Του Γιώργου Λεκάκη
Η αρχαία πόλη Σάλος[1] > λατ. Salo, Solin[2] > Σάλωνα, Salona [43°32’22.0″N 16°28’59.0″E], η κάποτε ακμάζουσα πρωτεύουσα της ρωμαϊκής επαρχίας της Δαλματίας, κοντά στην αρχαία ελληνική πόλη Ασπάλαθο – νυν παραφρασμένα Σπλιτ Κροατίας.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για τα ΣΑΛΩΝΑ, ΕΔΩ.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για την ΔΑΛΜΑΤΙΑ, ΕΔΩ.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για την ΑΣΠΑΛΑΘΟ / ΣΠΛΙΤ, ΕΔΩ.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για την ΚΡΟΑΤΙΑ, ΕΔΩ.
Εδώ οι αρχαίοι Έλληνες είχαν ιδρύσει μια αγορά, ήδη από την 1η χιλιετία π.Χ.[3]
Τα Σάλωνα αναπτύχθηκαν στην περιοχή όπου ήταν οι αρχαίες ελληνικές πόλεις Τραγύριον[4] και Επέτιον[5] στον ποταμό Ύαδρο[6] τον 3ο αιώνα π.Χ. Μετά ήλθαν οι Ρωμαίοι…
- ΔΙΑΒΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκη “Η αρχαία ελληνική Ιλλυρία και Δαλματία“, ΕΔΩ.
- ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκη “Η αρχαία Ελληνική Αδριατική: Ελληνική η αρχαιότερη επιγραφή της Κροατίας!”, ΕΔΩ.
Έχουν έρθει στο φως αρχαία τείχη, αγορά, θέατρο, αμφιθέατρο, δημόσια λουτρά και υδραγωγείο, επιγραφές (στα ελληνικά και λατινικά), τόσο εντός των τειχών, όσο και στα νεκροταφεία έξω από την πόλη, καθώς οι Ρωμαίοι απαγόρευαν τις ταφές εντός των ορίων της πόλης.
Φαίνεται ότι ήταν ένα μεγάλο λιμάνι, καθώς για την Μάχη της Σένα Γκάλικα (551 μ.Χ.), ο Βυζαντινός στρατηγός Ιωάννης ο Αιματηρός[7] απέπλευσε από εδώ με 38 πλοία (σε σύγκριση με τα 12 της Ραβέννας).[8]
Η αρχαιολογική σκαπάνη συνεχίζει να αποκαλύπτει νέα μυστικά, καθώς ομάδες συντήρησης πραγματοποιούν εκτεταμένες εργασίες αποκατάστασης στο μνημειώδες αμφιθέατρό της [43.538492151395175, 16.474354309404543] – παραπάνω φωτ.
ΤΩΡΑ βρέθηκε και αρχαία σήραγγα και έργα μηχανικής 2.000 χρόνων στο εμβληματικό αμφιθέατρο των Σαλώνων, το οποίο είναι ένα από τα πιο πολύτιμα αρχαιολογικά μνημεία της Κροατίας – βασικό αστικό κέντρο του αρχαίου Αδριατικού κόσμου. Το 2025, οι ειδικοί επανέλαβαν τις εργασίες τους στο βόρειο τμήμα του χώρου, στα καθισματα του αμφιθεάτρου. Αποκάλυψαν και τεκμηρίωσαν ένα τμήμα αρχαίου οδοστρώματος. Η ανακάλυψη παρέχει πολύτιμες πληροφορίες για το πώς κυκλοφορούσαν κάποτε οι θεατές, και πώς λειτουργούσε το συγκρότημα της αρένας κατά την διάρκεια δημόσιων θεαμάτων πριν από σχεδόν δύο χιλιετίες.
Ένα από τα πιο αξιοσημείωτα ευρήματα αναδύθηκε στην δυτική είσοδο της αρένας, γνωστή στα λατινικά ως porta pompae. Οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν αυθεντικούς σιδερένιους σφιγκτήρες, που εξακολουθούσαν να συνδέουν ογκώδη πέτρινα μέλη! Σχεδόν 2.000 χρόνια μετά, οι σφιγκτήρες συνεχίζουν να εκτελούν τον αρχικό δομικό τους ρόλο – μια ισχυρή απόδειξη της ακρίβειάς τους και της μηχανικής της εποχής.
Το αμφιθέατρο των Σαλώνων, που πιστεύεται ότι κτίστηκε μάλλον τον 2ο αιώνα μ.Χ., μπορούσε να φιλοξενήσει 15.000 – 18.000 θεατές. Ήταν σύμβολο της ρωμαϊκής εξουσίας και της αστικής πολυπλοκότητας στην ανατολική ακτή της Αδριατικής. Οι εκδηλώσεις που πραγματοποιούνταν εδώ περιλάμβαναν:
- μονομαχίες (munera) και
- κυνήγι και θανάτωση ζώων (venationes),
βάρβαρα θεάματα βαθειά ριζωμένα στην ρωμαϊκή κοινωνική και πολιτική ζωή.
Μεταξύ των πιο ιστορικά φορτισμένων περιοχών του χώρου είναι ο προσφάτως επανανακαλυφθείς υπόγειος διάδρομος, που εκτείνεται περίπου 90 μ. νότια από την Porta Libitinae – την λεγόμενη «Πύλη του Θανάτου» (παραπάνω φωτ.). Η Libitina[9] ήταν η θεά του ρωμαϊκού πανθέου, που συνδεόταν με τις κηδείες και τις ταφικές τελετουργίες. Στην ρωμαϊκή κουλτούρα, το όνομά της συνδέθηκε στενά με την διαχείριση του θανάτου και τις νεκρικές τελετουργίες. Τα τέλη για τις κηδείες καταβάλλονταν, μερικές φορές, σε ναούς αφιερωμένους σε αυτήν, και ο συμβολισμός της επεκτεινόταν στην αρχιτεκτονική των αμφιθεάτρων σε όλην την αυτοκρατορία, επειδή εκεί πέθαιναν πολλοί μονομάχοι και σκλάβοι που πάλευαν για την ελευθερία τους. Σε αρένες όπως αυτή των Σαλώνων, η Porta Libitinae εξυπηρετούσε έναν ζοφερό, αλλά πρακτικό σκοπό: Ήταν η έξοδος μέσω της οποίας τραυματισμένοι ή σκοτωμένοι μονομάχοι και ζώα απομακρύνονταν από το κοινό. [Και το Κολοσσαίον είχε μια πύλη αφιερωμένη στην Λιβιτίνα, για όλους τους μονομάχους που έπεφταν εκεί]. Αυτός ο χωρικός διαχωρισμός ήταν στην θεατρική χωρογραφία των ρωμαϊκών θεαμάτων. Ενώ η κύρια τελετουργική είσοδος – η porta pompae – συνδεόταν με πομπές και παρελάσεις, η Πύλη του Θανάτου σηματοδοτούσε τις σιωπηλές, αόρατες συνέπειες ενός βάρβαρου θεάματος.
Κάποιοι νεοβανδαλοι, ειχαν μετατρέψει την αρχαία σήραγγα σε σκουπιδότοπο…
Το άνοιγμα αυτής της σήραγγας όχι μόνον ενισχύει την επιστημονική κατανόηση του αμφιθεάτρου, αλλά ενισχύει και την ερμηνευτική δυνατότητα του χώρου για τους επισκέπτες. Το περπάτημα στον διάδρομο προσφέρει μια απτή σύνδεση με τους κρυμμένους μηχανισμούς της ρωμαϊκής κουλτούρας…
ΠΗΓΗ: «Između istraživanja, zaštite i odgovornosti – Iza kulisa salonitanskog amfiteatra», Αρχαιολογικό Μουσείο Σπλιτ, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 24.2.2026.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Salona A Guide to Archarological Localities, Archeological Museum of Split, 2011.
- Ashley M.(*) «The Mammoth Book of King Arthur», εκδ. Carroll and Graf Publishers, New York 2005.
- Clairmont Chr. W. «Excavations at Salona, Yugoslavia, 1969–1972», the Department of Classics, Douglass College, Rutg, 1975.
- Mimica B. και Mimica Iv. “A Contribution to the Study of the Byzantine Mint in Salona – Follis from the Village of Gata near Omiš», Numizmatičke Vijesti, 55 (66): 33–37, 2013.
- Boršić L. κ.ά. «Liburnians and Illyrian Lembs: Iron Age Ships of the Eastern Adriatic», εκδ. Archaeopress, 2021.
- Πορφυρογέννητος Κ. / Porphyregonitus, Constantine, επιμ. G. Moravcsik “De Administrando Imperio”, Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies, pp. 123–125, 141, Washington D.C., 1949 και 1967.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Το τοπωνύμιο Σάλος σημαίνει παρά την άλα, δηλ. παραθαλάσσια, όπως και είναι τα Σάλωνα. Σχετικά τοπωνύμια με αλυκές. Ακόμη και σήμερα σάλος ή αποθαλασσία λέγεται το βουβό κύμα, η φουσκοθαλασσιά ή ρεστία > εξ ου και swell ο κυματισμός.
[2] Η πόλις Σόλιν [43°32’06.0″N 16°29’06.0″E] αναπτύχθηκε στην θέση της αρχαίας πόλης Σάλου / Σάλωνα, η οποία ήταν η πρωτεύουσα της ρωμαϊκής επαρχίας της Δαλματίας και η γενέτειρα του αυτοκράτορα Διοκλητιανού.
[3] ΠΗΓΗ: «Excavations at Salona, Yugoslavia, 1969–1972: conducted for the Department of Classics», Douglass College, Rutg, by Chr. W. Clairmont, 1975.
Το νησακι του Τράγου – νυν Trogir. Δεξιά, στον Κόλπο της Καστέλας, το άλλο νησάκι Čiovo, αρχαία ελληνικά Βους > λατ. Bua ή Boa, Bubus, Bavo – ΠΗΓΗ: Πλίνιος Πρεσβύτερος (“Φυσική Ιστορία”, 3.26). Λένε πως το κροατικό του όνομα προέρχεται από το λατινικό Caput Iovis.
[4] Αρχαία ελληνική πόλη-αποικία στο νησάκι Τράγος (παραπάνω φωτ.) > Τραγούριον > Trogir, Τράου 943°31’00.9″N 16°15’04.9″E], 27 χλμ. Δ. της πόλεως του Σπλιτ.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για το ΤΡΑΓΥΡΙΟΝ, ΕΔΩ.
[5] Επέτιον > λατινικά: Epetium > ιταλικά: Stobrezio, νυν Στόμπρετς [43°29’58.0″N 16°31’20.0″E]: Ιστορικό χωριό και τώρα τουριστικό θέρετρο στην Αδριατική Θάλασσα, στην κεντρική Δαλματία της Κροατίας. Μέρος της πόλης του Σπλιτ. Ιδρύθηκε ως αρχαία ελληνική αποικία στις ακτές της Ιλλυρίας. Εδώ ανακαλύφθηκε η σαρκοφάγος του Λούκιου Αρτόριου Κάστους, ενός Ρωμαίου έπαρχου, που πιστεύεται ότι πιθανώς ήταν μια από τις εμπνεύσεις για ορισμένους από τους θρύλους του Βασιλιά Αρθούρου!(*)
[6] Η πηγή του βρίσκεται 7 χλμ. ΒΑ. Του Σπλιτ, στα βουνά Μόζορ των Δειναρικών Άλπεων. Απ’ εδώ ξεκινά το Διοκλητιανό Υδραγωγείο, το οποίο τροφοδοτούσε το Παλλάτι του Διοκλητιανού με νερό. Εδώ ζει το απειλούμενο υποείδος πέστροφας Jadra ( Salmothymus obtusirostris salonitana).
[7] Ο Ιωάννης (537; – μετά το 553) ήταν βυζαντινός αριστοκράτης, μάγιστρος και στρατηγός. Ανιψιός του επαναστάτη Βιταλιανού, υπάτου (το 520) και στρατιωτικού στην υπηρεσία του Αυτοκράτορα Ιουστινιανού Α΄ (βασ. 527 – 565). Έλαβε ενεργό μέρος στον Γοτθικό Πόλεμο (535 – 554) εναντίον των Οστρογότθων (Γότθων). Νυμφεύτηκε την Ιουστίνα, κόρη του ξαδέλφου του Ιουστινιανού, Γερμανού.
[8] ΠΗΓΗ: Marin Em. “Moguće pomorske komunikacije starokršćanske Salone”. Histria Antiqua. 21 (21): 123 – 128, 2012.
[9] Η Λιβιτίνα είναι μια αρχαϊκή θεότητα, στο ρωμαϊκό Πάνθεον, επιφορτισμένη με την επίβλεψη των καθηκόντων και των τελετουργιών που αποδίδονταν στους νεκρούς και, ως εκ τούτου, προΐστατο των κηδειών. Είχε ίδιον ιερό κοντά σε ένα ιερό άλσος (lucus Libitinae), που βρισκόταν στον λόφο των Εσκουιλίνων, κοντά στην Πύλη των Εσκουιλίνων (Αψίδα του Γαλλιηνού). Περιγράφεται με μαύρο μανδύα και σκούρα φτερά, που αιωρείται σαν γιγάντιο αρπακτικό πουλί – κοράκι – επάνω από το θύμα της μέχρι να έρθει η ώρα του, οπότε και κτυπάει. Το πρόσωπό της σπανίως απεικονιζόταν. Σπανίως της προσφέρονταν θυσίες, σε αντίθεση με τον Όρκο, το ανδρικό δίπολό της. Ο Σέρβιος Τύλλιος, ο 6ος Ρωμαίος βασιλιάς, ήταν ο πρώτος που έκτισε ναούς αφιερωμένους σε αυτήν, στεγάζοντας τους νεκροθάφτες (που λέγονταν εξ αυτής libitinarii), όλα τα απαραίτητα ταφικά σύνεργα, αλλά και τα μητρώα θανάτου. Οι Ρωμαίοι είχαν παράδοση να φέρνουν ένα νόμισμα στον ναό της μετά τον θάνατο προσφιλούς τους προσώπου – παραλλαγή του αρχαίου ελληνικού χαρώνειου νομίσματος. Ανάλογή της θεότητα βρίσκουμε στην Περσεφόνη και την Προσερπίνα.
ΠΗΓΗ:
- Πλούταρχος, Βίος του Νουμά, XII.
- Eisenhut W. στο Der Kleine Pauly (KlP), Vol. 3, Stuttgart 1969.
- Λεκακης Γ. “Λεξικο παραδοσεων”.
Πυλη Θανατου αρχαιο αμφιθεατρο Σαλωνα Λεκάκης Kaštela Θανατος αρχαια ελληνικη πολη Σαλος λατινικα σαλο Salo, σολιν Solin Salona 43ος παραλληλος ακμη πρωτευουσα ρωμαικη επαρχια Δαλματια ασπαλαθος παραφραση Σπλιτ κροατιας αρχαιοι ελληνες ιδρυση αγορα 1η χιλιετια πΧ αρχαιες ελληνικες πολεις Τραγυριον Επετιον ποταμος υαδρος ιαδρος 3ος αιωνας Ρωμαιοι τειχη, αγορα θεατρο, αμφιθεατρο, δημοσια λουτρα υδραγωγειο, επιγραφη ελληνικα νεκροταφειο πολις απαγορευση ταφη οριο μεγαλο λιμανι, Μαχη Σενα Γκαλικα 6ος 551 μΧ Βυζαντινος στρατηγος Ιωαννης Αιματηρος πλοια Ραβεννα ραβενα αρχαιολογια μνημειωδες σηραγγα εργα μηχανικη εμβληματικο Σαλωνων, αρχαιολογικο μνημειο Κροατια αστικο κεντρο αρχαιος αδριατικος κοσμος 2025, καθισμα οδοστρωμα θεατης, συγκροτημα αρενα δημοσια θεαματα ευρημα porta pompae πορτα πομπης σιδερενιος σφιγκτηρας, ογκωδης πετρα σφιγκτηρες δομη ακριβεια 2ος θεατες συμβολο ρωμαικη εξουσια αυτοκρατορια κατοχη αστικη πολυπλοκοτητα αδριατικη θαλασσα μονομαχια μουνερα munera κυνηγι θανατωση ζωων ζωου ζωο venationes βαρβαρο θεαμα κοινωνια πολιτικη ζωη ιστορια υπογειος διαδρομος, Porta Libitinae Libitina λιβιτινα θεα ρωμαικο πανθεον κηδεια ταφικες τελετουργιες ταφικη τελετουργια κουλτουρα, διαχειριση νεκρικες ναος συμβολισμος αρχιτεκτονικη αυτοκρατορια, μονομαχος σκλαβος ελευθερια εδξοδος τραυματισμενος σκοτωμενος ζωα κοινο θεατρικη χωρογραφια τελετουργικη εισοδος πομπη παρελαση βαρβαρα ερμηνεια Αρχαιολογικο Μουσειο γιουγκοσλαβια γατα γκατα Gata ομις Omis ιλλυρια λεμβος πλοιο ναυτιλια Illyrian Lembs εποχη σιδηρου Iron Age Ships Πορφυρογεννητος τοπωνυμιο Σαλος αλς παραθαλασσια, τοπωνυμια αλυκη αποθαλασσια βουβο κυμα, φουσκοθαλασσια ρεστια σουελ swell κυματισμος επαρχια γενετειρα αυτοκρατορας Διοκλητιανος ανασκαφες αποικια νησακι μικρονησι νησιδιο Τραγος > Τραγουριον Τραγουριο τρογκιρ Trogir, Τραου επετιο Στομπρετς ιστορικο χωριο τουριστικο θερετρο σαρκοφαγος Λουκιος Αρτοριος Καστους, Ρωμαιος επαρχος εμπνευση θρυλος βασιλιας Αρθουρος πηγη νερου βουνα Μοζορ Δειναρικες αλπεις Διοκλητιανο Υδραγωγειο, παλατι Παλλατι Διοκλητιανου απειλουμενο ειδος υποειδος πεστροφα Jadra Salmothymus obtusirostris salonitana βυζαντινος αριστοκρατης, μαγιστρος στρατηγος επαναστατης Βιταλιανος υπατος στρατιωτικος αυτοκρατωρ Ιουστινιανος Α Γοτθικος Πολεμος γοτθοι Οστρογοτθοι Ιουστινα, Γερμανος αρχαικη θεοτητα, πανθεο επιβλεψη καθηκαντ νεκρος ιερο αλσος lucus Libitinae λοφος Εσκουιλινων, Εσκουιλινοι Αψιδα του Γαλλιηνου Γαλλιηνους μαυρος μανδυας σκουρα φτερα αιωρηση γιγαντιο αρπακτικο πουλι κορακι θυμα προσωπο σπανια απεικονιση θυσια ορκος, ανδρικο διπολο Σερβιος Τυλλιος, βασιλιας, νεκροθαφτης ταφικα συνεργα, μητρωα μητρωο μητρωον θανατου παραδοση παραλλαγη χαρωνειο νομισμα Περσεφονη Προσερπινα πλουταρχος
