Göbekli Tepe: Η Έδεσσα του Θερμού όρους των Ελλήνων, 13.500 χρόνια πριν από σήμερα – των Στ. Μητρόπουλου, Γ. Λεκάκη

Του ιατρού πνευμονολόγου-φυματιολόγου Στυλιανού Θ. Μητρόπουλου

ΣΧΟΛΙΑ-ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Γ. Λεκάκης

Στην Μικρά Ασία, εκεί όπου οι Οροσειρές Ταύρου, του σβησμένου ηφαιστείου Νιφάτη (γνωστού ως Αραράτ) και Κουρ των οροσειρών Ζάκρου, τροφοδοτούν τις πηγές των ποταμών Ευφράτη και Τίγρη, οι οποίες τροφοδοτούν με νερό την εύφορη Μεσοποταμία, σε λόφο που δεσπόζει της βόρειας πεδιάδας της Μεσοποταμίας εντοπίστηκε πανάρχαιο προϊστορικό προκατακλυσμιαίο ιερό που ονομάστηκε Göbekli Tepe ή Germuş Dağları.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι Gobekli Tepe, ΕΔΩ.

Από τις Αρμακάδες στο ιερό Κορυφής

Γεωργοκτηνοτρόφοι της περιοχής, μετακινούσαν μεγάλες πέτρες για να “ξεπετρίσουν” τα χωράφια τους στις ορεινές πετρώδεις περιοχές για να γίνουν καλλιεργήσιμα. Στην κρητική διάλεκτο οι σωροί από πέτρες λέγονται αρμακάδες ή αρμακάθια και χρησιμεύουν ως άτυπα όρια μεταξύ ιδιοκτησιών ή ως πρόχειρα αναχώματα για την συγκράτηση του χώματος. Οι αρμακάδες αποτελούν καταφύγιο για την τοπική πανίδα, ερπετά, έντομα, μικρά θηλαστικά (Στο Ιστορικό Λεξικό της Ακαδημίας Αθηνών, ο αρμακάς ορίζεται ως «σωρός λίθων εν τοις αγροίς» – ετυμολογικά συνδέεται με την λέξη έρμα)[1]. Η συχνή μετακίνησης μεγάλων πετρών στην περιοχή, το 1964 ήταν έναυσμα για τον Αμερικανο αρχαιολόγο, P. Benectit, να ανακαλύψει ότι οι πέτρες προέρχονταν από πανάρχαια προϊστορική εγκατάσταση. Έτσι ξεκίνησε ανασκαφές, που έφεραν στην επιφάνεια “εγκατάσταση” που το 2018 ανακηρύχθηκε, μνημείο παγκόσμιας Κληρονομιάς της ΟΥΝΕΣΚΟ.

Η θέση αυτή σε τεχνητό ύψωμα 15 μ. με διάμετρο που 300 μ. βρισκόταν σε υψόμετρο περίπου 800 μ. σε βουνό που νυν ονομάζεται Göbekli Tepe – Germuş Dağları”. Το βουνό αυτό έχει θέα στην πεδινή Μεσοποταμία και απέχει μόλις 12 χλμ. από την κουρδική μεγάλη πόλι Ούρφα, στα σύνορα με την Σαμ Μεσοποτάμιας. Στις ανασκαφές βρέθηκαν προϊστορικοί ναοί που έχουν χρονολογηθεί 13.500 χρόνια πριν από σήμερα, δηλαδή στην προκατακλυσμιαία εποχή και είναι οι αρχαιότεροι ναοί στον κόσμο, που κατασκευάστηκαν σε εποχή μετάβασης των Παλαιολιθικών κυνηγών τροφοσυλλεκτών, σε γεωργοκτηνοτρόφους. Από τις ανασκαφές της αρχαιολογικής αυτής θέσης ανακαλύφθηκαν στρώματα με ανθρώπινη δραστηριότητα πολλών χιλιετιών, σε πανάρχαια “στρώματα με κυκλικούς περίβολους (ιερά) διαμέτρου 10 – 30 μ. με χαρακτηριστικούς μεγαλίθους σχήματος “Τ” σε τάξη ανάμεσα σε παχείς τοίχους ακατέργαστης λιθοποιίας. Τέσσερις τέτοιοι περίβολοι έχουν ανασκαφεί μέχρι σήμερα, ωστόσο γεωφυσικές έρευνες δείχνουν ότι υπάρχουν τουλάχιστον άλλοι 16, που περιλαμβάνουν συνολικά περίπου 200 μεγαλίθους. Οι ναοί έχουν μεγάλες διαστάσεις, ενώ ο μεγάλος αριθμός μεγαλίθων, τοποθετημένων ανά ζεύγη, υποδεικνύει την ύπαρξη πολλών ιερών.

Ε-Κουρ

Στα πανάρχαια αυτά ιερά, στην μυθολογία Σουμερίων που πίστευαν σε ιερό βουνό Ε-κουρ (e-kur) κατοικούσαν οι “Ανω” (> Annuna, Ανουνακι), οι πανάρχαιες δηλαδή ιερές οντότητες, οι οποίες έδωσαν στους ανθρώπους την καλλιέργεια, την κτηνοτροφία και την υφαντική. Το όνομα Ekur (É.KUR) είναι από τους πιο ιερούς όρους της σουμεριακής κοσμολογίας – αρχιτεκτονικής, που στα σουμεριακά, σημαίνει «Οίκος Βουνού» (É = σπίτι / ναός, KUR = όρος, βουνό / ξένη χώρα / κάτω κόσμος και ίσως κούρος). Ήταν ο περίφημος ναός-ζιγκουράτ του Ενλίλ (Ήλιου;) κυρίαρχου θεού του αέρα και της τάξης στην ιερή πόλη Νιπούρ, που οι Σουμέριοι το έβλεπαν ναό-κτήριο και «νήμα / σχοινί» (Dur-an-ki), που συνέδεε τον Ουρανό με την Γη. Αλλά ως Ekur αναγνώριζαν ως Interpretatio Graeca, τον Όλυμπο («κατοικία θεών») και έδρα του Ενλίλ, τον οποίο οι Έλληνες ταύτιζαν με τον Ζήνα (< Ζευς) και Κούρο Κρηταγενή Δία. Με άλλα λόγια το Ekur αντιστοιχεί με τον Όλυμπο / Δείκτη και το Νιππούρ (Nippoúr), η πόλη όπου βρισκόταν ο ναός. Μετά την πτώση των αυτοκρατοριών, ο ναός Ekur μετετράπη σε οχυρό, το οποίο οι Σελευκίδες και αργότερα οι Πάρθοι διατήρησαν. Για τον πολιτισμό των Σουμερίων, το Ekur ήταν το κέντρο του σύμπαντος με σημασία πολυεπίπεδη, ως σημείο όπου ο Ουρανός και η Γη ενώθηκαν κατά την δημιουργία. Επίσης τόπος της Θείας Συνέλευσης, όπου οι θεοί (Ανουνάκι < ΑΝΩ) συγκεντρώνονταν υπό τον Ενλίλ για να αποφασίσουν τις μοίρες των ανθρώπων. Ο ναός θεωρείτο ο τόπος έκδοσης των θείων νόμων και των ηθικών αξιών, που διέπουν την κοινωνία. Καμμία εξουσία δεν ήταν νόμιμη χωρίς την έγκριση από το Ekur.

• [ΣΧΟΛΙΟ Γ. Λεκακη: Μια από τις τιμωρίες του Σισύφου ήταν επειδή έκτισε την πόλη Εφύρα (μετά Κόρινθος) χωρίς την έγκριση των θεών.

Οι βασιλείς της Σουμερίας και της Ακκάδ έπρεπε να ταξειδέψουν στην Νιπούρ για να λάβουν το χρίσμα από τον Ενλίλ. Το Kur (= όρος, βουνό) είναι αυτό των προστατών του Ζαγρέα και του Κούρου, των Κουρητών, οι οποίοι ως πολεμιστές, απετέλεσαν το κύριο εκστρατευτικό σώμα του Διονύσου και εγκατασταθηκαν στην ιερή κατοικία θεών (Ekur), αλλά και στον «Κάτω Κόσμο» (= βασίλειο νεκρών) κάτω ή πέρα από τα βουνά οροσειρές Ζάγκρος.

Από τις σκαλισμένες εικόνες ανάγλυφες μορφές ζώων, όπως αλεπούδες, σκορπιοί, φίδια, κ.ά. μη πληγωμένων ζώων (από κυνηγούς) του ιερού τόπου του ιερού της Έδεσσας (gobleki Tepe) στην άνω Μεσοποταμία, διαπιστώνεται ο ειρηνικός χαρακτήρας του ιερού. Ο ιερός τόπος περιλαμβάνει μεγάλιθους σε κυκλικό σχήμα, οι οποίοι δεν ξεπερνούν τα 30 μ. Οι πέτρινοι στύλοι έχουν σχήμα Τ (ταύσχημοι). Στο κέντρο κάθε κύκλου υπάρχουν δύο μεγάλιθοι. Οι τοίχοι είναι κατασκευασμένοι από ακατέργαστη ξηρή πέτρα, ενώ το δάπεδο από ασβεστολιθικές πέτρες. Πολύ κοντά στον χώρο (100 μ.) βρέθηκε και το λατομείο εξόρυξης των μεγαλίθων, όπου βρέθηκαν και μισοκατεργασμένοι μεγάλιθοι. Στον χώρο βρέθηκαν εργαλεία από γυαλί και οστά ζώων. Αλλά η ανυπαρξία οικόσιτων φυτών και ζώων ερμηνεύτηκε ότι οι εγκαταστάσεις ήταν ναοί, αλλά με επιφύλαξη διότι μόνον μικρή επιφάνεια του χώρου έχει ανασκαφεί μέχρι σήμερα. Με την μέθοδο χρονολόγησης με άνθρακα 14:

• το Στρώμα Ι βρέθηκε να είναι αρχαιότερο των 13.000 χρόνων, ενώ
• το Στρώμα II των 10.000 χρόνων,

που σημαίνει πριν από την λεγόμενη Λίθινη Αναγέννηση (Μεσολιθική – Νεολιθική) της 10ης χιλιετίας π.Χ. Εντυπωσιάζουν οι μεγαλίθοι που κάποιοι από αυτούς ζυγίζουν 50 τόνους και μεταφέρθηκαν εκεί από λατομεία που ήταν σε αποστάσεις μέχρι και 500 μ. μακριά Οι αρχαιολόγοι εντόπισαν ότι στις αρχές της 8^ης χιλιετίας π.Χ., η ιερή η θέση εγκαταλείφθηκε αιφνιδίως, χωρίς όμως να απαντούν ποιοί και γιατί μπάζωσαν τον χώρο, με σχεδόν 500 κ.μ. φερτό χώμα!

Με δεδομένα τα παραπάνω γύρω βουνά τα ποτάμια της Μεσοποταμίας τροφοδοτούν με νερά και ιλύ την Μεσοποταμία για την αναγκαία συνθήκη μόνιμης εγκατάστασης γεωργοκτηνοτρόφων.

Ευφράτης και Τίγρις, ποτάμια Μεσοποταμίας και τα όρη τροφοδοσίας τους

Τα δύο σκέλη του Ευφράτη πηγάζουν:

• Ο Δυτικός Ευφράτης πηγάζει από τα Αβιτζηνά όρη της οροσειράς Αντιταύρου, Άβος ή Άβας (ο Στράβων αναφέρει ότι ο Ευφράτης πηγάζει από το όρος Άβος, σήμερα ονομάζονται Dumlu κοντά στην Θεοδοσιουπολι – Ερζερούμ) και
• ο Ανατολικός Ευφράτης της οροσειράς Νιφάτης (Niphates / Ala-Dagh Αρμενίας, που σήμερα αναφέρεται ως ηφαιστειακό όρος Αραράτ).

Στην κλασσική αρχαιότητα, οι Έλληνες γεωγράφοι και ιστορικοί δεν χρησιμοποιούσαν το όνομα «Αραράτ» για το συγκεκριμένο σβησμένο ηφαίστειο, αλλά αναφέρονταν στην ευρύτερη οροσειρά και την περιοχή με διαφορετικά ονόματα. Όρος Νιφάτης είναι η πιο κοινή ονομασία στα αρχαία ελληνικά κείμενα (Στράβων, Κλ. Πτολεμαίος) για τα υψηλά όρη της Αρμενίας που περιλαμβάνουν και το Αραράτ με ετυμολογία: νιφάς (= νιφάδα, χιονοστιβάδα), υποδηλώνοντας ότι είναι «χιονισμένο όρος». Ο Στράβων τοποθετεί στο όρος Νιφάτη τις πηγές του Τίγριτος και του Ευφράτη, θεωρώντας τον, ως το υψηλότερο σημείο της περιοχής.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΕΥΦΡΑΤΗ, ΕΔΩ.

Αναφέρεται και ως Γόρδυα ή Γορδυαία Όρη (Gordyaean Mountains) στα σύνορα Αρμενίας και Μεσοποταμίας της περιοχής των Καρδούχων (Κούρδων). Ο εβραίος Ιώσηπος Φλάβιος και ο Βηρωσσός αναφέρονται στα Γορδυαία όρη με τμήματα από το πλοίο Ξίσουθρου / ⁠Ziusudra⁠). Σε ορισμένες αναφορές το νότιο τμήμα των αρμενικών υψιπέδων αναφέρεται και ως Μάσιον Όρος (Mons Masius) αν και αφορά νότια του Αραράτ όρος. Στις παραδόσεις η οροσειρά Νιφάτη ταυτιζόταν και με την οροσειρά της Κιβωτού του Νώε… Επιπρόσθετα οι νοτιοανατολικές οροσειρές του Όρους Ταύρος (Taurus Mountains) έχουν καθοριστικό ρόλο στην υδρολογική λεκάνη του Ευφράτη, επειδή συγκρατούν μεγάλες ποσότητες χιονιού κατά την διάρκεια του χειμώνα, έτσι ώστε με το λιώσιμο των χιονιών την άνοιξη να προσφέρονται ως η σημαντικότερη πηγή νερού για τον ποταμό, που προκαλούσε παραδοσιακές ετήσιες πλημμύρες, πριν από την κατασκευή των μεγάλων φραγμάτων. Πολλοί μικρότεροι παραπόταμοι του Ευφράτη πηγάζουν από τις νότιες πλαγιές του Ταύρου. Το κουρδικό όρος Germüş Dağları στην κουρδική περιοχή Έδεσσα (Urfa) αν και δεν αποτελεί πρωταρχική πηγή τροφοδοσίας του Ευφράτη, ανήκει στην ευρύτερη λεκάνη απορροής, με συμβολή κυρίως στην ροή εποχικών χειμάρρων και υπόγειων υδροφόρων οριζόντων που καταλήγουν στην πεδιάδα της Έδεσσας (νυν Χαρράν).[2] Με άλλα λόγια ο ποταμός Ευφράτης τροφοδοτείται κυρίως (90%) από το λιώσιμο των χιονιών και τις βροχοπτώσεις στα ορεινά υψίπεδα της Ανατολικής Μικράς Ασίας.

Τίγρις και τα όρη λεκάνες απορροής τροφοδοσίας του

Ο Τίγρις είναι μικρότερος σε μήκος από τον Ευφράτη (περίπου 1.900 χλμ.), αλλά μεταφέρει αναλογικως μεγαλύτερο όγκο νερού, καθώς τροφοδοτείται από απότομους ορεινούς όγκους με υψηλές χιονοπτώσεις. Ο ποταμός στην αρχαία Σωφηνή στα υψίπεδα της Ανατολικής Μικράς Ασίας τροφοδοτεί, την κίμνη καθαρών νερών Λυχνίτιδα (Lychnitis, νυν Hazar Gölü) πηγή του Τίγριτος, που ο Κλ. Πτολεμαίος και άλλοι γεωγράφοι την αναφέρουν και ως την λίμνη από την οποία πηγάζει ο Τίγρις. Οι Ρωμαίοι γεωγράφοι αναφέρονταν συχνά τα Όρη των Μετάλλων της Σωφηνής (Sophene Mountains νυν Maden = μεταλλείο) στον άνω ρου του Τίγριτος, καρδιά της παραγωγής χαλκού για τις ρωμαϊκές λεγεώνες της ανατολής.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΤΙΓΡΙΤΟΣ, ΕΔΩ.

Το όρος των μεταλλείων ονομαζόταν και Κιθαρίζων (Citharizon) από το οχυρό και την πόλη που ήλεγχε τα περάσματα προς τα μεταλλεία. Η περιοχή απέκτησε τεράστια στρατηγική σημασία ως οχυρό έναντι των Περσών (Σασσανιδών) και αργότερα των αράβων με το όνομα Κιθαρίζων / Κιθαριζών, ως επίσημη ονομασία του μεγάλου φρουρίου που έκτισε εκεί ο Ιουστινιανός Α’, τον 6ο αιώνα για την προστασία των συνόρων και των πολύτιμων μεταλλείων με τα πλούσια κοιτάσματα χαλκού και σιδήρου. Ορισμένοι ερευνητές ταυτίζουν την περιοχή και γειτονικά οχυρά με την Ρωμαιούπολι (Romanopolis) στην άνω Μεσοποταμία. Το όρος των Μετάλλων αποτελεί τμήμα του Νοτιοανατολικού Ταύρου και ήταν οι Κλεισούρες Πύλες της Ανατολής, δηλαδή τα φυλασσόμενα ορεινά περάσματα. Το όρος των μετάλλων Σωφηνής και οι γύρω κορυφές του Ταύρου λειτουργούν ως ο κύριος υδροκρίτης, που λόγω της απότομης κλίσης των, προκαλεί ταχύτερη ροή των υδάτων προς την πεδιάδα σε σύγκριση με τον Ευφράτη.[3] Η πόλις Elazığ, πόλις του 19 αιώνα, βρίσκεται σε παρακείμενο λόφο της καστροπολιτείας (Στράβων) Καρκάθης (Carcathiocerta), αν και η ταύτιση αυτή αμφισβητείται μερικές φορές υπέρ άλλων τοποθεσιών της αρχαίας Σωφηνής. Η Σωφηνή (Sophene) ήταν από τις αρμενικές επαρχίες, που αργότερα έγινε ρωμαϊκή επαρχία στρατηγικής σημασίας για τον έλεγχο των πηγών του Τίγριτος. Την Σωφηνή οριοθετούσε ο Ευφράτης στα δυτικά και ο Τίγρις στα ανατολικά. Η Σωφηνή ήταν το “ανάχωμα” μεταξύ της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και των αράβων – Περσών. Μετά την Μάχη του Μαντζικέρτ, το 1071, η περιοχή πέρασε σε διάφορες δυναστείες με το όνομα Χαρπούτ (Harput). Ο Ευφράτης με την είσοδο από δυτικά στην Μεσοποταμία δέχεται ελάχιστα πρόσθετα νερά, ενώ αντίθετα ο Τίγρις ενισχύεται σημαντικά από τους παραποτάμους του, που μεταφέρουν τα νερά από το λιώσιμο των χιονιών:

• των Ορέων Κουρ,
• της διάβασης προς Περσία του Κουρδιστάν,
• των οροσειρών της Ζάκρου στα σύνορα της Περσίας.

Λόγω της γεωγραφικής θέσης των ορέων τροφοδοσίας, ο Τίγρις παρουσιάζει την μέγιστη ροή του κατά τους μήνες Μάρτιο και Απρίλιο, λόγω της πρώιμης τήξη των χιονιών στα βουνά Κουρ, Ζάκρος και Ταύρος, που ιστορικά προκαλούσε καταστροφικές πλημμύρες στην Μεσοποταμία, γεγονός που οδήγησε τους αρχαίους πολιτισμούς στην ανάπτυξη προηγμένων συστημάτων αναχωμάτων και καναλιών.

Ιλύς Ποταμών

Η ιλύς είναι λάσπη (βούρκος) από λεπτόκοκκα υλικά (άργιλο, πυριτικό άλας) που μεταφέρονται από τα ύδατα και αποτίθενται στις όχθες ή στους βυθούς. Στην αρχαιότητα δεν ήταν απλώς ένα γεωλογικό παραπροϊόν, αλλά ένα κεντρικό στοιχείο της κοσμογονίας, της γεωργικής επιβίωσης και της ιατρικής. Η ιλύς αποτελούσε το θεμέλιο της ζωής στους μεγάλους ποταμίους πολιτισμούς (Νείλος[4], Ευφράτης, Τίγρης, Ινδός). Η Ιλύς ήταν φυσικό λίπασμα πλούσιο σε οργανικά συστατικά και μέταλλα. Στην αρχαία σκέψη, η ιλύς θεωρήθηκε η πρωταρχική ύλη από την οποία γεννήθηκε ο κόσμος και η ζωή. Σύμφωνα με την ορφική κοσμογονία και άλλες παραδόσεις, η ιλύς ήταν η μάζα που προέκυψε από την ανάμειξη της γης με το νερό, πριν τον διαχωρισμό των στοιχείων. Από αυτήν την ιλύ (υγρή λάσπη) σχηματίστηκε το Πρωταρχικό Αυγό. Στον μύθο του Προμηθέα, ο άνθρωπος πλάθεται από ιλύ (πηλό) και νερό, αντικατοπτρίζοντας την πεποίθηση ότι η έμβια ύλη προέρχεται από την γη.

Πηλού Χρήσεις

Η χρήση της ιλύος στην αρχαιότητα ήταν θεμελιώδης, καθώς αποτελούσε την πρώτη ύλη για την δόμηση πολιτισμών και το μέσο διασφάλισης τροφής, πνευματικής καθαρότητας και άλλων.

Δόμηση: Η Τεχνολογία των Ωμοπλίνθων. Η ιλύς, λόγω της υψηλής περιεκτικότητας της σε άργιλο, ήταν το κύριο συστατικό για την κατασκευή πλίνθων (τούβλων), ειδικά σε περιοχές χωρίς άφθονη πέτρα ή ξυλεία (Μεσοποταμία, Αίγυπτος, Κοιλάδα του Ινδού). Η ιλύς αναμειγνυόταν με άχυρο ή ξερά χόρτα. Το άχυρο λειτουργούσε ως συνδετικό υλικό αποτρέποντας την δημιουργία ρωγμών κατά την ξήρανση, ακριβώς όπως το ατσάλι στο σύγχρονο σκυρόδεμα. Οι πλίνθοι δεν ψήνονταν σε καμίνια (οπτόπλινθοι), αλλά ξεραίνονταν στον ήλιο (ωμόπλινθοι). Αυτό καθιστούσε την δόμηση οικονομική και ταχεία. Οι τοίχοι από ιλύ παρείχαν εξαιρετική θερμομόνωση, διατηρώντας το εσωτερικό των κτηρίων δροσερό το καλοκαίρι και ζεστό τον χειμώνα.

Γεωργία: Ο Φυσικός Λιπαντικός Μηχανισμός στην γεωργία, η ιλύς δεν ήταν απλώς χώμα, αλλά ένας δυναμικός ανανεώσιμος πόρος. Οι ετήσιες πλημμύρες μετέφεραν ιλύ από τα βουνά (όπου η διάβρωση των πετρωμάτων απελευθέρωνε μέταλλα) στις πεδιάδες. Η απόθεση αυτή αναπλήρωνε το άζωτο και το φώσφορο του εδάφους που είχαν εξαντληθεί από την προηγούμενη σοδειά. Η ιλύς χρησιμοποιείτο για την στεγανοποίηση των αρδευτικών καναλιών. Λόγω της λεπτής υφής της, όταν βρεχόταν και συμπιεζόταν, δημιουργούσε ένα αδιάβροχο στρώμα που εμπόδιζε την διαρροή του νερού στο υπέδαφος.

Πηλοθεραπεία: Η χρήση της ιλύος στην αρχαία ιατρική (π.χ. Ιπποκράτης, Γαληνός) ήταν διαδεδομένη. Γνωστή η Λήμνια Γη αργιλώδους ιλύος από την Λήμνο, η οποία σφραγιζόταν με την «Σφραγίδα της Αρτέμιδος» (Terra Sigillata). – ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για την ΛΗΜΝΙΑ ΓΗ, ΕΔΩ. Χρησιμοποιούνταν ως αντίδοτο σε δηλητήρια και για την θεραπεία πληγών. Έκαναν χρήση θερμής λάσπης για την αντιμετώπιση φλεγμονών και αρθριτικών πόνων. Στον Ζηρόκαμπο / Ξηρόκαμπο Κρήτης παραθαλάσσιες εναποθέσεις “ιλύος”, ακόμα την χρησιμοποιούνται από τους εντόπιους, ως παραδοσιακή θεραπεία αρθροπαθειών.

Λατρεία: Η χρήση της ιλύος (πηλού) σε τελετουργίες συνδέεται με την συμβολική επιστροφή στην πρωταρχική κατάσταση της ύλης.

Καθαρμός (τελετουργικός Καθαρμός, Περιμάγματα): Στην αρχαία Ελλάδα, κατά την διάρκεια ορισμένων μυστηρίων ή τελετών κάθαρσης, οι συμμετέχοντες καλύπτονταν με ιλύ ή γύψο. Αυτή η πράξη συμβόλιζε την αποβολή του «παλαιού εαυτού» ή τον εξαγνισμό από μιασματικές καταστάσεις (π.χ. φόνος ή ιεροσυλία). Όταν η λάσπη ξεραινόταν και αφαιρούνταν, θεωρούνταν ότι μαζί της έφευγε και το μίασμα.

Πηλοπλασία και Μίμηση Θεότητας: Η τέχνη της πηλοπλασίας (δημιουργία ειδωλίων από ιλύ) δεν ήταν μόνον καλλιτεχνική, αλλά και λατρευτική. Τα «πηλοπλάσματα» (πήλινα ομοιώματα) προσφέρονταν ως αναθήματα σε ιερά. Η ιλύς αντιπροσώπευε την γονιμότητα της Γαίας. Στις τελετουργίες, η επαφή με την λάσπη ήταν μια πράξη επανασύνδεσης με την χθόνια δύναμη της ζωής και του θανάτου.

Μυθολογία

Μετά από την παραπάνω σπουδή της της περιοχής των ορέων και ποταμών της άνω Μεσοποταμίας έχουμε μερικά εφόδια για να αναζητήσουμε με αυτά τις ρίζες της μυθολογικής προκατακλυσμιαιας εποχής της 10ης χιλιετίας π.Χ. Ίχνη ενίσχυσης επιβεβαίωσης των μυθολογικών προϊστορικών προκατακλυσμιαίων θέσεων θεών και ηρώων. Μυθολογικές προκατακλυσμιαίες αμφισβητούμενε θέσεις χωρίς ίχνη, όπως Φθίας, Δείκτας / Κνωσού, Ποσειδώνιας Αθήνας (του Σουνίου / Σαρωνικού), Θούλης, Δελφών, Ποσειδώνιας / Ατλαντίδας, Άδη, και άλλες, ίσως εαν τις δούμε ως “μυθολογικές” ρίζες, ίσως, να μας φανερωθεί ότι, ίσως, δεν είναι προϊόντα φαντασίας…

Η θέση Göbekli Tepe, ίσως, είναι προκατακλυσμιαία μυθολογική θέση, ιερό που θα προσπαθήσουμε με δεδομένα τις γνωστές πανάρχαιες (προκατακλυσμιαίες) εκστρατείες των ηρώων Διονύσου και Ηρακλή να τις επαναφέρουμε και να τις κουμπώσουμε με τα προκατακλυσμιαία αρχαιολογικά ίχνη.

Η εκστρατεία του Διονύσου (12.000 χρονια πριν από σήμερα) με το πέρασμά του από την Έδεσσα Θερμού Ορους της Μεσοποταμίας, στον δρόμο του προς Ινδία. Συγκρίνετέ της με την εκστρατεία και την Αυτοκρατορία του Μεγάλου Αλεξάνδρου (334-323 π.Χ.).

Εκστρατείες Ηρώων Θεών Διόνυσου – Ηρακλή και προκατακλυσμιαία αρχαιολογικά ίχνη

Στην Ελληνική Μυθολογία ο Διόνυσος είναι παγκοίνως γνωστό ότι εκστράτευσε προς την Ινδία ως απελευθερωτής. Επίσης είναι γνωστή και η εκστρατεία του Ηρακλή στον Ινδικό Καύκασο για να ελευθερώσει τον Προμηθέα Δεσμώτη.

Ο τόπος εκκίνησης των εκστρατειών Διονύσου (και Ηρακλή) προς ελευθέρωση του προκατακλυσμιαίου κόσμου σε μια από τι πάρα πολλές παραδοσιακές εκδοχές θεωρούνται οι Διονυσάδες νήσοι της Δείκτας / Ιδαίας Νήσου Κρήτης. Ο Διόνυσος σύμφωνα με τις περιγραφές των κατοίκων της Νύσας προς τον Αλέξανδρο, εκστράτευσε:

• με θίασο (Άτακτο Σώμα)
• με θρησκευτικό μένος (Βασσαρίδες, Βάκχες και Μαινάδες) γυναίκες πολεμίστριες οπλισμένες με θύρσους, καθώς και
• τελεστές (Σατύρους, Σειληνούς) ως ελαφρύ πεζικό, κατάσκοποι που κρύβονταν στα Όρη και τα Δάση.
• Το εκστρατευτικό σωμα συμπλήρωναν στρατιώτες συμπολεμιστές Κουρήτες[5] της ένοπλης φρουράς προστασίας του και τακτικός στρατός με Κορύβαντες.

Ο Αρριανός και ο Νόννος συμφωνούν ότι ο στρατός του Διονύσου (οι Συμπολεμιστές), δεν ήταν συμβατικός, υπό την ηγεσία του Πάνα και του Σειληνού, οι οποίοι λειτουργούσαν ως στρατηγοί.

Ο αρχαιότερος και αναλυτικότερος συγγραφέας που διέσωσε την εξιστόρηση της εκστρατείας του Διονύσου στην Ινδία είναι ο Νόννος ο Πανοπολίτης (5ος αι. μ.Χ.) στο επικό του έργο «Διονυσιακά». Το έργο αυτό αποτελείται από 48 βιβλία (περίπου 21.000 στίχοι) και είναι το μεγαλύτερο έπος της αρχαιότητας. Εκτός από τον Νόννο, αναφορές βρίσκουμε στον Διόδωρο Σικελιώτη (Ιστορική Βιβλιοθήκη), στον Αρριανό (Ινδική) και στον Στράβωνα, οι οποίοι βασίζονται κυρίως στα χαμένα «Ινδικά» του Μεγασθένη. Το πέρασμα του Διονύσου από κάθε περιοχή, εκτός από την απελευθέρωση από τους ζυγούς της δουλείας, πρόσφερε και τέχνες, όπως περνώντας από την Μεσοποταμία και τα όρη Κουρ, την αμπελουργία και την ίδρυση ιερών θέσεων.

Σύμφωνα με τον Λουκιανό και τον Νόννο στο Ζεύγμα Ευφράτη ο Διόνυσος, πέρασε τον ποταμό Ευφράτη, χρησιμοποιώντας γέφυρα από κισσό και άμπελο![6] Στην θέση αυτή θεωρείται ότι καθαγιάστηκε το πέρασμα προς την Ασία, με πηγές, ιδρύοντας τόπους, που έδιδε την ονομασία Νύσα (από το όνομά του, ο Νύσος του Διος). Αναφέρονται και ανεγέρσεις στηλών και βωμών[7] κατά μήκος του Ευφράτη και Τίγριτος, ορόσημα της διέλευσής του Διονύσου. Οι απόμαχοι της εκστρατείας παρέμειναν στις γόνιμες περιοχές των ποταμών όπως Ευφράτης, Τίγρις και Ινδός, λόγω γονιμότητας του εδάφους και ύπαρξης του κισσού. Στην μυθολογική παράδοση που μας παρέδωσαν ο Ευριπίδης («Βάκχαι») και ο Νόννος («Διονυσιακά»), δεν αναφέρεται μοναδικό σημείο εκκίνησης. Ωστόσο, αναφέρονται πολλές γεωγραφικές αφετηρίες τόποι ανασύνταξης, οργάνωσης της στρατιάς του Διονύσου προς την Ανατολή, όπως το όρος Νύσα / Νύσσα(;) η Θράκη, η Λυδία και η Φρυγία… Ο Ευριπίδης αναφέρει πως μετά απο αυτές κατευθύνθηκε προς την Περσία, την Βακτρία και την Ινδία. Η Νύσα είναι το πλέον αμφιλεγόμενο σημείο, τοποθετούμενο από τους αρχαίους σε ποικιλία τόπων – αλλά αποκρύπτονται οι Διονυσάδες Νήσοι ως σημείο εκκίνησης.

Μέγας Αλέξανδρος και Νύσα στον Αρριανός

Ο Αρριανός στο έργο του «Αλεξάνδρου Ανάβασις» (5,1-2) περιγράφει την συνάντηση του Μ. Αλεξάνδρου με τους κατοίκους της πόλης Νύσα, μεταξύ ποταμών Κοφήνα και Ινδού. Ο Μ. Αλέξανδρος ένιωσε θαυμασμό ακούγοντας τον θρύλο, όχι μόνον επειδή επιβεβαιωνόταν η ελληνική παρουσία, αλλά επειδή επιθυμούσε να ξεπεράσει τα κατορθώματα του Διονύσου. «…καὶ τῷ Ἀλεξάνδρῳ κεχαρισμένα ἦν τὰ λεγόμενα… ἐθέλειν γὰρ οὖν καὶ αὐτὸν πιστεύεσθαι τὰς Διονύσου πλάνας» (= και στον Αλέξανδρο ήταν ευχάριστα όσα λέγονταν… γιατί ήθελε και ο ίδιος να πιστεύουν οι άνθρωποι για τις δικές του περιπλανήσεις όσα και για του Διονύσου). Ο Μ. Αλέξανδρος επέτρεψε στους Νυσαίους να διατηρήσουν την αυτονομία τους και τους νόμους τους, αναγνωρίζοντας την κοινή καταγωγή: «Ἐν δὲ τῇ χώρᾳ… πόλιν οἰκεῖσθαι τὴν Νῦσαν· τὴν δὲ οἴκισιν Διονύσου εἶναι… ὅτε δὴ ἐπ᾽ Ἰνδούς τε ἐλάμβανε καὶ ἐχειροῦτο» (= Σε εκείνην την χώρα… υπάρχει μια πόλη, η Νύσα· οικιστής της ήταν ο Διόνυσος… όταν εκστράτευσε εναντίον των Ινδών και τους υπέταξε).[8]

Ο Νόννος (στα «Διονυσιακά», 13.1-5), αναφέρει ότι ο Ζευς στέλνει την Ίριδα να δώσει την εντολή στον Διόνυσο για την εκστρατεία: «…Ζεὺς πατὴρ Ἶριν ἔπεμψε… ὄφρα κε Βάκχον ἐγείρῃ… Ἰνδῶν δῆμον ἐλάσσαι ἀγηνορέων… μηδὲ δίκην εἰδότας…» = Ο πατέρας Ζευς έστειλε την Ίριδα… για να ξεσηκώσει τον Βάκχο… να εκδιώξει το γένος των υπερήφανων Ινδών… που δεν γνωρίζουν την δικαιοσύνη…».

Η εκστρατεία του Διονύσου περιγράφεται όχι μόνον ως στρατιωτική κατάκτηση, αλλά κυρίως ως εκπολιτιστική αποστολή. Ο Διόνυσος εντέλλεται από τον Δία να τιμωρήσει τους Ινδούς για την ασέβειά τους και να τους διδάξει τις τελετές του οίνου. Ο Νόννος παραθέτει έναν ολόκληρο «κατάλογο πλοίων» (κατά το ομηρικό πρότυπο) με τους συμμάχους του θεού. Ο Διόνυσος έδωσε μάχες με τον βασιλιά Δηριάδη (γιο του ποταμού Υδάσπη). Η σύγκρουση γνωστή ως “Μάχη στον Υδάσπη”, διήρκεσε 7 χρόνια! Στις όχθες του ποταμού Υδάσπη, ο Διόνυσος χρησιμοποίησε την δύναμη της μέθης για να παραλύσει τον εχθρό!

Πολιτισμική Προσφορά (Διόδωρος και Αρριανός)

Οι ιστορικοί αναφέρουν ότι ο Διόνυσος δεν κατέστρεψε την Ινδία, αλλά αντίθετα την απελευθέρωσε από τους δυνάστες («άτλαντες») και εδίδαξε στους Ινδούς την καλλιέργεια της αμπέλου και την παρασκευή του οίνου, την πολεοδομία, ιδρύοντας πόλεις, με κυριότερη την Νύσα[9] (στους πρόποδες του όρους Μηρός), ως ανάμνηση του τροφού του [τον μηρό του Διός] και εισήγαγε την λατρεία του, διδάσκοντας χορούς, θρησκευτικές πομπές και δίδοντας νόμους στους Ινδούς, βγάζοντάς τους από την κατάσταση των περιπλανώμενων νομάδων.

Ο Διόνυσος επέστρεψε στην Δύση ως «Κοσμοκράτωρ» και τέλεσε θρίαμβο πάνω σε ινδικό ελέφαντα, εισάγοντας αυτό το έθιμο που αργότερα το υιοθέτησαν οι Καρχηδόνιοι (Ανίβας) και οι Ρωμαίοι στρατηγοί.

Η Μάχη στην Μεσοποταμία και ο Ρόλος των Κουρητών

Στο 14ο και 15ο βιβλίο (14.23-45), ο Διόνυσος έρχεται σε σύγκρουση με τους γηγενείς λαούς της Μεσοποταμίας και της Ασσυρίας, που ανθίστανται στην λατρεία του οίνου. [Ακόμη και σήμερα, οι μουσουλμανικοί πληθυσμοί της περιοχής, δεν πίνουν αλκοόλ].

Κατά την σύγκρουση με τους «Ασσυρίους και τους συμμάχους τους», οι Κουρήτες χρησιμοποιούν τον «ενόπλιο ρυθμό» τους, για να προκαλέσουν πανικό. Ο ήχος των χάλκινων ασπίδων τους στην Μεσοποταμία αναφέρεται ως μέσον που τρομάζει τους εχθρούς, προσομοιάζοντας τον θόρυβο, που έκαναν για να καλύψουν το κλάμα του βρέφους Δία: «…καὶ στρατιὴ Κουρήτων ἐπωρχήσαντο κονίῃ / ἐνόπλιον κτύπον…» (… και η στρατιά των Κουρητών χόρεψε πάνω στη σκόνη [της Μεσοποταμίας] τον ένοπλο κτύπο τους…) – ΠΗΓΗ: «Διονυσιακά», 14.37-40.[10]

Μετά από όλα τα παραπάνω μπορεί να κατανοηθεί ποτε ιδρύθηκε το ιερό που σήμερα ονομάστηκε «ιερός αρχαιολογικός χώρος Göbekli Tepe»… Υπάρχουν σαφείς ενδείξεις ότι πρέπει να έγινε κατά την πορεία της εκστρατείας απελευθέρωσης των λαών της Ανατολής από τον Διόνυσο. Με αυτήν την εκδοχή ερμηνεύεται επί πλέον η ονομασία του Όρους Θερμού > Therm / Germ / Germus), λόγω των πανάρχαιων θερμών πηγών του προκατακλυσμιαίου ιερού από πηγές που έρρεαν από ψηλά (770 μ.)…

Έδεσσα Θερμού Ορους

Σήμερα αντιλαμβανόμαστε ότι η αρχαία ονομασία Έδεσσα, δόθηκε λόγω αφθονίας των υδάτων, που έπεφταν από ψηλά, από τις θερμες πηγες του Θερμού Όρους. Ο Μακεδών Σέλευκος Α Νικάνωρ, της έδωσε αυτό το όνομα όταν την επανίδρυσε το 304 π.Χ., επειδή του θύμιζε την Έδεσσα της Μακεδονίας.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΕΔΕΣΣΗΣ, ΕΔΩ.

Ο ιερός τόπος σε τεχνητό λόφο 30 μ., φυσικής ασβεστολιθικής κορυφής του Θερμού Όρους, οριοθετεί τον Μεσοποτάμιο ορίζοντα προς βορά και δεσπόζει με απεριόριστη θέα προς Νότο της πεδιάδας του οροπεδίου της Έδεσσας, που ορίζεται από ανατολικά από τα Όρη Tektek Dağları και βορειότερα το Όρος Nemrut με τα αγάλματα του Αντιόχου και στις νοτιανατολικές υπώρειες της Οροσειράς Ταύρου – νυν παραφρασμένα… Toros. Η Έδεσσα του όρους Θερμού που ίδρυσε ο Διόνυσος θάφτηκε την 8η χιλιετία π.Χ. και έτσι διατηρήθηκαν τα προκατακλυσμιαία ίχνη της εως σήμερα που είναι η αρχαιότερη σωζόμενη προκατακλυσμιαία πόλις με ίχνη μνημειακής αρχιτεκτονικής μεγάλης σημασίας. Η Έδεσσα Θερμών Ορέων ή ορεινή Ουρ (Ούρφα), αποτελεί το μεταβατικό ίχνος της προκατακλυσμιαίας “βηματοδότριας δυναμικής” πρότυπο στήριξης και ανάπτυξης του υλικού και άυλου πολιτισμού των μετακατακλυσμιαίων οικισμών της ανθρωπότητας.

ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 17.3.2026.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Unesco.
• ΚΟΠΑΝΙΑΣ Κ. «Προκεραμική Νεολιθική», 2013.
• «ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΜΕΣΟΠΟΤΑΜΙΑ», εκδ. ΚΑΡΔΑΜΙΤΣΑ, Αθήνα.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ-ΣΧΟΛΙΑ:

[1] Στην Κρήτη υπάρχει η λέξη αρμί για τοπωνύμια κυρίως κορυφογραμμών. Γνωστά τοπωνυμια «Της Τρύπα το Αρμί» (στο σύνορα των Χανίων – Ρεθυμνου), «ο Λόφος του Αρμί» (στο Ηράκλειο), η γειτονιά Αρμί στα Ανώγεια, «τση καλογρές τ’ αρμι» (στην Αγια Ρουμέλη Σφακίων), το Αρμί (στην διαδρομή Πλάτανος – Βαρούχα Πόρος Χανίων, με απεριόριστη θέα και φυσικά και αρχαιολογικό ενδιαφέρον με τον σκαλιστό τάφο ρωμαϊκων χρονων), κ.ά.

[2] Τα δεδομένα προέρχονται από επίσημες γεωγραφικές και υδρολογικές μελέτες (π.χ. UN-ESCWA, Britannica).

[3] Γι’ αυτόν τον λόγο ο ποταμός ονομάσθηκε Τίγρις, παρομοιαζόμενος με την ορμή του αιλουροειδούς ζώου. “Τίγρις ἄμικτον φυλάσσων τὸ ῥεῦμα διὰ τὴν ὀξύτητα, ἀφ’ οὗ καὶ τοὔνομα Μήδων τίγριν καλούντων τὸ τόξευμα”, Στράβων.

[4] Ήταν «Δώρο του Νείλου». Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι ονόμαζαν το έδαφος της παραποτάμιας χώρας τους Kemet (= Μαύρη Γη), λόγω της σκουρόχρωμης ιλύος που άφηναν οι πλημμύρες του Νείλου.

[5] Οι Κουρήτες, οι ένοπλοι φύλακες της Κρήτης, κατά τον Νόννο, συνόδευσαν τον Διόνυσο για να τον προστατεύουν, όπως έκαναν με τον πατέρα του, τον Ζήνα. Σύμφωνα με τα «Διονυσιακά» του Νόννου, η παρουσία των Κουρητών στην εκστρατεία είναι καθοριστική, καθώς συνδέουν την γέννηση του θεού στην Κρήτη με την επικράτησή του στην Ασία.

Οι Κουρήτες ως Στρατιωτική Δύναμη: O Νόννος (13.135-150), περιγράφει την επιστράτευση των Κουρητών. Δεν εμφανίζονται απλώς ως φύλακες, αλλά ως πάνοπλοι πολεμιστές που μεταφέρουν την πολεμική τέχνη της Κρήτης στα πεδία της Μεσοποταμίας: «…καὶ χορός εὐπήληξ Εὐβοϊδος ἔννομος Ἄρης, / Κουρῆτες… οἵ ποτε θηλυτέρῳ Ῥείης κεκρυμμένον ἄντρῳ / Ζῆνα λόχῳ σκέποντες ἐδουπήσαντο βοείαις.» (=… και ο χορός των Κουρητών με τα ωραία κράνη, οι γνώστες του πολέμου… που κάποτε στο σπήλαιο της Ρέας έκρυψαν τον Δία και τον προστάτευαν χτυπώντας τις ασπίδες τους). Ο Νόννος τονίζει ότι οι ίδιοι που προστάτεψαν τον «Κρηταγενή Ζήνα» (τον παππού του Διονυσου), τώρα προστατεύουν τον εγγονό του Διόνυσο στην πορεία του προς την Ινδία.

[6] Η Διάβαση του Ευφράτη και η Σύγκρουση στην Μεσοποταμία ο Νόννος (13) περιγράφει την συγκέντρωση του στρατού. Η πρώτη μεγάλη στάση στην Ασία είναι ο ποταμός Ευφράτης. Ο Διόνυσος δεν χρησιμοποιεί πλοία. Κατά τον μύθο, πλέκει κισσούς και αμπέλους δημιουργώντας μια «ζωντανή» γέφυρα. Απόσπασμα (Διονυσιακά 13.125-130)«…καὶ δολιχῷ πλοκάμῳ πεπεδημένος ἐγγύθι πόντου, / Εὐφρήτης κελάδων…» (…και ο Ευφράτης που κελαρύζει, δεμένος με μακριές κοτσίδες [αμπέλου] κοντά στη θάλασσα…): Nonnus, Dionysiaca, Book 13 (Loeb Classical Library).

[7] Ο Νόννος αναφέρει ότι ο Διόνυσος ίδρυσε βωμούς και «σημεία» (ορόσημα) κατά μήκος του Τίγριτος ποταμού. Βωμοί του Διονύσου ιερά σημεία όπου ο θεός δίδαξε την καλλιέργεια της αμπέλου στους Μεσσοποτάμιους (Ασσυρίους).

[8] Αντίδραση Αλεξάνδρου στην Νύσα (Αρριανός, Ε’ 2.5-7): Όταν ο Αλέξανδρος είδε τον κισσό στο όρος Μηρός (κοντά στην Νύσα), τον οποίο δεν είχε δει πουθενά αλλού στην Ινδία, οι στρατιώτες του άρχισαν να πλέκουν στεφάνια και να υμνούν τον Διόνυσο: «…ὁ δὲ Ἀλέξανδρος… ξυγχωρῆσαι τοῖς Νυσαίοις αὐτονόμους τε οἰκεῖν καὶ κατὰ τοὺς σφετέρους νόμους.» (= Ο Αλέξανδρος… επέτρεψε στους Νυσαίους να ζουναυτόνομοι και σύμφωνα με τους δικούς τους νόμους.) – ΠΗΓΗ: Αρριανού, Αλεξάνδρου Ανάβασις, 5,2. Νόννος, Διονυσιακά, ToposText και Perseus Project, εκδ. Loeb Classical Library.

[9] Ο Νόννος υπαινίσσεται ότι κάθε περιοχή που απελευθέρωνε ο Διόνυσος αποκτούσε μια «Νύσα», ως ανάμνηση του τόπου ανατροφής του. Ο Αρριανός (Αλ. Αν. 5.1.3) αναφέρει ότι ο Διόνυσος ίδρυσε την Νύσα για τους στρατιώτες του, που ήταν πλέον «απόμαχοι» (πόλεις απομάχων ίδρυε και ο Μ. Αλέξανδρος στην δική του εκστρατεία).

[10] Βλ. Nonnus, Dionysiaca, έκδ. Loeb Classical Library. και «Nonnos, Dionysiaca, μτφρ. W.H.D. Rouse.

Gobekli Tepe εδεσσα Θερμο ορος αρχαιοι Ελληνες 13.500 χρονια πριν Μητροπουλος, Λεκακης ποταμωνυμικα Θερμον χρονων Μικρα Ασια, Οροσειρα Ταυρου, σβησμενο ηφαιστειο Νιφατης αραρατ Κουρ οροσειρες Ζαγκρος πηγες ποταμος Ευφρατης Τιγρης τιγρις νερο Μεσοποταμια, λοφος πεδιαδα παναρχαιο προιστορικο προκατακλυσμιαιο ιερο Dagları αρμακαδες ιερον Κορυφης γεωργοκτηνοτροφοι πετρα ξεπετρισμα ορεινη πετρωδης περιοχη καλλιεργεια κρητικη διαλεκτος σωρος αρμακας αρμακαθια ατυπα ορια ιδιοκτησια προχειρο αναχωμα συγκρατηση χωματος πανιδα, ερπετα εντομα, μικρα θηλαστικα ιστορικο Λεξικο Ακαδημιας Αθηνων, λιθος αγρος ετυμολογια λεξη ερμα 1964 αμερικανος αρχαιολογος, μπενεκτιτ Benectit, πετρες παναρχαια προιστορικη ανασκαφη εγκατασταση 2018 μνημειο παγκοσμιας Κληρονομιας ουνεσκο ΟΥΝΕΣΚΟ τεχνητο υψωμα υψομετρο βουνο γκομπεκλι τεπε πεδινη κουρδικη πολις Ουρφα, Σαμ Μεσοποταμιας ανασκαφες προιστορια ναος προκατακλυσμιαια εποχη αρχαιοτερος ναος κοσμο, κοσμου κατασκευη μεταβαση παλαιολιθικοι ανθρωποι κυνηγοι τροφοσυλλεκτες γεωργια κτηνοτροφια αρχαιολογια κυκλικος περιβολος μεγαλιθος σχημα ταυ Τ ταυσχημο ταξη τοιχος ακατεργαστη λιθοποιια μεγαλιθικα μεγαλιθικο ζευγη, εκουρ μυθολογια Σουμεριοι πιστη ekur κατοικοι ανω Annuna ανουνα αννουνα ανουνακι παναρχαιες ιερες οντοτητες, υφαντικη σουμεριακη κοσμολογια αρχιτεκτονικη σουμεριακα οικος Βουνου σπιτι κουρ = ξενη χωρα / κατω κοσμος κουρος ζιγκουρατ ενλιλ ηλιος κυρααρχος θεος αερας ταξη ιερη πολη Νιπουρ, Σουμερια κτηριο νημα / σχοινι Duranki ουρανος γη ολυμπος κατοικια θεων εδρα Ζηνας Ζευς Κρηταγενης Διας Δεικτης δικτης Νιππουρ Nippoúr πολη πτωση αυτοκρατορια οχυρο Σελευκιδες μακεδονες Παρθοι πολιτισμος κεντρο συμπαντος συμπαν πολυεπιπεδη, σημειο γαια ενωση δημιουργια Θεια Συνελευση θεοι μοιρα εκδοση θειοι νομοι νομος ηθικες αξιες ηθικη κοινωνια εξουσια νομιμη εγκριση βασιλεις ακκαδ χρισμα σισυφος εφυρα κορινθος προστασια ζαγρεας Κουρητες πολεμιστες, εκστρατευτικο σωμα θεος Διονυσος βασιλειο νεκρων ζακρος σκαλισμενη εικονα αναγλυφη μορφη ζωο αλεπου σκορπιος, φιδι οφις μη πληγωμενο κυνηγι εδεσσας ειρηνικος χαρακτηρας ιερος τοπος κυκλος πετρινος στυλος τοιχοι ξηρη δαπεδο ασβεστολιθικη λατομειο εξορυξη μισοκατεργασμενος εργαλειο γυαλι οστα ζωων οικοσιτα φυτα ανθρακας 14 στρωμα 13.000 10.000 λιθινη Αναγεννηση Μεσολιθικη Νεολιθικη 10η χιλιετια πΧ 8^η εγκαταλειψη μπαζωμα φερτο βουνα ποταμια νερα ιλυς Δυτικος Ευφρατης αβιτζηνα αβιτζινα ορη Αντιταυρος, αβος αβας Στραβων ονομα ντουμλου Dumlu Θεοδοσιουπολις Θεοδοσιουπολη Ερζερουμ Ανατολικος Niphates αλα νταγκ αλανταγκ Ala Dagh Αρμενια ηφαιστειο κλασσικη αρχαιοτητα, γεωγραφια κλαυδιος Πτολεμαιος ετυμολογια νιφας νιφαδα, χιονοστιβαδα χιονι χιονισμενο υψηλοτερο Γορδυα Γορδυαια Γορδια Γορδιαια ορη Gordyaean Mountains Καρδουχοι Κουρδοι κουρδισταν εβραιος Ιωσηπος Φλαβιος Βηρωσσος πλοιο Ξισουθρο Ξισουθρον Xisuthron ⁠ζιουσουντρα Ziusudra αρμενικα υψιπεδα μασιο Μασιον Mons Masius μασιους παραδοση Κιβωτος Νωε Ταυρος Taurus υδρολογικη λεκανη ανοιξη ετησια πλημμυρα φραγμα παραποταμος κουρδικο Urfa απορροη υπογειος υδροφορος οριζοντας Χαρραν χαραν ανατολικη αρχαια Σωφηνη λιμνη λυχνιτιδα λυχνιτις Lychnitis, χαζαρ γικολου Hazar Golu γεωγραφος ρωμαιοι ορη Μεταλλων Σοφηνη Sophene μαντεν Maden = μεταλλειο ανω ρους παραγωγη χαλκος ρωμαικη μεταλλεια κιθαριζων Citharizon περασμα μεταλλο στρατηγικη σημασια καστρο Περσες Σασσανιδες αραβες φρουριο Ιουστινιανος α 6ος αιωνας μχ βυζαντιο συνορα μεταλλα κοιτασμα σιδηρος Ρωμαιουπολις Ρωμαιουπολη Romanopolis νοτιοανατολικος κλεισουρες Πυλες ανατολη φυλασσομενα ορεινα περασματα κορυφη υδροκριτης, υδατα ελατζιγκ Elazıg, 19ος καστροπολιτεια Καρκαθη Καρκαθιοκερτα Carcathiocerta αρμενικη επαρχια ρωμαικη ανατολικη Μαχη του Μαντζικερτ, 11ος 1071, δυναστεια χαρπουτ Harput διαβαση Μαρτιος Απριλιος, καταστροφικες πλημμυρες αρχαιος αρχαια αρχαιο καναλι Ιλυς Ποταμων λασπη βουρκος λεπτοκοκκο υλικο αργιλος, πυριτικο αλας μεταφορα οχθη βυθος αρχαιοτητα γεωλογια κοσμογονια επιβιωση ιατρικη ζωη ποταμιος Νειλος ινδος φυσικο λιπασμα οργανικα συστατικα πρωταρχικη υλη κοσμος ορφικη κοσμογονια ορφικα ορφεας ορφευς μαζα διαχωρισμος στοιχειων Πρωταρχικο Αυγο κοσμικο ωον ωο μυθος Προμηθεας, ανθρωπος πλασιμο πλαση πηλος πεποιθηση εμβια υλη  χρηση δομηση τροφη πνευματικη καθαροτητα τεχνολογια ωμοπλινθος αργιλος, συστατικο πλινθος τουβλο ξυλεια αιγυπτος, Κοιλαδα Ινδου αναμειξη αχυρο ξερα χορτα συνδετικο ρωγμη ξηρανση, ατσαλι σκυροδεμα πλινθοι  ψησιμο καμινι οπτοπλινθος ξηρανση ηλιος οικονομια θερμομονωση, μονωση φυσικος Λιπαντικος Μηχανισμος ανανεωσιμος πορος διαβρωση πετρωμα αποθεση αζωτο φωσφορο σοδεια στεγανοποιηση αρδευτικο λεπτη υφη αδιαβροχο διαρροη νερου υπεδαφος Πηλοθεραπεια Ιπποκρατης, Γαληνος λημνια Γη αργιλωδης λημνος, σφραγιδα της Αρτεμιδος Αρτεμιδας αρτεμη αρτεμις Terra Sigillata αντιδοτο δηλητηριο θεραπεια πληγων πληγη θερμη φλεγμονων αρθριτικων πονων παθησεων φλεγμονη αρθριτικα πονος παθηση Ζηροκαμπος Ξηροκαμπος Κρητης παραθαλασσια αρθροπαθεια λατρεια, Τελετουργικος Καθαρμος Πηλοπλασια πηλος τελετουργια συμβολικη επιστροφη πρωταρχικη κατασταση περιμαγματα περιμαγμα Ελλαδα, μυστηριο τελετη καθαρσης, καθαρση γυψος αποβολη παλαιος παλιος εαυτος εξαγνισμος μιασμα φονος ιεροσυλια μιμηση Θεοτητας τεχνη ειδωλιο καλλιτεχνικη λατρευτικη πηλοπλασμα πηλινο ομοιωμα αναθημα γονιμοτητα επανασυνδεση χθονια δυναμη θανατος μυθολογικη προκατακλυσμιαιος 10η ηρωας Φθια Δεικτας / Κνωσος Ποσειδωνια Αθηνα Σουνιο Σαρωνικος Θουλη Δελφοι ατλαντιδα αδης ηρακλης Ινδια απελευθερωτης ινδικος Καυκασος Προμηθεα Δεσμωτης Διονυσαδες νησοι Δικτας / Ιδαια Νησος Κρητη Νυσα μεας Αλεξανδρος, θιασος ατακτο Σωμα θρησκευτικο μενος Βακχες μαιναδες τελεστες Σατυρος, Σειληνος ελαφρυ πεζικο κατασκοπος στρατιωτες συμπολεμιστες ενοπλη φρουρα προστασια τακτικος στρατος Κορυβαντες αρριανος νοννος Βασσαριδες Βακχαι γυναικες πολεμιστριες οπλο θυρσος σατυρος Σειληνος, θεος παν Πανας στρατηγος αρχαιοτερος συγγραφεας Πανοπολιτης 5ος επικο εργο Διονυσιακα βιβλιο στιχος μεγαλυτερο επος Διοδωρος Σικελιωτης Ινδικη χαμενα βιβλια Ινδικα Μεγασθενης απελευθερωση ζυγος δουλεια τεχνες, αμπελουργια ιδρυση ζευγμα γεφυρα κισσος αμπελος Ασια Νυσος Διος ανεγερση στηλη βωμος οροσημο διελευση απομαχοι ευριπιδης ανασυνταξη στρατια Θρακη, Λυδια Φρυγια Περσια, Βακτρια Κοφηνας θρυλος, ελληνικη παρουσια, κατορθωμα κεχαρισμενα πλανη περιπλανηση νυσαιοι αυτονομια νομοι κοινη καταγωγη οικιση ινδοι οικιστης ιριδα θεα ιρις εντολη οφρα Βακχος δημος αγηνορεων δικη γενος υπερηφανοι δικαιοσυνη δικαιο στρατιωτικη κατακτηση, εκπολιτιστικη αποστολη τιμωρια ασεβεια οινος αλκοολ μουσουλμανοι ισλαμ μουσουλμανισμος ισλαμισμος μαινας θεικη οντοτητα καταλογος πλοιων ομηρικο προτυπο πλοιο πλοια συμμαχοι μαχη βασιλιας Δηριαδης Υδασπης συγκρουση επτα εφτα 7 χρονια επταχρονη εφταχρονη οχθες δυναμη μεθη παραλυση εχθρος καταστροφη δυναστες ατλαντες αμπελι παρασκευη κρασι πολεοδομια, πολεις, Μηρος τροφος χορος, θρησκευτικη πομπη περιπλανωμενοι νομαδες Κοσμοκρατωρ Κοσμοκρατορας θριαμβος ινδικος ελεφαντας, εθιμο Καρχηδονιοι Ανιβας καρχηδονα καρηδων γηγενεις λαοι ασσυρια αντισταση λατρεια πληθυσμος ενοπλιος ρυθμος πανικος ηχος χαλκινη ασπιδα τρομος εχθροι θορυβος, κλαμα βρεφος στρατιη Κουρητων επωρχησαντο κονιη ενοπλιον κτυπο σκονη αρχαιολογικος χωρος θερμες πηγες σελευκος Α Νικανωρ, επανιδρυση 4ος 304 Μακεδονια ασβεστολιθος τεκτεκ Tektek νεμρουτ Nemrut αγαλμα αντιοχος τορος Toros μνημειακη Ουρ προκεραμικη αρμι τοπωνυμιο κορυφογραμμη Της Τρυπα το Αρμι Χανια Ρεθυμνο Ηρακλειο γειτονια ανωγεια, «τση καλογρες Αγια Ρουμελη Σφακια χανιων Πλατανος – Βαρουχα Πορος σκαλιστος ταφος ρωμαικα χρονια δωρο του Νειλου παραποτάμια κεμετ Kemet Μαυρη Γη σκουροχρωμη ενοπλοι φυλακες γεννηση γεννα επιστρατευση φυλακας, πανοπλοι πολεμικη τεχνη ευπηληξ Ευβοιδος εννομος αρης, θηλυτερω ρειης ρεα κεκρυμμενον αντρον αντρο σκεποντες εδουπησαντο βοειαις κρανος γνωστες σπηλαιο Ρεας Κρηταγενης ζωντανη δολιχος πλοκαμος πεπεδημενος εγγυθι ποντου, ευφρητης κελαδων κοτσιδα σημειο οροσημο Μεσσοποταμιοι πλεξιμο στεφανι υμνος αυτονομοι αναμνηση ανατροφη αμικτον φυλασσων ρευμα οξυτητα, τουνομα Μηδοι τοξευμα Στραβων