρης, με δυο διαμερίσματα στα όποια εόρταζαν άνδρες χωριστά από τις γυναίκες. Στων γυναικών, το οποίο εκαλείτο Νυμφών, υπήρχαν αγάλματα του Διονύσου, της Δήμητρος και της Κόρης.
• Της Δήμητρος, του Διονύσου και της Αφροδίτης τρισυπόστατον άλσος υπήρχε στην Λέρνη Αργολίδος, όπου ετελείτο η τελετή της Λερναίας Δήμητρος. Το άλσος άρχιζε εκ του όρους Ποντίνου και κατέληγε στην θάλασσα. Εντός του άλσους υπήρχαν δυο δισυπόστατοι ναοί:
  • Της Δήμητρος Προσύμνης και του Διονύσου, και
  • του Διονύσου Σαώτου και της Αφροδίτης.

Σε αυτούς εορτάζοντο τα περίφημα Μυστήρια της Λέρνης. Αφιερωμένα ταύτοχρόνως στην Δήμητρα και τον Διόνυσο. Ανήκαν στα καταγόμενα εκ των ελευσινίων μυστηρίων, τα οποία τους εδάνειζαν σε διάφορες εποχές και μέρος του ιερού προσωπικού. Κι αυτό γιατί στην θάλασσα της Λέρνας, πλησίον της οποίας κείται ο Χείμαρρος ποταμός, παρά τις όχθες του οποίου εκτείνεται περίβολος εκ λίθων, ήταν ένας από τους τόπους όπου εθρυλείτο ότι ο Πλουτων άρπαξε την Περσεφόνη![18]

• Στην Οιχαλία Μεσσηνίας[19], παρά την δεξιά όχθη του ποταμού Χαράδρου. Το Καρνάσιον (Καρνειάσιον) άλσος, όπου ετελούντο τα ιερά Μυστήρια της Δήμητρος και της Περσεφόνης. Τα όργια των Ανδανίων Μυστηρίων γίνονταν στο Καρνάσιο άλσος και σε απόσταση 8 σταδίων από την Ανδανία. Στο μέρος αυτό είδε ο Παυσανίας αγάλματα του Κάρνειου Απόλλωνος, της Αγνής (προσωνύμιο της Κόρης) και του Κριοφόρου Ερμή.
• Στην Αρήνη, την δεύτερα πρωτεύουσα της Μεσσηνίας, ο Λύκος (του Πανδίονος) ίδρυσε τα Μυστήρια της Αρήνης, παρόμοια προς τα Ελευσίνια. Μετά όμως την αποκατάστασιν του μεσσηνιακού έθνους, τα μυστήρια αυτά δεν ανασυστήθηκαν. Αλλά η Αρήνη είχε πάντοτε τέμενος του Άδου και ιερόν άλσος της Δήμητρος! Εδώ διαδραματίσθηκε το δράμα της Μίνθης, της νύμφης του Κωκυτού, της ερωμένης του Πλούτωνος. Η Δήμητρα ή η Περσεφόνη την μεταμόρφωσαν στο ομώνυμο φυτό (μέντα) στο επώνυμο όρος Μίνθη[20] της Ολυμπίας, Α. της Πύλου, που είχε στους πρόποδες ναό του Άδου και άλσος της Δήμητρος.
• Στην Μαντινεία Αρκαδίας, όπου υπήρχε ναός του Ιππείου Ποσειδώνος, πλησίον του ιερού άλσους της Δήμητρος. Οι Αρκάδες εθεωρούσαν πάντοτε τον Ποσειδώνα ως σύζυγο της Δήμητρος, όταν τον εχαρακτήριζαν ως Ίππιο.[21]
• Στην Τεγέα Αρκαδίας υπήρχαν δυο άλση της Δήμητρας: Υπέρ του σταδίου στο όρος Αλήσιον, υπήρχε το άλσος της Δήμητρος «εν τω όρει».[22] Και πλησίον της Τεγέας, επί της οδού του Άργους, εξετείνετο άλσος εκ πολλών δρυών, στο μέσον, του οποίου υπήρχαν ναοί της Δήμητρος εν Κορυθεύσι και ιερόν του Διονύσου Μύστου.
• Σε απόσταση 5 σταδίων εκ της Μεγαλοπόλεως Αρκαδίας, υπήρχε άβατον άλσος και ναός Δήμητρος της «εν έλει». Μόνον οι γυναίκες είχαν το δικαίωμα να εισέρχονται (μία λατρεία της φύσεως των Θεσμοφορίων).
• Στην πόλι των Πατρών, άλσος με ιερόν της Δήμητρος και με άγαλμα δικό της, παιδός, και της Γης εστι καθήμενον.[23]
• Στην Βοιωτία, ιερό άλσος της Καβειρίας Δήμητρος, όπου ουδείς ηδύνατο να εισέλθει πριν μυηθεί, άλλως «ενέπιπτε εις μανία».[24] Σε απόσταση 7 περίπου σταδίων από του άλσους υπήρχε το ιερόν των Καβείρων, εντός του οποίου ετιμώντο οι Κάβειροι και η Μήτηρ, με οργιαστική[25] και μυστηριώδη λατρεία, απορρήτου περιεχομένου. Οι Θηβαίοι επίστευαν ότι την καβειρική λατρεία είχε διδάξει η ιδία η Δημήτηρ στον Προμηθέα και τον υιό του, Αιτναίο (αμφότεροι εθεωρούντο πρόγονοι των Θηβαίων και Κάβειροι των Θηβών). Κάβειροι, που όπως και της Λήμνου και της Σαμοθράκης εφιλοξένησαν την Δήμητρα στις «πλανοδίους εκδρομάς της» και εις αμοιβή έλαβαν από την θεά την παρακαταθήκη των αρρήτων και ιερών αντικειμένων, τα οποία διετήρησαν στην μυστική κίστη, και τους κανόνες των τελετουργιών, οι οποίες έγιναν οι των ιερών οργίων, τα οποία ίδρυσαν και με τα οποία συνεδέθησαν έκτοτε με την θεά.
• Στις Πότνιαις[26] Βοιωτίας, παρά τις Ηλεκτρίδες Πύλες, υπήρχε άλσος και ιερόν της Δήμητρος και της Κόρης, λατρευομένων υπό το όνομα Πότνιαι ή Ποτνιάδες.
• Στην Πύρασο, πόλι των πυρών, πόλι του σίτου[29], της εν Θεσσαλία Φθιώτιδος Αχαΐας επί του Παγασαίου (νυν Παγασητικού) κόλπου. Με λαμπρό ιερόν άλσος της Δήμητρος, το Δημήτριον. Η πόλις όλη ήταν κεκτημένη ως «τέμενος της Δήμητρος». Έγινε το κέντρο ιεράς τοποθεσίας, υπό το όνομα Δημήτριον με άλσος και αγιώτατο ιερό της Δήμητρος! – σήμερα Δημητριάς.

Περσεφόνη

Με την Κόρη της Δήμητρος σχετίζεται και το Ιερό άλσος του Τροφωνίου[27], που υπήρχε στην Λεβάδεια / Λειβαδιά. Εδώ έπαιζαν με μια χήνα η νύμφη Έρκυνα με την Κόρη. Η νύμφη άφησε τον χήνα τον οποίο εκρατούσε στην χείρα. Το πτηνό κατέφυγε τότε σε κοίλο άντρο και απεκρύβη υπό λίθου, όπου το ηύρε κατακείμενο η Κόρη και το συνέλαβε. Αμέσως από τον λίθο εκείνο άρχισε ρέον ύδωρ! Και εντεύθεν η πηγή και ο ποταμός ωνομάσθησαν Έρκυνα. Παρά την όχθη του ποταμού τούτου υπήρχε ναός της Ερκύνης. Εντός δ’ αυτού παρθένος έχουσα χήνα στας χείρας. Εντός δε του σπηλαίου του ποταμού υπήρχαν οι πηγές. Κα αγάλματα ορθά του Ασκληπιού, της Υγιείας, του Τροφωνίου και της Ερκύνης, η οποία αργότερα έγινε επίθετο της νεανικής Δήμητρος.[28]

Θεά Άρτεμις

Ιερά άλση της Αρτέμιδος υπήρχαν:

• Στην Πελλήνη Αχαΐας (νυν Κορινθίας), όπου υπήρχε ιερόν του Διονύσου Λαμπτήρος, στο οποίο εορτάζονταν τα Λαμπτήρια. Ο τόπος ήταν ιδιαίτατα μυσταγωγικός, καθ’ ότι έδρα τριαδικής λατρείας: Της μυστικής λατρείας της Δήμητρος, και της Αρτέμιδος Σωτείρας. Στα Λαμπτήρια γίνονταν νυκτερινές τελετές, κατά τις οποίες οι πανηγυριστές κρατούσαν δάδες αναμμένες. Στην διάρκεια της εορτής έστηναν στην πόλη κρατήρες κρασιού, απ’ τους οποίους έπιναν απ’ ομού.[30]
• Στον Αλφειό, στην Ηλεία, όπου γινόταν ετήσια εορτή προς τιμήν της Αρτέμιδος Αλφειωνίας ή Αλφειούσας. Ήταν ένα παραποτάμιο άλσος, 80 στάδια απ’ την Ολυμπία.
• Στην Σπάρτη το Άλσος της Αρτέμιδος Ορθίας, σημαντικό λατρευτικό κέντρο της, στην Λακωνία, που συνδεόταν με τελετές μύησης των νέων.
• Στην Έφεσο.
• Στην Φρυγία[31], υπήρχε Άλσος της Αρτέμιδος, όπου οι Οφιογενείς[32], απόγονοι ενός μεγίστου δράκοντος-ήρωος-όφεως, εθεράπευαν τα δήγματα των όφεων.
• Πλησίον της Αρικίας στο Λάτιο, υπήρχε ναός και άλσος Αρτεμίσιον.

Θεός Ποσειδών

Ιερά άλση του Ποσειδώνος υπήρχαν:

• Στην Ελίκη Αχαΐας, το ιερό του Ελικωνίου Ποσειδώνος ιδρύθηκε από την κτίση της Ελίκης (θεωρητικώς γύρω στο 1500 π.Χ.). Το ιερόν περιέβαλλε ωραιότατο άλσος, όπου υπήρχε μεγάλο χάλκινο άγαλμα του Ποσειδώνος, ο οποίος κρατούσε στο χέρι ιππόκαμπο!
• Στο Σαμικό, ακρωτήριο του Σαμικού Τριφυλίας, με άλσος άγριων ελαιών και ιερόν του Ποσειδώνος (Ποσίδειον). Την επιμέλεια του ιερού είχαν οι Μακίστιοι, οι οποίοι ήταν επιφορτισμένοι και με την κήρυξη της σαμίου, δηλ. της εκεχειρίας.[33]
• Στο Ταίναρο Λακωνίας υπήρχε ναός του Ποσειδώνος, ιδρυμένος μέσα σε άλσος. Εκεί εόρταζαν τα Ταινάρια. Αρχαιοτάτη κοινή εορτή των Λακώνων προς τιμήν του Ταινάριου Ποσειδώνος. Αρχικώς τα Ταινάρια εορτάζονταν στο ακρωτήριο Ταίναρο. Η εορτή αυτή θεωρείται πρωτοελληνική – προ της εμφανίσεως των Δωριέων (προδωρική) στην περιοχή.[34] Τότε ο Ποσειδών δεν ήταν εξουσιαστής της θαλάσσης, αλλά θεός του Κάτω Κόσμου. Από τον ναό-σπηλιά του Ταινάριου Ποσειδώνος ανέβασε ο Ηρακλής τον Κέρβερο απ’ τον Άδη…
• Στην Ογχηστό Βοιωτίας[35] επί της μεσημβρινής όχθης της Κωπαΐδος. Υπήρχε και αρχαίος ναός και άλσος του Ποσειδώνος.
• Στον Ορχομενό Βοιωτίας, όπου στο άλσος του Ποσειδώνος γίνονταν περίεργες αρματοδρομίες. Δεν νικούσαν όσοι έφταναν πρώτοι σε ένα τέρμα, αλλά όσοι ίπποι έφταναν στο άλσος! «Οι ίπποι ζευγνυόμενοι στο άρμα, αφήνονταν ελεύθεροι από τους οδηγούς των, οι οποίοι τους ακολουθούσαν από μακράν, εξεγείροντες αυτούς δια της φωνής. Εκείνοι, ους η τύχη ή το ένστικτό των ωδήγει προς το ιερόν άλσος, εθεωρούντο ως νικηταί και το άρμα, το όποιον έσυραν, κατετίθετο εντός του ναού υπό την προστασίαν του θεού».
• Στην Τήνο, υπήρχε περίφημο ιερό του θεού-Μέγα Ιατρού, μέσα σε άλσος, με θαυμάσια θέα και μεγάλα εστιατόρια, όπου μαζευόταν μεγάλο πλήθος και γίνονταν θυσίες και μεγαλοπρεπείς τελετές, τα Ποσειδώνια.[36]

Με την θυγατέρα του Ποσειδώνος και της Δήμητρας, Δέσποινα, σχετίζεται το Ιερόν άλσος της Δέσποινας / Δεσποίνης, που υπήρχε στην Λυκόσουρα, την αρχαιοτάτη πόλι της Αρκαδίας, την πρώτη που είδε το φως του ηλίου. Στο άλσος της επάνω από το Μέγαρο – ως «θαύμα» θα έλεγαν οι χριστιανοί – από μια ρίζα φύονταν πολλά δένδρα![37]

Θεός Ζευς

Ιερά άλση του Διός υπήρχαν:

• Στην Ολυμπία, η ιερά Άλτις, ίσως το πιο γνωστό αρχαίο άλσος! Η λέξις άλτις είναι η αρχαιοτέρα λέξις για το άλσος[38]. Ήταν άλσος ιερόν κοινό του Διός και της Ήρας, υπό το όρος του πατρός, Κρόνιον. Άλσος από αγριελιές. Εδώ υπήρχαν οι ανδριάντες των Ολυμπιονικών, οι θησαυροί των πόλεων και το πρυτανείο…
• Στην Νεμέα Κορινθίας, υπήρχε άλσος κυπαρισσιών, εντός του οποίου ετελείτο η κύρια λατρεία του Νεμαίου ή Νεμεήτου Διός[39] και απ’ όπου έρρεε και η πηγή Αδράστεια.
• Στο Δίον, προς τιμήν του Ολύμπιου Διός. Στον κατάρρυτο τόπο, τον γεμάτο πηγές και νάματα, λατρευόταν πρωταρχικώς ένας θεός της Βροχής[40] και του Καιρού. Η λατρεία του συνδεόταν με εκείνην των Νυμφών και των Χαρίτων. Επί βασιλείας Αρχελάου της Μακεδονίας (413-399 π.Χ.), ιδρύθηκαν τα Ολύμπια Δίου. Σκηνικοί και Γυμναστικοί Αγώνες. Γίνονταν στο άλσος και ιερό του Διός, που ήταν σε μικρή απόσταση έξω απ’ το νότιο τείχος του Δίου, κοντά στις πηγές του Ελικών ποταμού (που απ’ όταν βάφηκε από το αίμα του ξεσκισμένου σώματος του Ορφέα, απεκλήθη Βαφύρας ποταμός), στα ριζά του Ολύμπου…
• Στην Δωδώνη, με ιερή φηγό, δια μέσου της οποίας μιλούσε ο Ζευς στους θνητούς.
• Στο Αίγιον Αχαΐας, το Αμάριον, άλσος του Διός. Ανήκε στους Αιγιείς. «Ένθα συνήρχοντο οι Αχαιοί όπως βουλευθώσι περί των κοινών». Εκεί λατρευόταν ο Ομαγύριος Ζευς. Ο ναός αυτού υπήρχε στην κάτω πόλη. Τον ναό ίδρυσε, κατά την ελληνική παράδοση, ο Αγαμέμνων, όταν συνεκάλεσε εκεί τους Αχαιούς για ν’ αποφασίσουν με ποιον τρόπο θα εκστρατεύσουν κατά του Πριάμου. Στον ναό Ομαγυρίου, λοιπόν, έγιναν ομήγυρις.[41]

Θεός Άρης

Ιερά άλση του Άρεως υπήρχαν:

• Στις Γερόνθρες Λακωνίας, όπου γινόταν ετησία εορτή προς τιμήν του θεού Άρη, ναός του οποίου και άλσος υπήρχε εκεί. Στην εορτή υπήρχε άβατον – απαγορευόταν η είσοδος γυναικών στο άλσος.
• Στην Κολχίδα, όπου ο Ορφέας αποκοίμισε με την αρμονία της λύρας του τον φοβερό πυρίπνοα δράκοντα, ο οποίος εφύλαττε το χρυσούν δέρας!

Θεά Αφροδίτη

Ιερά άλση της Αφρδίτης υπήρχαν:

• Στο Κράνιον άλσος κυπαρίσσων της Κορίνθου μετά παλαίστρας υπήρχαν δύο ναοί: Της Αφροδίτης Μελανίδος και του Βελλεροφόντου. Έκειτο προ της ανατολικής πύλης της πόλεως της Κορίνθου, ένθα εσύχναζον οι νέοι και διέμενε ο κυνικός φιλόσοφος Διογένης.
• Στην Κύπρο, στο Ιδάλιον όρος, υπήρχε ναός της Ιδαλίας Αφροδίτης και ιερόν άλσος αυτής. Εκεί και η πόλις Ιδαλία[46]. Ιδρυτής της ο Έλλην Χαλκάνωρ (του Σαλαμίνιου Τεύκρου, ακμάσας κατά τα χρόνια της Αργοναυτικής).
• Στο άλσος Αμαθουσίων υπήρχε ο τάφος της Αριάδνης Αφροδίτης ή/και ο τάφος του μωρού που εγέννησε η Αριάδνη, από τον Θησέα, κατά την αρπαγή της από τον Μίνωα, απ’ την Κρήτη. Στην θυσία του μηνός Γορπιαίου (ισταμένου Δευτέρα), «κατακλινόμενον τινα των νεανίσκων φθέγγεσθαι και ποιειν, άπερ ωδίνουσαι γυναίκες», κοντά στον επώνυμο τάφο.

Θεός Ερμής

Ιερό άλσος του Ερμού υπήρχε στις Φαρές Αχαΐας, στην αγορά, όπου τελούσαν τα Ερμαία.[42]

Ηρακλής

Ιερό άλσος του Ηρακλέους υπήρχε:

• στο Κυνόσαργες των Αθηνών – το μόνο γυμνάσιο της πόλεως που δεχόταν μη Αθηναίους πολίτες!
• στην Νεμέα, εις ανάμνηση του άθλου του.

Αιακός

Ιερό άλσος του Αιακού με καλλιμάρμαρο Αιάκειο, μαυσωλείο του Αιακού, υπήρχε στην Αίγινα. Στο άλσος τελούνταν τα Αιάκεια, παναρχαία εορτή, προς τιμήν του Αιακού. Με σπουδαίους γυμνικούς αγώνες, τους οποίους είχε υμνήσει και ο Πίνδαρος, και βραβείο έναν κρατήρα. Στους αγώνες έπαιρναν μέρος αθλητές από πολλά μέρη της Ελλάδος. Οι νικητές των Αιακείων, στο τέλος της εορτής, αναρτούσαν τους νικητηρίους στεφάνους των στο άλσος αυτό! Εδώ προσευχήθηκε ο Αιακός στον Δία για βροχή κι έτσι έσωσε την χώρα του από μεγάλη ξηρασία.

Μούσες

Ιερό άλσος των Μουσών, το Άλσος των Ελικωνίων Μουσών, υπήρχε στην Άσκρη Βοιωτίας. Στα Μουσεία, αρχαία εορτή με αγώνες προς τιμήν των Μουσών, τελούνταν σε αυτό το από τους Θεσπιείς, κάθε 4 χρόνια. Τους αγώνες στο θέατρο του άλσους του Ελικώνος, παρακολουθούσε πολύς κόσμος απ’ όλην την Ελλάδα. Αναφέρεται πως, όταν ο Πίνδαρος, παιδί ακόμη, πήγαινε για τα Μουσεία, κουράστηκε από την ζέστη του καλοκαιριάτικου μεσημεριού και ξάπλωσε σ’ ένα δένδρο και κοιμήθηκε. Οι Μούσες έστειλαν μέλισσες, οι οποίες εκάθησαν στα χείλη του κοιμισμένου Πινδάρου κι άρχισαν να φτιάχνουν κηρήθρα. Αυτό στάθηκε η αρχή της ποιητικής δημιουργίας του Πινδάρου! Πλησίον του άλσους των Μουσών επί του Ελικώνος υπήρχε ιερόν των Χαρίτων και του Ίμερου.[43]

Μοίρες

Ιερό άλσος των Μοιρών, υπήρχε στην Σικυώνα Κορινθίας. Οι Σικυώνιοι στον βωμό των Μοιρών, που βρισκόταν εντός αυτού του άλσους, στο ύπαιθρο, εόρταζαν τα Ευμενίδεια «την των Σεμνών θεών εορτή». Ετήσια εορτή, προς τιμήν των Ευμενιδών[44]. Οι Μοίρες ήταν προστάτιδες του τοκετού. Επειδή ήταν αυστηρές θεότητες όπως οι Ευμενίδες, οι Σικυώνιοι φρόντιζαν πρώτα να τις γλυκάνουν με χοές από μέλι και με άνθη.[45]

Ας μην ξεχνάμε πως διάσημο ιερό άλσος των Ευμενιδών υπήρχε στον Ίππιο Κολωνό των Αθηνών, όπου ο τραγικός βασιλέας των Θηβών, Οιδίπους, τυφλός και εξόριστος, έφθασε, οδηγούμενος από την κόρη του, Αντιγόνη, ανακαλύφθηκε από κάποιον κάτοικο, ο οποίος θέλει να τον διώξει, και Οιδίπους αρνείται: Υπάρχει χρησμός, λέει, που υποδεικνύει το μέρος αυτό ως τόπο της τελικής του αναπαύσεως. Και έτσι ξεκινά να πλέκεται η τραγωδία του Σοφοκλέους «Οιδίπους επί Κολωνώ»…

Ινώ-Λευκοθέα

Ιερό άλσος της Ινούς-Λευκοθέας υπήρχε στα Μέγαρα με ηρώον, «περί το όποιον υπήρχεν άλσος ελαιών και εν τω οποίω ετέλουν κατ’ έτος οι Μεγαρείς θυσία».

Τα άλση και ο Έρως

Τα άλση πάντα ενέπνεαν έρωτα στους ανθρώπους αλλά και στους θεούς!

Στα Λεύκτρα Λακωνίας υπήρχε ναός και ιερόν άλσος του Έρωτος.

Στο Ακμόνιον, άλσος, παρά τον ποταμό Θερμώδοντα στην Καππαδοκία, ο Άρης ερασθείς της ωραίας Αρμονίας εγέννησε εξ αυτής τις Αμαζόνες…

Την πρώτη ημέρα του έαρος εορταζόταν η πρώτη ημέρα των γάμων της Αφροδίτης και του νεαρού Αδώνιδος. «Επί πορφυράς κλίνης ανεπαύετο ο νεανίας Άδωνις, μ’ όλην την χάριν της ζωής, πλησίον του δε, επί ετέρας κλίνης, ήτο εξηπλωμένη η ουρανία ερωμένη του, η θεά Αφροδίτη. Η κοίτη του νεανίου εσκιάζετο υπό χλοερού άλσους, πλησίον του δε συνεσώρευον μυροδοχεία, ωρίμους καρπούς των δένδρων και πλείστα αφιερώματα υπό μορφήν πτηνών και ζώων. Εντός αγγείων και αργυρών κανίστρων, φυτά προώρου και λαμπράς βλαστήσεως, περιβεβλημένα με αστεροειδές γλυκάνισον, έτερπον τους οφθαλμούς των εραστών». Τι ωραία αναπαράστασις της ανοίξεως, αλήθεια Περίφημος ναός του Αδώνιδος, υπήρχε στην Βηθλεέμ, έως και επί Αδριανού. Ναός του Αδώνιδος του «Κυρίου της Συρίας». Ο πατήρ της λατινικής Εκκλησίας άγιος Zerome, λέγει, ότι «η Βηθλεέμ, τόπος της γεννήσεώς του Ιησού, εκαλύπτετο από άλσος ανήκον σε πολύ παλαιότερον ακόμη χρόνον στον Άδωνι», και ότι, «εκεί όπου το παιδίον Ιησούς έκλαυσε, είχαν κλαύσει επί του ερωμένου της Αφροδίτης». Ο Άδωνις ελατρεύετο και ως το πνεύμα του σίτου. Εξ ου και η Βηθλεέμ, ελέγετο «η οικία του Άρτου», αιώνες προ της γεννήσεώς του Ιησού, που έλεγε: «Είμαι ο άρτος της ζωής»… Άλλωστε η Ανάστασις του Ιησού, είναι μια αντιγραφή από τα αρχαία Αδώνια!

Το άλσος και οι μυστικές δυνάμεις

Το άλσος, προστατευόμενο υπό του Απόλλωνος, όπως προείπα, είχε την ικανότητα να δίνει επιλεκτικά στους λατρευτές του την τέχνη του Απόλλωνος, την μαντική! Έτσι βλέπουμε:

• Από ένα άλσος να ξεκινούν οι πρώτοι στον κόσμο μαντικοί λόγοι: Εντός αρχαίου δρυοάλσους, παρακειμένου τη Δωδώνη, έκειτο ο ναός του Δωδωναίου Διός, ο οποίος εκτίσθη από τον Δευκαλίωνα, ευθύς μετά τον κατακλυσμό![47] Ο Ζευς διένειμε το ιερόν της Δωδώνης μετ’ άλλης θεότητος, της θηλυκής του υποστάσεως, της Διώνης και το έκαμε δισυπόστατον. Εντός του άλσους υπήρχε μία δρυς «πολύγλωσσος», εκ της οποίας εγράφοντο τα μαντεύματα υπό των ορεσιβίων και «χαμαικοιτών» Σελλών[48]. Οι πρώτοι μαντικοί λόγοι στον κόσμο εδόθησαν εξ αυτής της δρυός, της υπαρχούσης στο ιερό του Δωδωναίου Διός.[49]
• Από άλσος από δάφνες, να βγαίνουν φίδια και να γλείφουν[50] τ’ αυτιά δυο χαμένων παιδιών. Όταν τα χαμένα παιδιά βρέθηκαν ζωσμένα από φίδια, οι γυναίκες που τα έψαχναν έβαλαν τις φωνές. Τρομαγμένα τα φίδια εξαφανίσθηκαν πάλι στο δαφνάλσος. Αλλά τα δίδυμα αδέλφια έγιναν έκτοτε, από τα παιδικά τους χρόνια κιόλας, προικισμένα με το χάρισμα της μαντικής: Ήταν η Κασσάνδρα, η οποία θα προέλεγε το μέλλον μετά από θεϊκή έμπνευση, και ο Έλενος ο οποίος θα ερμήνευε τις κινήσεις και τις κραυγές των πουλιών (οιωνοσκοπία)…
• Από άλσος φτιάχτηκαν «μαγικά όπλα»: Από άλσος με αγριελιές που συνάντησε ο Ηρακλής, καθώς περνούσε από το άλσος της Νεμέας, σκέφθηκε να φτιάξει ακόμα ένα όπλο για το κυνήγι του: Ξερρίζωσε μια αγριελιά, έκοψε τα κλαδιά της κι έφτιαξε το γνωστό του βαρύ ρόπαλο.
• Εντός άλσους φυλάσσονται σπουδαία: Όπως λ.χ. τα «χρυσά μήλα», που εφύλαγαν οι Ατλαντίδες Εσπερίδες[51] νύμφες, και τα οποία άρπαξε ο Ηρακλής!
• Εντός άλσους γίνεται αλλαγή διαστάσεων: Η Κρητικοπούλα παρθένος Βριτόμαρτις, κυνηγημένη απ’ τον Μίνωα, εσώθη από Κρήτες ψαράδες και έφθασε με πλοίο στην Αίγινα όπου και κρύφτηκε σε άλσος της νήσου. Εντός του έγινε αφανής / Αφαία. Χάριν της μαγικής της σωτηρίας, ιδρύθη ο ναός της Αφαίας.[52]
• Εντός άλσους ετελείτο η μυστικιστική λατρεία, τα Μυστήρια. Πλην όσων έχω αναφέρει, σε άλσος κειμένου πλησίον του ναού του Ηφαίστου, στην απόλυτα μυστικιστική λατρεία των Καβείρων στην Λήμνο, ετελούντο νύκτωρ και τα Καβείρια Μυστήρια. Κατά την διάρκεια αυτών, έσβηναν επί 9 ημέρες παν πυρ ανά την νήσο και απεστέλλετο πλοίο στην Δήλο για να μεταφέρει το νέο πυρ[53], όπως σήμερα μεταφέρεται το λεγόμενο «άγιο φως»…

Το άλσος επαναφέρει την ζωή

Όταν οι αδελφές της Ευρυδίκης εσκότωσαν όλες τις αγαπημένες μέλισσες του Αρισταίου, αυτός έσφαξε για εξιλέωση 4 ταύρους και 4 αγελάδες. Άφησε τα πτώματα 8 μερόνυκτα σε ένα άλσος και το 9^ο πρωί ξαναφάνηκαν οι μέλισσες…

Όταν ο Ασκληπιός επανέφερε στην ζωή τον Ιππόλυτο, η Άρτεμις τον επήρε και τον μετέφερε στην Ιταλία στο άλσος της Αρικίας. Στο άλσος ίσχυε το άβατον: Απαγορευόταν να εισέλθουν άλογα επειδή ο Ιππόλυτος πέθανε από αυτά!

Ισόθεος Ασκληπιός

Ιερά άλση του Ασκληπιού υπήρχαν:

• Έξω από την πόλη της Κω, όπου άλσος από κυπαρίσσια (κυπαρισσώνας), στο οποίο ετελείτο η Ράβδου Ανάληψις, ετησία εορτή υπέρ του Ασκληπιού. Γινόταν λαμπρή πομπή προς το Ασκληπιείο.[54] Αυτήν την ημέρα, αναλάμβανε ο νέος ιερεύς την ράβδο/σκήπτρο, η οποία συμβόλιζε το αξίωμά του. Και κοβόταν νέα ράβδος, από το ιερό άλσος, και ετοποθετείτο στο χέρι του αγάλματος του ισοθεού.
• Στην Τιτάνη Σικυωνίας Κορινθιας, επίσης σε άλσος από κυπαρίσσια, υπήρχε επίσης ναός του Ασκληπιού. Και
• στο Κυνόρτιον όρος της Αργολίδος, παρά την Επίδαυρο, με ιερόν του Μαλεάτου Απόλλωνος, κείμενο υπέρ το ιερόν άλσος του Ασκληπιού.

Πλούτων, Εκάτη και χθόνιες θεότητες

Όπως προείπα, το άλσος έχει σχέση με την ζωή.

• Στην Αχάρακα[55] Μ. Ασίας υπήρχε φημισμένο μαντείο, αφιερωμένο στον Πλούτωνα, σε μια σπηλιά, το Χαρώνειον Άντρον, όπου ο χρησμός έβγαινε με την ερμηνεία των ονείρων (ονειρομαντεία-ονειροθεραπεία). Οι ασθενείς κοιμόντουσαν εκεί και την άλλη μέρα οι ιερείς ερμήνευαν τα όνειρά τους. Κάθε χρόνο γινόταν εορτή, όπου αφηνόταν ένας ταύρος στο σπηλαιομαντείο, ο οποίος πέθαινε αμέσως από τις αναθυμιάσεις! Δίπλα στο σπήλαιο ήταν ο ναός του Πλούτωνος το άλσος του.
• Στην Άορνο λίμνη[56] της Καμπανίας Ιταλίας, υπήρχε άλσος αφιερωμένο στην Εκάτη και άντρον της Κυμαίας Σίβυλλας. Έλληνες άποικοι είχαν συστήσει εκεί την λατρεία της Περσεφόνης, ως υποχθονίου θεάς και διετείνοντο ότι επανεύρον εκεί το άλσος της θεάς, «δι’ ου ο Οδυσσεύς κατήλθεν στα ενδιαιτήματα των νεκρών»![57]
• Στο ακρωτήριο της Χερσώνος[58] του Ευξείνου Πόντου υπήρχε επίσης Άλσος της Εκάτης.
• Στην Λαβερνική Πύλη (Porta Lavernalis), στον Αβεντίνο λόφο υπήρχε Άλσος της Λαβέρνας εντός του οποίου ναός της. Η Λαβέρνα ήταν αρχαία ρωμαϊκή θεότητα, προστάτις των κλεπτών[59]. Ανήκε στις χθόνιες θεότητες. Γι’ αυτό η σπονδή προς αυτήν γινόταν δια της αριστερής χειρός.[60]
• Στην Σαρματία[61], υπήρχε Ιερόν Άλσος της Εκάτης.

Τα άλση που αναφέρει ο Παυσανίας

Αττική:

Ακαδημία — ιερό άλσος του Ακάδημου, αφιερωμένο στην Αθηνά και στους Διόσκουρους.
Λύκειον — άλσος του Απόλλωνα Λυκείου.
Άλσος Κολωνού — άλσος των Ευμενίδων και του Ιππίου Ποσειδώνα.
Άλσος Βραυρώνος — ιερό άλσος της Αρτέμιδος.
Άλσος Αφροδίτης εν Κήποις.

Κορινθία

Ισθμία — το ιερό του Ποσειδώνα περιβαλλόταν από πευκώνες και άλσος.
Άλσος Κυπαρισσιών Νεμέας — ο Παυσανίας αναφέρει κυπαρίσσια στο ιερό του Διός.

Αργολίδα
Ηραίο Άργους — ιερό άλσος της Ήρας.
Άλσος Ασκληπιού Επιδαύρου — περιφραγμένο ιερό άλσος με αυστηρούς κανόνες καθαρμού.
Άλσος Αρτέμιδος Ορθίας.

Λακωνία
Ιερό Άλσος Αρτέμιδος Ορθίας.
Άλσος Καρνείου Απόλλωνος.
Άλσος Πασιφάης.

Αρκαδία – η περιοχή με τις περισσότερες αναφορές του Παυσανία σε άλση:

Άλσος Δεσποίνης.
Άλσος Δήμητρος Μέλαινας.
Άλσος Αρτέμιδος Κονδυλεάτιδος.
Άλσος Πανός.
Άλσος Διός Λυκαίου.
Άλσος Νυμφών (διάφορες θέσεις).

Ηλεία
Άλτις — το διασημότερο ιερό άλσος της Ελλάδας. Ο ίδιος ο Παυσανίας εξηγεί ότι το όνομα «Άλτις» προέρχεται από το «ἄλσος».
Άλσος Πελοπός.
Άλσος Νυμφών Ολυμπίας.

Βοιωτία
Άλσος Ποσειδώνος Ογχηστού — ήδη από τον Όμηρο περίφημο για τα ιερά του δένδρα.
Άλσος Καβείρων.
Άλσος Ιτωνίας Αθηνάς.

Φωκίδα
Άλσος Αθηνάς Προναίας.
Άλσος Απόλλωνος.

Ήπειρος
Άλσος Δωδώνης — η ιερή βελανιδιά του Δία και το αρχαιότερο μαντείο της Ελλάδας.

Μεσσηνία
Άλσος Ιθωμάτας Διός.
Άλσος Αρτέμιδος Λιμνάτιδος.

Άλλα επώνυμα άλση

Το Ευρυκύδειον Άλσος, στην Τριφυλία Ηλείας, υπέρ της Ευρυκύδας, θυγατέρας του Ενδυμίωνος, μητρός του Ηλείου, ο οποίος ονομάτισε την Ηλεία! Η Ευρυκύδα απέκτησε τον Ηλείο από τον θεό της θάλασσας Ποσειδώνα.[62]

Το άλσος της Ορτυγίας, στην πόλη Πάνορμο[63], στον μυχό του λιμένος της Ιωνίας, πλησίον της Εφέσου, ονομαστό για το ιερόν της Αρτέμιδος[64]

Το άλσος Πανιώνιον, ιερό, στους πρόποδες του όρους Μυκάλης στην Ιωνία όπου και ναός του Ποσειδώνος. Σε αυτό συνήρχοντο οι απεσταλμένοι των εν Ασία ιωνικών πόλεων και επανηγυρίζοντο τα Πανιώνια.

Το Νικηφόριον άλσος και φρούριο, παρά την Πέργαμο.

Το Άλσος της Ακάνθης της Θηβαϊκής στην πόλη Άκανθο[65] της Μέσης Αιγύπτου, Ν. της Μέμφιδος. Σε αυτό υπήρχε και ναός του Οσίριδος. Απ’ αυτό το άλσος παρήγετο το κόμμι.

Άλση θνητών

Τέλος, εκτός, όμως, από ιερά άλση θεών και θεοτήτων, υπήρχαν και άλση θνητών!

Πιο γνωστά:

• Του Αχιλλέως, το Αχιλλέως άλσος, αλσότοπος μεταξύ των εκβολών του Βορυσθένους και του Αχιλλείου Δρόμου.[66]
• Του Διομήδους, το Τίμαυον, ιερόν του Διομήδους, μετά λαμπρού άλσους και λιμένος στις εκβολές του ποταμού Τίμαυου[67] της Ιστρίας και της Καρνιόλης, στον μυχό της Αδριατικής.
• Του Μ. Αλεξάνδρου, το Αλεξάνδρειον ιερόν άλσος του Μ. Αλεξάνδρου πλησίον της Τέω. Σε αυτό γίνονταν τα Αλεξάνδρεια, εορτή με αγώνες των Ιώνων της Μικρασίας, προς τιμήν του Μεγάλου Αλεξάνδρου.
• Του Ευμένους, το Ευμένους άλσος, της δυτικής παραλίας του Αραβικού κόλπου, Ν. των Σαβών, Β. της πόλεως Δαράδα.[68]

ΠΗΓΗ: ομιλία – εισήγηση του Γ. Λεκάκη στο Συνέδριο «Οι δραματικές αλλαγές στον πλανήτη και οι αρχαιοελληνικές ρίζες της οικολογικής ηθικής», Πανεπιστήμιο Πατρών, 17-20.6.2018. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 21.6.2018. Η ομιλία ήταν αφιερωμένη στον Έλληνα ιερέα (έναν των πρυτάνεων)[1] περίφημο σοφιστή από την Έφεσο, Λολλιανό, που κατέλαβε σοφιστική έδρα εν Αθήναις (το 134 μ.Χ.) και δίδασκε ρητορική[2]. Οι Αθηναίοι ευγνωμονούντες αυτόν για την διαγωγή του – ιδίως στο διάστημα κάποιου λιμού – τον ετίμησαν με δυο ανδριάντες, στην αγορά και σε ένα μικρό άλσος, που ο ίδιος είχε φυτεύσει… Το παραπάνω κείμενο είναι απόσπασμα ευρύτερου υπό έκδοσιν βιβλιου.

ΑΛΛΕΣ ΠΗΓΕΣ, πλην των προαναφερομένων:

• ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Από επιγραφή βάσης αγάλματος.

[2] Έζησε τον 2^ο μ.Χ. αι. επί Αδριανού και Αντωνίου Ευσεβούς. Ήταν μαθητής του Ασσυρίου σοφιστού Ισαίου. Έγραψε: «Τέχνη ρητορική», «Περί των παροιμιών και ρητορικών διηγήσεων», «Περί αφορμών ρητορικών», κ.ά. Έλαβε το αξίωμα του «στρατηγού των όπλων», που σήμαινε την επιμέλεια τροφών και της αγοράς σίτου.

[3] Βλ. Καλλίμαχο.

[4] Ο χώρος λατρείας του Απόλλωνα του Εριθασέου ήταν, πιθανόν, στους λόφους του Ιλίου προς Καματερό (περιοχή αγροκτήματος ιδιοκτησίας τότε Ιω. Σερπιέρη).

[5] Χρονολογείται στον 4° π.Χ. αιώνα. Είναι χαραγμένη σε αετωματική στήλη από πεντελικό μάρμαρο. Ευρέθη στην παραπάνω αναφερθείσα τοποθεσία το 1925, από τον Κυριάκο Πιττακή. Εκτίθεται στο Επιγραφικό Μουσείο Ελλάδος.

[6] ΠΗΓΗ: τ. δασάρχη Πάρνηθος Αν. Στεφάνου «Ιστορία της Πάρνηθας», Αθήναι, 1983, σελ. 39.

[7] Αντιστοίχως, ο Ναπαίος (< νάπη) Απόλλων ήταν προστάτης των δασωμένων κοιλάδων, των φαραγγιών, και ο Υλάτης (ύλη = γη) Απόλλων προστάτης των δασωμένων, δρυμών.

[8] Βλ. Απολλ. Ρόδ. Α. 1066

[9] Βλ. Γ. Λεκάκη «Τα Ιερά Άκτια προς τιμήν του Απόλλωνος, στην Ακτία Ακαρνανίας», στο περιοδικό «ΝΕΑ ΣΚΕΨΗ», τ. Ιουλίου 2009.

[10] Ευρίσκετο στην Ακαρνανία στενή γλώσσα ξηράς, που χωρίζει το Ιώνιο απ’ τον Αμβρακικό κόλπο (απέναντι της νυν Πρεβέζης).

[11] Πόλη με πληθυσμό 14.000 κατοίκων, και λιμένα στον Κορινθιακό κόλπο, από τον οποίο, το 1104 π.Χ., οι Δωριείς, αφού ναυπήγησαν στόλο, πέρασαν στην Πελοπόννησο. Νυν Λόγγος Φθιώτιδος – βλ. Θουκ.

[12] Βλ. Αντιμάχο.

[13] Πόλις παρά την Κολοφώνα.

[14] Δένδρο με σκληρό ξύλο και μαγικές ιδιότητες: Με τους καρπούς του μεταμόρωσε η Κίρκη τους συντρόφους του Οδυσσέως σε γουρούνια.

[15] Βλ. Παυσ. 3,13,5.

[16] Βλ. Παυσ. 8,38,8.

[17] Σχετικό με την Πύρασο – βλ. παρακάτω.

[18] Ένα άλλο άλσος λ.χ. που έλεγαν πως συνέβη αυτό είναι της βαθειάς λίμνης, Πέργουσας, κοντά στην Αίτνα (η οποία ακούει περισσότερες ωδές κύκνων κι απ’ αυτόν τον Κάυστρο!). Το ύδωρ της περιβάλλεται υπό πυκνοτάτου δάσους, του οποίου το πυκνό φύλλωμα απομακρύνει τις ακτίνες του Φοίβου. Έτσι οι κλάδοι παρέχουν τερπνό ψύχος και η κάθυδρος γη γεννά ποικίλα, ωραία και εύοσμα άνθη. Ερατεινή άνοιξις βασιλεύει αιωνία. Στο άλσος εκείνο, έλεγαν, ετέρπετο η Περσεφόνη, παίζουσα με τις συντρόφους της, τις νύμφες, τις θυγατέρας του Ωκεανού, και συλλέγουσα βιολέττες, κρίνα, ρόδα, υακίνθους και λοιπά ευώδη άνθη, αμιλλωμένη με τις συντρόφους της να γεμίσει ταχύτερον το κάνιστρο και τις πτυχές της αισθήτας της. Αίφνης διακρίνει νάρκισσο. Η λάμψις και η ωραιότης του την θέλγουν. Και απλώνει τα χέρια της να τον κόψει. Τότε την βλέπει, την ερωτεύεται και την αρπάζει ο Πλούτων…

[19] Νυν παρά το χωριο Δογαντήδες

[20] νυν Άλβαινα.

[21] Βλ. Ιλ. Β,506, Παυσ. IX,26.5.

[22] βλ. Παυσ. 6,11,10,1.

[23] Βλ. Παυσ. VII, 21,11.

[24] Βλ. Παυσ IX,25,5-6.

[25] Όπου αναφέρεται στο κείμενο εννοείται σαφώς με την αρχαία ελληνική ιερή έννοια του όρου και όχι με την μεταγενέστερη εσκεμμένως καταπεσμένη έννοια.

[26] ή Ποτνιαί, 10 στάδια από των Θηβών.

[27] Ο Αγαθοδαίμων ετιμάτο ως χθόνιος θεός, σχετιζόμενος με τον Τροφώνιο, στην Λεβαδεία. Στο μαντείο του Τροφωνίου υπήρχε και ιερόν της Αγαθής Τύχης, ένθα ελατρεύετο και ο Αγαθοδαίμων.

[28] Βλ. Παυσ. IX, 39, 2-3.

[29] Ως προς τούτο παραλληλίζεται/ταυτίζεται με την Βηθλεέμ.

[30] Βλ. Παυσ., VII, 27, 3

[31] Βλ. ομιλία του Γ. Λεκάκη «Ο “χρυσός” μύθος του Μίδα, οι Μακεδονο-Θράκες Φρύγες, ο Γόρδιος, το Γόρδιον και ο γόρδιος δεσμός. Οι Φρύγες και ο μυθικός βασιλιάς τους, Μίδας», στην Εταιρεία Μελέτης Αρχαίας Ελληνικής Μυθολογίας (ΕΜΑΕΜ), στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, στις 2.2.2017.

[32] Οφιογενείς, όνομα ασιατικών τινων φυλών – βλ. Στρβ., 588. Ο περί της καταγωγής των Οφιογενών γράφει «Αλία τη Συβάρεως παριούση εις άλσος Αρτέμιδος (ην δε εν Φρυγία το άλσος) δράκων επεφάνη θείος, μέγιστος την όψιν, και ωμίλησεν αύτω και εντεύθεν οι καλούμενοι Οφιογενείς της σποράς της πρώτης υπήρξαν» – βλ. Αιλ. (Περί Ζώων XII, XXXIX).

[33] Βλ. Στράβων, Η,C,343.

[34] Βλ. Nilsson, Gr. Feste, 67 κ. εξ.

[35] Βλ. Γ. Λεκάκη «Οι 88 αρχαίες πόλεις της Βοιωτίας», έκδ. Φροντιστήριον Θηβαϊκής Αρχαιογνωσίας, 2015.

[36] Βλ. Στράβ. Γ,C,487.

[37] «Υπέρ το καλούμενον Μέγαρον εστι άλσος της Δεσποίνης ιερόν θριγκώ λίθον περιεχόμενον, εντός δε αυτού δένδρα και άλλα και έλαια και πρίνος εκ ρίζης μιας πεφύκασι, τούτο ου γεωργού, σοφίας εστίν έργον» – βλ. Παυσ. 8,7,10.

[38] Βλ. Παυσ. V,10,1.

[39] Σε δωρικό περίπτερο ναό, με 6 Χ 13 κίονες, εκ των οποίων σώζονται οι τρεις.

[40] Βροχοποιό άλσος και στην Αίγινα – βλ. παρακάτω. Οι τελετές της βροχής εξακολουθούν έως τις ημέρες μας, τελετουργικά σε άλση: Στο χωριό, παρά το Dorpat της Ρωσίας, όταν επεθύμουν την βροχή, τρεις άνδρες μετέβαιναν στο άλσος και αναρριχώνταν επί των ελάτων. Ο πρώτος κτυπούσε με σφυρί επί χύτρας ή βυτίου. Ο παραγόμενος θόρυβος εφαίνετο σαν μιμούμενος τον κεραυνό. Ο δεύτερος προκαλούσε την παραγωγή σπινθήρων εκ δύο δαυλών, τούς οποίους προς τούτο επέτριβε. Ο τρίτος, επονομαζόμενος «ο δημιουγος της βροχής», κρατούσε δέσμη κλώνων, την οποία εβύθιζε σε δοχείο πλήρες ύδατος και μ’ αυτήν ερράντιζε τα πέριξ! – Περισσότερες τελετές βροχής: Γ. Λεκάκη «Τάματα και αναθήματα», εκδ. «Γεωργιάδης», 2001.

[41] Βλ. Παυσ. 7,24,2, Στρ.

[42] Βλ. Παυσ., 7,22,1 κ. εξ.

[43] Βλ. σχολ. Θεογ.

[44] θεοτήτων που πριν ονομάζονταν Ερινύες. Στην Αθήνα ελέγοντο «Σεμνές θεές», στο Άργος Επιτελίδες.

[45] Βλ. Νικ. Δ. Παπαχατζής, Κορινθιακά, σελ. 111.

[46] Στον ναό της Αθηνάς της πόλεως Ιδάλιον / Εδάλιον / Ηδάλιον ευρέθη η «Επιγραφή του Ιδαλίου», ή «Πλάκα του Ονάσιλου», μια ορειχάλκινη πινακίδα του 5ου π.Χ. αιώνα, στην οποία χαράχθηκε η συμφωνία του βασιλιά Στασίκυπρου και των κατοίκων του Ιδαλίου και του ιατρού Ονασίλου και των αδερφών του από την άλλη. Πρόκειται για την πρώτη συμφωνία κράτους-ιδιώτη στον κόσμο. Σήμερα ευρίσκεται παρανόμως στην Εθνική Βιβλιοθήκη των Παρισίων (Συλλογή μεταλλικών αντικειμένων, τομέας μπρούτζινων, έκθεμα 2297). Και πρέπει να επιστρέψει στην Κύπρο.

[47] Κατ’ άλλους από των αρχαίων Πελασγών – Βλ. Στραβ. Ζ, 328, Όμ . Ίλ . Π.235.

[48] Βλ. Σοφοκλή «Τριχινίαι».

[49] Βλ. Πλάτωνος «Φαίδρ.».

[50] δηλ. καθάρισαν συμβολικώς τα αισθητήρια όργανα της ακοής τους, ώστε να μπορούν ν’ ακούν «μυστικές» φωνές, που οι άλλοι άνθρωποι δεν τις ακούν.

[51] θυγατέρες του Άτλαντος ή της Νυκτός, ή του Φόρκυος και της Κητούς

[52] Βλ. Αντων. Λιβεράλις, XL,4.

[53] Βλ. Άκτίου «Φιλοκτήτης», Φιλοστράτου «Ηρ.» 740).

[54] Βλ. ψευδο-ιπποκράτειο επιστολή (ΙΙΙ,778 έκδ. Kuhn).

[55] Πόλις στην κοιλάδα του Μαιάνδρου, επάνω στον αρχαίο δρόμο από τις Τράλλεις στην Νύσσα.

[56] νύν Lago d’ Averno (Lacus Avernus).

[57] Βλ. Στραβ. V, 244, Δίων Κάσ. XLVI I I , 50.

[58] νυν Κίνμπουρν ή Κίλμπουρν παραφθ. των τουρκ. ον. Κουμ-μπουρνού και Κιλ-μπουρνού – βλ. Πτολ.

[59] οι οποίοι εξ αυτής έλαβαν το όνομα laverniones.

[60] Βλ. Πλαύτο.

[61] δυτικά της Ταυρίδος (σημερινής χερσονήσου της Κριμαίας).

[62] Βλ. Στράβ. Η,346.

[63] Νυν φυσικός λιμήν Κοβέλο, 4,5 μίλ. Β-ΒΑ του Ποσειδίου ακρωτηρίου (νυν Μονοδένδρι) και 5 μίλ. Ν των εκβολών του Μαιάνδρου (νυν Μπουγιούκ Μένδερε).

[64] Βλ. Στράβων (ΙΔ΄,639).

[65] Η νυν Δασσούρ.

[66] Βλ. Στράβων, 255,36.

[67] Ο άνω ρους του ονομάζεται από τους σλάβους Ριέκα ή Ρέκα. Πηγάζει από το όρος Σνέμπεργκ (= Χιονοβούνι), εξαφανίζεται εντός βαράθρου και επανεμφανίζεται μετά από 35 χλμ. στο χωριό Δουίνο (22 χλμ. από την Τεργέστη), στον βραχύ κόλπο της οποίας εκβάλλει στον Αδριατικό κόλπο.

[68] Βλ. Στρ. 16,771.

αρχαια ιερα αλση Λεκακης αρχαιο ιερο αλσος οικολογια οικολογικα