Το σκουλαρίκι είναι ελληνική λέξη – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Η λέξη σκουλαρίκι προέρχεται από το μεσαιωνικό βυζαντινό σχολαρίκιον / σκολαρίκιον / σκολαρίκι. Το σχολαρικόν ἐνώτιον ήταν ένα ιδιαίτερο κρεμαστό διακριτικό κόσμημα («σκουλαρίκι»), στο δεξί αυτί[1], που φορούσαν οι σχολάριοι, φρουροί των ανακτόρων για να ξεχωρίζουν. Έτσι, έμεινε κόσμημα των γενναίων!

• Ενώτια υπάρχουν από την παλαιολιθική εποχή – ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για τα ΕΝΩΤΙΑ / ΣΚΟΥΛΑΡΙΚΙΑ, ΕΔΩ.

Οι σχολάριοι ήταν «οἱ ἐπὶ τοῦ παλατίου φυλακῆς τεταγμένοι».[2] Αι Σχολαί ήταν επίλεκτες στρατιωτικές μονάδες – και δη ιππικές – φρουράς του παλλατιού στην ρωμαϊκή αυτοκρατορία. (Οι παλατινοί κατατάσσονταν κάτω από τους σχολάριους). Ανώτατη μονάδα και άμεσος διάδοχος των αυτοκρατορικών φρουρών. Ιδρύθηκαν από τον Κωνσταντίνο Α΄ (βασ. 306 – 337 μ.Χ.)[3]. Εξακολούθησαν και στην βυζαντινή υπηρεσία. Πολλοί άγιοι ανήκαν στην τάξη των σχολάριων. Στρατιωτικοί άγιοι (λ.χ. ο άγιος Γεώργιος[4]) εικονίζονται ενίοτε στην αγιογραφία να φορούν σκουλαρίκι. Πάντως τα βυζαντινά σκουλαρίκια επηρέασαν τα στυλ κοσμημάτων όλης της Μεσόγειου και του ισλαμικού κόσμου. Επί κεφαλής του συντάγματος των Σχολών ήταν ο δομέστικος[6], ο οποίος έγινε σταδιακώς όλο και πιο σημαντικός – και τελικως ο ανώτατος αξιωματικός ολόκληρου του στρατού / στρατεύματος μέχρι τα τέλη του 10ου αι.! Ο Προκόπιος λέει ότι οι σχολάριοι «επιλέγονταν από τους πιο γενναίους Αρμένιους». Οι Σχολές αυτές εξαφανιστηκαν στα τέλη του 11ου αι., επί Αλέξιου Α΄ Κομνηνού. Αλλά μεταλλάχτηκαν στα Τάγματα.. Και εν τέλει σχολάριος έμεινε να λέγεται ο κάθε απλός στρατιώτης των ταγμάτων…

Όταν αυτοί εξέπεσαν από την εκτίμηση του λαού, όποιος φορούσε σκουλαρίκι έγινε συνώνυμο του ανυπόληπτου. Λέει ο λαός μας τις παροιμίες:

• «βάζω σκουλαρίκι στον [μακαρά, ψεύτη, απατεώνα]»
• «να το βάλεις σκουλαρίκι» [ή να το κρεμάσεις σκουλαρίκι] – απειλή προς κάποιον για κάτι κακό που έχει κάνει, όπως τα κακά που έκαναν οι σχολάριοι.
• (το κακό που έκαμες) «θα στο κρεμάσω σκουλαρίκι» απειλή προς κάποιον για κάτι κακό που έχει κάνει, για να φαίνεται και να το βλέπουν όλοι.
• «σκουλαρίκι [ή σκουλαρίκια] της βασίλισσας» – οι λακέδες της εξουσίας.

Η αρχαία ελληνική του ονομασία είναι ἐνώτιον (το) (εν + οὖς). Ο Πλάτων γράφει για «ἐνώτιον χρυσοῦν».

Ενώτια-έργα τέχνης, χρυσά, ασημένια και χάλκινα, ήταν διαδεδομένα στον Μινωικό Πολιτισμό της Ελλάδος (2000 – 1600 π.Χ.). Παραδείγματα φαίνονται σε τοιχογραφίες στην Θήρα Κυκλάδων (παραπάνω φωτ.).

Άλλως ελέγετο και ἐνῴδιον (το).[5]

Οι Λάκωνες τα έλεγαν ἐξωβάδια / ἐξωυάδια / ἐξωυσάδια.

Το μικρό ελέγετο ἐνωτίδιον ή ἐνωτάριον / ὠτάριον.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης «Ταματα και αναθηματα». Γ. Λεκακης «Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις». ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 2.7.2011.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Αἰσχύλ. Ἀποσπ. 101. Ἡδύλος παρ᾿ Ἀθην. 345Β. Πλάτ. παρὰ Διογ. Λ. 3.42.Ἡσύχ. Schwyzer 520. Επιγρ. Δηλου 279a. Τανάγρας.
• Bury J. Bagnell «The Imperial Administrative System of the Ninth Century – With a Revised Text of the Kletorologion of Philotheos», εκδ. Oxford University Press, Λονδίνο, 1911.
• Treadgold W T. «Byzantium and Its Army, 284 – 1081», εκδ. Stanford University Press, 1995.
  • Του ιδιου «Notes on the Numbers and Organisation of the Ninth-Century Byzantine Army», Greek, Roman and Byzantine Studies 21, Oxford, 1980.
  • Του ιδιου «The Struggle for Survival, edited by Cyril Mango, published in The Oxford History of Byzantium», εκδ. Oxford University Press, 2002.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Ο Γάλλος βασιλιάς Ερρίκος Γ΄ φορούσε μαργαριταρένιο σκουλαρίκι στο δεξί του αυτί.

[2] ΠΗΓΗ: Νεῖλος 148C, 469, Ἰουστινιαν. Νεαρ. 117,11, Προκόπ. ΙΙΙ,135, κλπ.

[3] Προηγουμένως, οι εκατόνταρχοι του Καίσαρος κρεμούσαν δακτυλίδια στις θηλές ως ένδειξη θάρρους.

[4] Λ.χ. κρητική εικόνα του 14ου αιώνα στον ΙΝ Παναγίας στα Πλατάνια Αμαρίου Ρεθύμνης Κρήτης (στον 35^ο παράλληλο – 35°13′46″N 24°42′15″E). Βάσει της κτητορικής επιγραφής της εκκλησίας, «ανηγέρθη εκ βάθρων δαπάναις μέλους της βυζαντινής οικογένειας των Λιτίνων, της συζύγου του, Ευπραξίας και των τέκνων αυτών». Η οικογένεια είχε το jus patronato του ναού. Διασώζεται ακόμα και σήμερα στο χωριό, το οποίο βρίσκεται κρυμμένο μέσα σε χαράδρα στις πλαγιές του Ψηλορείτη. Γενικώς οι τοιχογραφίες του ναού έχουν φθαρεί. Έξω από το χωριό ευρίσκεται και ο ΙΝ Αγίου Νικολάου (επίσης του 14ου αιώνα, επίσης αγιογραφημένος). Στο κοντινό Σπήλαιο Κοντογονατές, εφυλάχθησαν τα ιερά σκεύη της ΙΜ Αρκαδίου, μετά το ολοκαύτωμα του 1866. Τουριστικά και οικολογογικά γνωστό για το Φαράγγι Πλατανιών.

ΠΗΓΗ:

• Σπανάκης Στ. «Πόλεις και χωριά της Κρήτης στο πέρασμα των αιώνων», επανέκδ. Δετοράκης, 1993.
• Καβάζης Στυλ. «Το ενώτιο (σκουλαρίκι) του Αγίου Γεωργίου που κρύβει μια αυτοκρατορία», 23.4.2026.
• Λεκάκης Γ. “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”.

[5] ΠΗΓΗ: Συλλ. Ἐπιγρ. 150 (Α. 16, Β. 9), 153. 10., 2663.

[6] δομέστικος, δομέστιγος, δεμέστιγος, δεμέστικος, δεμεστιχας < λατ. domesticus = οικείος, από το αρχαίο ελληνικό δομή]. Ο «μέγας δομέστικος» ήταν ο αρχιστράτηγος των εκστρατειών στην Ανατολή.

σκουλαρικι αρχαια ελληνικη λεξη Λεκακης σκουλαρικια ελληνικες λεξεις λεξις μεσαιωνικη βυζαντινη σχολαρικιον σχολαρικιο σχολαρικι  σκολαρικι σκολαρικιο σκολαρικιον σχολαρικον ενωτιον σχολαρικια σκολαρικια σχολαρικα ενωτια σχολαρικο ενωτιο κρεμαστο διακριτικο κοσμημα δεξι αυτι σχολαριοι, φρουροι ανακτορων γενναιοι σχολαριος παλατι φυλακη φυλαξη σχολαι σχολες παλλατι επιλεκτη στρατιωτικη μοναδα ιππικη ιππικο φρουρα παλατιου ρωμαικη αυτοκρατορια παλατινοι σχολη ανωτατη αυτοκρατορικη φρουρος ιδρυση αυτοκρατωρ Κωνσταντινος Α 4ος αιωνας μχ 306 – 337 βυζαντινη υπηρεσια αγιοι ταξη στρατιωτικοι αγιοι στρατιωτικος αγιος Γεωργιος εικονα αγιογραφια βυζαντινα στυλ κοσμηματα Μεσογειος ισλαμ ισλαμικος κοσμος συνταγμα Σχολων δομεστικος ανωτατος αξιωματικος στρατος / στρατευμα 10ος Προκοπιος γενναιοι Αρμενιοι αρμενια 11ος αλεξιος Α Κομνηνος ταγμα Ταγματα στρατιωτης λαικη εκτιμηση λαος ανυποληπτος παροιμι μακαρας ψευτης απατεωνας απειλη κακο κακα βασιλισσα λακες εξουσια αρχαια ελληνικη ονομα ους Πλατων χρυσουν εργο τεχνης, χρυσο ασημενιο χαλκινο μινωικος Πολιτισμος Ελλαδος ελλαδος ελλαδα 4.000 χρονια πριν 3η χιλιετια 2000 – 1600 τοιχογραφια Θηρα Κυκλαδες ενωδιον ενωδιο λακωνες λακωνια εξωβαδια / εξωυαδια / εξωυσαδια εξωβαδιο εξωυαδιο εξωυσαδιο εξωβαδιον εξωυαδιον εξωυσαδιον μικρο ενωτιδιον ενωταριον ωταριον ενωτιδιο ενωταριο ωταριο αισχυλος ηδυλος αθηναιος επιγραφη Δηλος Ταναγρα ησυχιος 9ος κληρωτηριο φιλοθεος Philotheos γαλλια γαλλος βασιλιας Ερρικος Γ μαργαριταρενιο νειλος Ιουστινιανοςο Νεαραι εκατονταρχος Καισαρας Καισαρ δακτυλιδι ενδειξη θαρρος κρητικη εικονα 14ος ιεος ναος ΙΝ Παναγιας παναγια Πλατανια Αμαριου Ρεθυμνης Κρητης Αμαριον Ρεθυμνο Κρητη Αμαριο Ρεθυμνου Αμαρι 35^ος παραλληλος κτητορικη επιγραφη εκκλησια δαπανη βυζαντιο οικογενειας Λιτινων, λιτινες λιτινας Ευπραξια jus patronato πατρονατο πατρωνες χωριο χαραδρα Ψηλορειτης τοιχογραφιες αγιου Νικολαου αγιος Νικολαος σπηλαιο Κοντογονατες, ιερα σκευη ιερα μονη ΙΜ Αρκαδιου, αρκαδι ολοκαυτωμα 19ος 1866 τουριστικα αξιοθεατα οικολογογια Φαραγγι Πλατανιων σπανακης δομεστικος, δομεστιγος, δεμεστιγος, δεμεστικος, δεμεστιχας λατινικα domesticus οικειος, αρχαιο ελληνικο δομη μεγας αρχιστρατηγος εκστρατεια Ανατολη εικονες αγιου Γεωργιου παλαιολιθικη εποχη νεολιθικη