Του Γιώργου Λεκάκη
Η ελληνική λέξις λαιά > λεῖα, λέα (πληθ. λαιαί), σημαίνει «όπως οι λίθοι υφαίνουν στους ιστούς των αργαλειών» / «καθάπερ τὰς λαιὰς προσάπτουσιν αἱ ὑφαίνουσαι τοῖς ἱστοῖς», δηλ. από τα αριστερά. Αυτοί ήταν οι λίθοι με το βάρος των οποίων κρατούσαν ευθείς τους μίτους των στημόνων του όρθιου ιστού.[1]
- λαιοστάτης (ὁ) = αυτός που στέκεται στο αριστερό μέρος. – ΠΗΓΗ: Πολλ. 4.106.
- λαιοῖσι = στα αριστερά.
- λαιόπους (ο) = αυτός που έχει μόνο το αριστερό πόδι. ΠΗΓΗ: Κυρ.
Ο Ζευς με το αριστερό χέρι κρατά το σκήπτρο, δηλώνοντας έτσι την εξουσία του, διότι στα αριστερά βρίσκεται η καρδιά, που είναι το ηγεμονικότερο και νοερότερο σπλάχνο. Το κείμενο γράφει συγκεκριμένα «ἐπί τά λαιά», δηλ. στα αριστερά. Ακόμη και σήμερα λέει ο λαός μας το αριστερό χέρι, “το χέρι της Καρδιάς”, το φιλικότερο. Γι’ αυτό με αυτό σφραγίζονται οι φιλικές συμφωνίες. Κατ’ ευφημισμόν στα ελληνικά αριστερός = ο καλύτερος. Τα άτυχα και τα δυσοίωνα συνδέονται με την αριστερή πλευρά. Αλλά το αριστερό χέρι είναι και το αδύναμο χέρι.
Από την αρχαία ελληνική λέξη λάιος / λαιός προέρχεται η αγγλική λέξη left[2]
> στην παλαιά αγγλική γλώσσα, lyft = αδύναμος, ανόητος (lyft-adl = χωλότητα, παράλυση) και στην τοπική διάλεκτο του Κεντ και στα βόρεια αγγλικά της παλαιάς αγγλικής = αντίθετο του δεξιού.
> ανατ. φριζική luf, ολλανδική loof = αδύναμος, άχρηστος.
> μεσαιων. ολλανδικά και κάτω γερμανικά luchter, luft, κλπ.
> γερμ. links, σουηδικά linka, limp.
> Η λέξις left υπάρχει από το 1200 περίπου. Η συνήθης λέξη στα παλαιά αγγλικά για το αριστερά είναι winstre / winestra [*]. Η σημασία «να είσαι στην αριστερή πλευρά» προέρχεται από το 1300 περίπου. Ως επίρρημα από τις αρχές του 14ου αιώνα. Από το 1600 περίπου είναι σε χρήση με διάφορες έννοιες (ανώμαλος, παράνομος, κλπ.). Η παροιμιώδης φράση “το αριστερό πεδίο εκτός επαφής με τις σχετικές πραγματικότητες“, μαρτυρείται από το 1944, από την θέση του fielder του μπειζμπολ, που τείνει να είναι πολύ μακριά από το παιγνίδι. Και “αυτός έχει έχεις δύο αριστερά πόδια” = “είναι αδέξιος” (από το 1902). Η παρισινή αριστερή όχθη (του ποταμού Σηκουάνα) έχει συνδεθεί με την πνευματική και καλλιτεχνική κουλτούρα, τουλάχιστον από το 1893.
> Από το ελληνικό λαιός > λατ. laevus (στα αριστερά), ρωσικά levyi (= αριστερόχειρας), κλπ. ΠΗΓΗ: Etymology.
[*] λατ sinister, λουβ. ipala, ετρ. hαμφισκα, θρακ. σκαιβας, αβεστ. vairyastara (= προς τα αριστερά, από το vairya = επιθυμητός)].
Η λέξις ΕΤΥΜΟΛΕΙΤΑΙ από την πανάρχαια λέξη λᾶας[3] / λᾶς[4] = η ορυκτή[5] πέτρα, το ορυκτό μέταλλο.
Προέρχεται από την μυκηναϊκή λέξη raeja / laheja > κυπρ. λαος. Ὁ ἐξ ἀρχῆς τύπος ἦτο λᾶϝας > λεὺς (ὅ ἐστι λέϝς) > λεύω (= πετροβολῶ), λάινος (= πέτρινος), λᾶϊγξ (= λιθάρι), λαοξόος (= λιθοξόος), λεύσιμος, λατομείο / λατόμος, κλπ. > λατ. lautumiae = λατομίαι, ίσως και lapis, κλπ.
Αλλά και ο λαός (που δημιουργήθηκε από τις λάες, που έριχναν πίσω τους ο Δευκαλίων και η Πύρρα, για να μεταμορφωθούν σε ανθρωπους, μετά τον καταστροφικό κατακλυσμό για τους ανθρωπους), λεωφόρος (που φέρει λαό), κ.ά.
Η λέξις έγινε συνθετικό αρχαίων ελληνικών ονομάτων: Μενέλαος, Πτερελαος, Λαοκόων, κλπ.
Αλλά και Λα̃ς[6] και Λᾶ η πέτρινη γη της Λακωνίας – θυμηθείτε την Μάνη.
- λαίνθη λάρναξ λιθίνη (Κυρηνη).
Αλλά και η λαύρα[7] (ιων. λαύρη, ἡ) = ο διάδρομος, η ῥύμη (> καλή ρύμη > καλντεριμι, λιθόστρωτο / πετρόκτιστο δρομάκι), η στενωπός: «ἡ ἀγορὰ ἐν Σάμῳ ἔνθα αἱ γυναῖκες ἐπώλουν γλυκίσματα παντοῖα», και ἐν Ἀλεξανδρείᾳ ἐν ᾗ ἐπωλοῦντο πάντα τὰ πρὸς τροφήν», και ο λαβύρινθος! – ΠΗΓΗ: Ἀθήν. 541Α. Κλέαρχ. παρ’ Ἀθην. 540F.
- «διάλαυρος οἰκία» = μεγάλη πέτρινη οικία, πανταχόθεν λαύραις διειλημμένη!
Επίσης λας είναι και το ποιητικό ὄνομα του λίθου. Μάλιστα των λίθων «οὓς ἔρριπτον οἱ πολεμισταί»:
- «ὅσσον τ’ ἐπὶ λᾶας ἵησιν» – Ομ. Ἰλ. Γ. 12, Ζ. 268)
- «ὃς λᾶας ἀναιδής», ἐπὶ τοῦ λίθου τοῦ Σισύφου, Ομ. Ὀδ. λ,598
- «μιν λᾶαν ἔθηκεν, μετέβαλεν αὐτὴν εἰς λίθον», Ομ. Ν. 163, Ἰλ. Ν. 319.
ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης “Λεξικο παραδοσεων”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 5.6.1998.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: Ομηρος, Αριστ. gen. an. 1, 4, vgl. 5, 7. Ησυχιος. Νικ. Θηρ. 45. Καλλ. Ἀποσπ. 104. Σοφ. Ο. Κ. 196. Μεγ. Ἐτυμολ. Πολυδ. Ζ΄,36.
- Και σε επιγραφές και σχόλια: Epigr. Gr.455.2 (Βοστρα), IG14.499 (Κατανη), Inscr. Cypr. 93 H. Puchstein Epigr. Gr. p.76 (Μεμφις), Riv. Fil. 56.224 (Κυρηνη), S. OC196 (λυρ.) codd. (cf. Hdn. Gr. 1.109), Leg. Gort. 10.36. Simon. ap. Sch. Il. Oxy. 1087.40. Corinn. Supp. 1.33 (fem.), cf. Serv. ad Virg. G.1.63, κ.ά.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Αλλά και ο λίθος που χρησιμοποιούσαν για την κίνηση αυτομάτων.
[2] Τα καλά αγγλικά λεξικά, αποδίδουν την λέξη λαιά ως left hand. ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Π. Ιωαννίδης «Η τέχνη του ακούειν».
[3] αἰτ. λᾶαν, γεν. καὶ δοτ. λᾶος, λᾶϊ και δυϊκὸν λᾶε· πληθ., γεν. λάων, δοτ. λάεσι, επικ. λάεσσι – οἱ τύποι οὗτοι εὕρηνται ἅπαντες στον Όμηρο – πλὴν τοῦ λάεσι, ὅστις φαίνεται ἐν Συλλ. Ἐπιγρ. 4650, 5724.
[4] παρ’ Ἀττ. ὡσαύτως συνῃρ. αἰτ. λᾶν, ἀλλὰ λᾶα· εὕρηται καὶ γενική: λάου (ὡς εἰ τὸ λᾶας ἦτο πρωτόκλιτον).
[5] «λαῦρον μέταλλον ἀργύρου», αλλά και το Λαύρειο Αττικής, κλπ.
[6] H Λάας / Λας ήταν διάσημη αρχαία πόλη της Λακεδαιμονίας, στην νυν Κάτω Μάνη. Η μοναδική πόλη ανάμεσα στο Ταίναρο και το Γύθειο, κοντά στο νυν Άνω Βαθύ Λακωνίας, στον 36ο παράλληλο [36°43′40″N 22°30′17″E].
Την πόλη ίδρυσαν άνθρωποι που δημιουργήθηκαν από τους λάες / λίθους που έριχναν ο Δευκαλίων και η Πύρρα μετά τον κατακλυσμό! Όντως κατοικείται από την εποχή του Λίθου (βρέθηκαν οψιδιανος, θραύσματα κεραμικής, και ένας ογκόλιθος από την ελλαδική περίοδο (1400 – 1100 π.Χ.).
Σε απόσταση 10 στάδια από την θάλασσα και 40 στάδια νότια από το Γύθειο, στην κορυφή του όρους Ασία ή Ασέα – νυν λόφος του Πασσαβά. Η ακρόπολη της πόλης παρέμενε εκεί επί Παυσανία, με ιερό αφιερωμένο στην Αθηνά Σώτηρα Ασία, δίπλα στην πύλη, ένα άγαλμα του Ηρακλή, το οποίο ίδρυσαν οι Λαπέρσες Διόσκουροι, όταν επέστρεψαν από την Αργοναυτική εκστρατεία. Αλλά μια νέα πόλη επανιδρύθηκε ανάμεσα σε τρεις μικρούς λόφους της ίδιας περιοχής [μεταξύ των βουνών Ασία, Ίλιον (Μαστρολέων) και Κνακάδιον (Ταρμπολιάς)]. Στον δεύτερο λόφο, το Ίλιον, βρίσκονταν οι ναοί του Ασκληπιού και του Διονύσου. Ο Όμηρος την περιλαμβάνει στον Κατάλογο των πόλεων των πλοίων της «Ιλιάδας» («οἵ τε Λάαν εἶχον ἠδ᾽ Οἴτυλον ἀμφενέμοντο Ποιοι Λάας κατοικούσαν και καλλιεργούσαν τα λιβάδια του Οιτύλου»). Την πόλη κατέστρεψαν οι Διόσκουροι, οι Λαπέρσες (αυτοί που παίρνουν τις λάες). Στον τρίτο λόφο, το Κνακάδιον, υπήρχε ναός του Απόλλωνα Καρνείου (βρέθηκε αρχαϊκή ερμαϊκή στήλης με κεφαλή κριαριού).
Βρεθηκαν επίσης χάλκινο αγαλματίδιο του θεού Πάνα και τέσσερις επιγραφές. Εδώ ανάβλυζε επίσης η πηγή Γαλακώ (λόγω χρώματος) δίπλα στην πηγή βρισκόταν το γυμνάσιο με ένα άγαλμα του Ερμή και 5 στάδια (900 μ.) από την πόλη έρεε ο ποταμός Σμῆνος (δυστυχώς νυν… Τουρκόβρυση), με εξαιρετικά άριστα νερά του, από τα καλυτερα νερα του κοσμου. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επισης: Γ. Λεκακης “Οι 775 εως τωρα γνωστες ιαματικές πηγες της Ελλαδος”.
Πλησίον της πόλης, στο Αεράεινον / Ἀράϊνον (νυν Αγερανός) υπήρχε ο τάφος του ιδρυτου της πόλεως. Ο ήρωας Λας δολοφονήθηκε από τον Αχιλλέα, ο οποίος είχε πολλά ιερά προς τιμήν του (καθώς και της Θέτιδας και του Νηρέα) στην περιοχή. Επίσης ετιμάτο και ο θεος Ποσειδών σε ναό που ίδρυσε ο Οδυσσέας, επιστρέφοντας από την Τροία! Φαίνεται ο βυθισμένος κυματοθραύστης (ρωμαϊκής εποχής). Εδώ έκειτο ο ναός της Δίκτυννας Αρτεμιδος, με αρχαία ερείπια του Δικτύνναιου να εντοπίζονται Α. της εκκλησίας του Αγίου Νικολάου.
Οι Δωριείς της Σπάρτης με σκληρούς αγώνες πήραν τις μυκηναϊκες θέσεις. Επί Μενελάου έως και τα πρώτα χρόνια του τυράννου Νάβη (207 – 192 π.Χ.), ο Λας υπαγόταν στην δικαιοδοσία της Σπάρτης, και οι κάτοικοί της ανήκαν στους περίοικους.
Σήμερα στην θέση της είναι το περίφημο κάστρο του Πασσαβά.
ΠΗΓΗ: Ψευδοσκύλαξ «Περίπλους». Όμηρος. Θουκυδίδης. Παυσανίας. Στράβων (Η΄ V3). Στέφανος Βυζάντιος. Γ. Λεκάκης «Λακώνων Γη».
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Ed. S. Forster «Γύθειο και η βορειοδυτική ακτή του Λακωνικού Κόλπου» στο Ετήσιο περιοδικο της Βρετανικής Σχολής Αθηνών, 13, 1906 – 1907.
- Ch. A. M. Gardner «Η χερσόνησος της Μάνης στην αρχαιότητα: μια αρχαιολογική, ιστορική και επιγραφική έρευνα», Πανεπιστήμιο της Βρετανικής Κολομβίας, 2018.
ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ:
[7] Και όχι λάβρα.
αγγλικη λεξη left αρχαια ελληνικη ομηρικη λεξις Λεκακης αριστερα αριστερο χερι ποδι αριστερος αριστερη
