Του καθηγητή φιλολογου, Πέτρου Ιωαννίδη
ΑΝΑΦΛΕΞΗ ΚΑΙ ΟΧΙ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΗ!
«Οὐ γάρ ὡς ἀγγεῖον ὁ νοῦς ἀποπληρώσεως ἀλλ᾽ ὑπεκκαύματος μόνον ὥσπερ ὕλη δεῖται, ὁρμήν ἐμποιοῦντος εὑρετικήν καί ὄρεξιν ἐπί τήν ἀλήθειαν». (= Γιατί το μυαλό δεν είναι ένα δοχείο που πρέπει να γεμίσει, αλλά όπως ένα δεμάτι ξύλα που χρειάζεται ένα προσάναμμα (σπινθήρα) μόνο για να ανάψει / διεγείρει την τάση / το πάθος της αναζήτησης και την επιθυμία για την ανεύρεση της αλήθειας). – Πλούταρχος, 50-120, «Περί του ακούειν», κεφ. 18.
Οι περισσότερες σελίδες του Διαδικτύου αποδίδουν το παραπάνω απόσπασμα στον νομπελίστα (1923) Ιρλανδό ποιητή Ου. Μπ. Γέιτς (W. B. Yeats, 1865 – 1939), o oποίος παράφρασε αντιγράφοντας τον Πλούταρχο: «Η εκπαίδευση δεν είναι το γέμισμα ενός κουβά αλλά το άναμμα μιας φλόγας».
Η μάθηση δεν πρέπει να είναι μια μηχανική συσσώρευση πληροφοριών, αλλά να στοχεύει στην αφύπνιση της περιέργειας, της έμπνευσης και της κριτικής σκέψης των μαθητών. Ο εκπαιδευτικός δεν πρέπει να είναι αναμεταδότης/πομπός πληροφοριών, αλλά εμπνευστής που θα καλλιεργεί το πάθος της μάθησης και τη λαχτάρα αναζήτησης της αλήθειας.
ΕΝΕΡΓΗΤΙΚΗ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΤΑ ΠΑΘΗΤΙΚΗΣ; ΑΝΘΡΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΚΑΤΑ ΥΠΕΡΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ, ΤΕΧΝΗΤΗΣ ΥΠΕΡ-ΝΟΗΜΟΣΥΝΗΣ ΚΑΙ ΨΗΦΙΑΚΟΥ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΒΟΗΘΟΥ (AI) ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ;
Οι κυβερνώντες θεωρούν επικίνδυνο πράγμα την πυράκτωση του νου/μυαλού των πολιτών γι’ αυτό και τους προτιμούν αδρανείς / ανενεργούς ή τουλάχιστον βραχυκυκλωμένους για να τους ελέγχουν απροσκόπτως και ανεπαισθήτως.
ΕΝΕΡΓΗΤΙΚΗ ΑΚΡΟΑΣΗ ΚΑΤΑ ΠΑΘΗΤΙΚΗΣ!
Από τη δημοκρατική πρόσκληση του κήρυκα στην Πνύκα για αγόρευση «ΤΙΣ ΒΟΥΛΕΤΑΙ ΑΓΟΡΕΥΕΙΝ;» στην πρόσκληση για ενεργητική ακρόαση, «ΤΙΣ ΒΟΥΛΕΥΤΑΙ ΑΚΟΥΕΙΝ;»
«ΚΑΛΩΣ ΑΚΟΥΣΑΙ = ΚΑΛΩΣ ΒΙΩΝΑΙ»
Ο ορθός τρόπος ακρόασης είναι ο σπόρος της γνώσης, της φρόνησης, της αρετής και της αλήθειας. Είναι καλλιέργεια του νου και του χαρακτήρα.
Το έναυσμα για το σημερινό μου άρθρο, μου το έδωσε ένα έργο του Πλουτάρχου, (50-120), του ιστορικού, φιλοσόφου και βιογράφου, από τη Χαιρώνεια της Βοιωτίας, μια παιδαγωγική του πραγματεία, «περί του ακούειν», (De recta ratione audiendi) από τις (83) των «ΗΘΙΚΩΝ» του (moralia) όπου περιέχονται πολύτιμες παραινέσεις επί του θέματος. Το έργο αυτό αν και γράφτηκε (19) αιώνες πριν, δεν έχει χάσει ποτέ την επικαιρότητά του. Εμείς, σήμερα, κάνουμε ακριβώς το αντίθετο: ακούμε λίγο έως καθόλου και μιλάμε πολύ, φλυαρούμε ανερυθριάστως και ασυστόλως! «Η τέχνη του ακούειν», δηλαδή η ακρόαση μετά προσοχής είναι μια τέχνη παραγκωνισμένη, γιατί δεν την εκτιμούμε όσο θα έπρεπε!
«Ὁ ἔχων ὦτα ἀκούειν, ἀκουέτω!»
Η ΤΡΙΜΕΡΗΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ. ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΤΩΝ ΑΚΡΟΑΤΩΝ
- α) Οι ακούοντες και υπ-ακούοντες, ανεξελέγκτως, χωρίς δηλαδή να ελέγξουν τί ακούν λόγω αβουλίας, αμαθείας, φοβίας, αυτοί στερούνται προσωπικότητας και καθίστανται δούλοι.
- β) Οι ακούοντες αλλά μη υπ-ακούοντες λόγω εγωισμού, ισχυρογνωμοσύνης, επιπολαιότητας ή αλαζονείας και αυτοί καθίστανται δούλοι της ανοησίας τους,
- γ) Οι ακούοντες και κρίνοντες, κρίνουν δηλαδή ελέγχουν/φιλτράρουν μια γνώμη, ιδέα, μια πληροφορία, ένα επιχείρημα και αλλάζουν τις απόψεις τους, αν το επιχείρημα είναι ισχυρό, αυτοί είναι οι πραγματικά ελεύθεροι άνθρωποι.
Το παραπάνω απόσπασμα αποδίδεται στον Βίαντα τον Πριηνέα, (625 – 540), έναν από τους επτά σοφούς της Αρχαίας Ελλάδας, και αφορά στη διάκριση των ανθρώπων ανάλογα με τη στάση τους απέναντι στα λόγια, την γνώση και την υπακοή. Δεν εντοπίζεται αυτολεξεί σε αρχαίο κείμενο, αποτελεί όμως σύνοψη των ιδεών του για την κρίση και τη σοφία.
Ο Όμηρος έχει έναν υπέροχο στίχο στην “Ιλιάδα” [Ο,203], που απευθύνει η ποδήνεμος ὠκέα Ἶρις στον γαιήοχο κυανοχαίτη Ποσειδώνα: «Στρεπταί μέν τε φρένες ἐσθλῶν».
Τα μυαλά / οι ιδέες των ευφυών ανθρώπων αλλάζουν όταν υπάρχει κάποιο λογικό και ορθό επιχείρημα. Με απλά λόγια μόνο τους ευφυείς μπορούμε να πείσουμε.
«Καί τήν φύσιν ἡμῶν ἑκάστῳ λέγουσι δύο μέν ὦτα δοῦναι, μίαν δέ γλῶτταν, ὡς ἐλάττονα λέγειν ἤ ἀκούειν ὀφείλοντι». (= Η φύση έδωσε στον καθ’ έναν από εμάς δύο αυτιά και μια γλώσσα, γιατί οφείλουμε να μιλάμε λιγότερο απ’ ό,τι ακούμε). – Πλούταρχος, 50-120, «Περί του ακούειν», κεφ. 3.
«Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΑΚΟΥΕΙΝ»
Δεν υπάρχει λαμπρότερο παράδειγμα από τον διαπρεπή γλύπτη Φειδία (500 – 430), τον άνθρωπο εκείνον που το έργο του ενέπνευσε τους μεταγενέστερους επιστήμονες σε ένδειξη τιμής να δώσουν το αρχικό του ονόματός του «φ» στην σύγχρονη ονομασία του Χρυσού Αριθμού (φ = 1,618) που συναντάται συχνά στην αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική, την τέχνη (Παρθενώνας, έργα Ντα Βίντσι) και τη φύση (διάταξη πετάλων, σχήμα γαλαξιών, κοχύλια, αναλογία των διαστάσεων του ανθρωπίνου σώματος).
«Φειδίας ο άνθρωπος που ήξερε να ακούει!
Βρισκόμαστε στην ακμή της Αθηναϊκής ηγεμονίας, ο Φειδίας είναι ο πλέον περιώνυμος γλύπτης για τα ιδεώδη αγάλματά του. Προσωπικός φίλος και συνεργάτης του Περικλή έχει συμβάλει τα μέγιστα στο κύρος του σπουδαίου ανδρός της πόλεως των Αθηνών και στην ανοικοδόμησή της μετά τις καταστροφές, που υπέστη κατά τους περσικούς πολέμους. Ιδιαιτέρως συνέβαλε σε αυτό η κατασκευή 50 περίπου αγαλμάτων, των αετωμάτων του Παρθενώνα και της ανάγλυφης ταινίας της ζωφόρου που φτάνει τα 160 μ.
Εκείνο το άγαλμα με το οποίο απέσπασε το θαυμασμό των Ελλήνων και απέκτησε Πανελλήνια φήμη ήταν το Χρυσελεφάντινο Άγαλμα της Παρθένου Αθηνάς. Οι Ηλείοι εζήλωσαν το κάλλος της λαμπρής πόλης των Αθηνών και ως διοργανωτές των Ολυμπιακών Αγώνων, οραματίστηκαν την ολοκλήρωση του λαμπρού ναού προς τιμήν του Ολυμπίου Διός με την ανάθεση του αγάλματός του στον Φειδία. Αποτέλεσμα ήταν ένα επιβλητικό αριστούργημα που μαζί με το βάθρο του έφτανε τα 14,1 μ. σε ύψος, και απεικόνιζε τον ύψιστο των θεών καθισμένο σε χρυσό θρόνο.
Στο δεξί του χέρι κρατούσε μια χρυσελεφάντινη Νίκη και στο αριστερό του το σκήπτρο. Ένα χρυσό ιμάτιο άφηνε γυμνό ένα μεγάλο μέρος του άνω σώματός του, ενώ κάλυπτε με τις πτυχές του τον θεό, από την μέση και κάτω. Τα πόδια του κοσμούσαν χρυσά πέδιλα και δίπλα σ’ αυτά έθεσε ο καλλιτέχνης την υπογραφή του:
ΦΕΙΔΙΑΣ ΧΑΡΜΙΔΟΥ ΥΙΟΣ ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΜΕ ΕΠΟΙΗΣΕΝ
Για τον συμβολισμό του αγάλματος του Διός θα αντλήσουμε πολύτιμες πληροφορίες από τον Νεοπλατωνικό φιλόσοφο Πορφύριο από την Τύρο της Φοινίκης (234 – 305). Το βιβλίο του επιγράφεται «Περί αγαλμάτων», αυτό αποτελεί ένα σπάνιο κείμενο της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας, που αναλύει τον συμβολισμό και τη θεολογική σημασία των αρχαίων αγαλμάτων.
ΕΝΑ ΑΠΟ ΤΑ ΕΠΤΑ ΘΑΥΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ
Το άγαλμα παριστάνεται ανθρωπόμορφο και με αυτό ο θεός νοείται ως δύναμη που δημιουργεί τον κόσμο των ανθρώπων και του δίνει μορφή. Το άγαλμα έχει την έννοια του ἀγάλλω = αγλαΐζω, λαμπρύνω, στολίζω. Μας αγάλλει το άγαλμα και μας υπενθυμίζει την ασώματη, την άυλη δύναμη. Οι Ρωμαίοι αντέγραψαν την αρχαία ελληνική θεολογία αλλά δεν κατάφεραν να φτάσουν στην ουσία της με αποτέλεσμα αυτό που εμείς ονομάζουμε άγαλμα, αυτοί να το ονομάζουν «statua» και από εκεί πέρασε σε όλες τις νεολατινικές γλώσσες. Η λέξη «statua» παράγεται από το αρχαίο ελληνικό ρήμα «ἵστημι», γι’ αυτούς δηλαδή είναι κάτι στατικό, που απλώς στέκεται όρθιο, για εμάς είναι «συν-κίνησις» ψυχής.
Ο Ζευς απεικονίζεται καθιστός, γεγονός που συμβολίζει την εδραία και σταθερή του δύναμη. Από τη μέση και πάνω είναι γυμνός επειδή γίνεται ορατός στις ουράνιες και νοητικές περιοχές του κόσμου. Το κάτω μέρος του σώματος του είναι σκεπασμένο διότι στις κατώτερες περιοχές δεν είναι ορατός. Ο άνθρωπος που ανέρχεται, που ανυψώνεται που εξελίσσεται μπορεί να τον δει «τοῖς δυναμένοις» λέει ο Πρόκλος ο Διάδοχος, (412-485), νεοπλατωνικός φιλόσοφος, μεγάλος εκπρόσωπος της Αρχαίας Ελληνικής Σκέψης πριν από την επικράτηση του Χριστιανισμού, όχι όμως αυτός που βρίσκεται χαμηλά.
Το λεξικό «ΣΟΥΔΑ[1]» το οποίο γράφτηκε τον 10ο αιώνα και περιέχει 30.000 λήμματα, περιγράφει και εξηγεί το άγαλμα αυτό, διατυπώνοντάς το πάρα πολύ ωραία: «τοῖς χαμαιζήλοις ὁ θεός ἄγνωστος». Το χαμαίζηλος παράγεται από το χαμαί + ζηλόω-ῶ, άρα είναι ο ζηλῶν τό ἔδαφος, ὁ μή αἱρόμενος ὑψηλά, ὁ ταπεινός, ὁ χαμερπής.
Ο Ζευς με το αριστερό χέρι κρατά το σκήπτρο, δηλώνοντας έτσι την εξουσία του, διότι στα αριστερά βρίσκεται η καρδιά που είναι το ηγεμονικότερο και νοερότερο σπλάχνο. Ο βασιλιάς του κόσμου λοιπόν είναι ο δημιουργικός νους. Το κείμενο λέει «ἐπί τά λαιά» άλλη μια λέξη για το αριστερός, από τη λέξην αυτή προέρχεται η αγγλική λέξη «left».
Στο δεξί του χέρι κρατά μια Νίκη, σύμβολο ότι αυτός νικά τα πάντα. Τι μας λένε όλα αυτά, ότι ο γλύπτης Φειδίας είναι απαραίτητο να ήταν θεολόγος. Ωστόσο για τον Φειδία το άγαλμα αυτό δεν είχε λάβει την τελική του μορφή. Κάλεσε λοιπόν τους Ηλείους να το δουν. Ο ίδιος στάθηκε πίσω από ένα παραπέτασμα για να ακούσει όχι μόνο αυτούς που επαινούσαν το έργο του, αλλά κυρίως αυτούς που το επέκριναν. Ο ένας βρήκε τη μύτη πως ήταν παχύτερη του πρέποντος, ο άλλος ότι το πρόσωπο ήταν επιμηκέστερο, ο τρίτος κάτι άλλο.
Όταν έφυγαν οι θεατές, οι Φειδίας κλείστηκε στο εργαστήριό του και άρχισε να διορθώνει το άγαλμα σύμφωνα με τις υποδείξεις των περισσοτέρων. Δεν θεωρούσε ασήμαντη τη γνώμη τόσων ανθρώπων, αντιθέτως πίστευε ότι «οι πολλοί» βλέπουν καλύτερα από τον έναν, έστω και αν αυτός ο ένας είναι ο Φειδίας. Την ιστορία αυτή τη διηγείται ο Λουκιανός ο Σαμοσατεύς, (120 – 180), ο δημιουργός του σατυρικού διαλόγου και ο «πατέρας» της πρώιμης επιστημονικής φαντασίας στο σκωπτικό διαλογικό του έργο «Υπέρ των εικόνων», κεφ. 14. Διευκρινίζουμε ότι «οι πολλοί» δεν σημαίνει τον πρώτο τυχόντα, για τον απλούστατο λόγο ότι ο πρώτος τυχών δεν ενδιαφέρεται για την τέχνη. Αυτοί οι άνθρωποι που ήρθαν εκεί ενδιαφέρονταν να δουν αυτό το άγαλμα και να το κρίνουν.
Η ακοή είναι αποκλειστική αίσθηση! Μπορείς να δεις, να οσφριστείς, να γευτείς, να αγγίξεις διάφορα πράγματα ταυτόχρονα. Αλλά ακούς έναν ομιλητή. Αυτό το γνωρίζουν καλά οι πολιτικοί, που όταν δεν θέλουν να ακουστεί ο πολιτικός τους αντίπαλος, μιλάνε ταυτόχρονα χωρίς να νοιάζονται αν αυτό είναι αγένεια και απρέπεια – εξ άλλου ποιος έχασε την ντροπή… για να την βρουν αυτοί;
Ο ορθός τρόπος ακρόασης αποτελεί τη θεμελιώδη αρχή για μια καλύτερη και ποιοτική ζωή. Η πραγματεία τελειώνει με τη φράση: «Ἀρχή τοῦ καλῶς βιῶναι τό καλῶς ἀκοῦσαι».
ΠΗΓΗ: Από την στήλη του γράφοντος “ΕΤΥΜΟΛΟΓΩ ΑΡΑ ΥΠΑΡΧΩ – «ἄπιτε»!” με τίτλο “Ἐκ Φιληκοΐας ἄρχεσθαι & Ἀδολεσχίας[2] παύεσθαι”.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] ΣΟΥΔΑΣ, Λεξικόν, γράμμα ζήτα, λήμμα Ζευς, 39,6.
[2] Ἀδολεσχία: παράγεται από το επίρρ. ἄδην = κατά κόρον, άφθονα, υπεραρκετά, ασταμάτητα + η λέσχη = η συνομιλία, συζήτηση· άρα η φλυαρία, πολυλογία, λογοδιάρροια.
Περι της τεχνης του ακουειν ακουω ακοη
