Του Γιώργου Λεκάκη
Ο πυρικροκρίτης / αργιλοκρίτης / silcrete είναι μια σκληρή (ανθεκτική στον θρυμματισμό ή την κονιορτοποίηση) κρούστα, ένα αργιλικό κράμα, που σχηματίζεται όταν το επιφανειακό έδαφος, η άμμος και το χαλίκι «τσιμεντώνονται» με διαλυμένο πυρίτιο. Ως σκληρή κρούστα, έχει την δυνατότητα διατήρησης των ριζικών δομών ιχνών απολιθωμάτων.
- Ο σχηματισμός του πυρικροκρίτη είναι παρόμοιος με αυτόν του ασβεστοκρίτη, που σχηματίζεται από ανθρακικό ασβέστιο, και του φερρικρίτη, που σχηματίζεται από οξείδιο του σιδήρου. Είναι ένα σκληρό και ανθεκτικό υλικό και, αν και διαφορετικό στην προέλευση και την φύση του, ομοιάζει με τον χαλαζίτη.
Αλλά από πότε όμως ο άνθρωπος άρχισε να θερμαίνει τα ορυκτά;
Υπάρχουν στοιχεία που υποδηλώνουν ότι η τεχνική αυτή ίσως ήταν γνωστή ήδη πριν από 164.000 χρόνια.
Στο Pinnacle Point της Νότιας Αφρικής, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι δύο τύποι εργαλείων από ασβεστοκρίτη αναπτύχθηκαν πριν από 80.000 – 60.000 χρόνια και οι παλαιολιθικοί άνθρωποι χρησιμοποίησαν την τεχνική της θερμικής επεξεργασίας. Στο σπήλαιο Blombos Νότιας Αφρικής, ευρέθησαν διπρόσωπες αιχμές από ασβεστοκρίτη, από την Μέση Λίθινη Εποχή, ηλικίας 71.000 χρόνων. Στο σπηλαίο Boomplaas, επίσης στην Νότια Αφρική, βρέθηκαν πετρώματα από πυριτικό σκυρόδεμα, με ενδείξεις θερμικής επεξεργασίας, πριν από 66.000 χρόνια, που επιτρέπει την παραγωγή λιθικών εργαλείων μέσω της τεχνικής Levallois. Στο ίδιο σπήλαιο ευρέθησαν μικρόλιθοι από πυριτικό σκυρόδεμα.
Οι αρχιτέκτονες κατασκευαστές του Στόουνχεντζ, στην νότια Αγγλία, χρησιμοποίησαν τέτοιες πέτρες για «Heel Stone» και για ορθολίθους κύκλων σαρσέν. Το Avebury, και πολλά άλλα μεγαλιθικά μνημεία στην νότια Αγγλία είναι επίσης κτισμένα με τέτοιες πέτρες.
Και στην Ουρουγουάη, σε μια έρευνα για τα σημεία Fishtail, από το Ύστερο Πλειστόκαινο, ευρέθη ότι το 54% των σημείων που μελετήθηκαν ήταν φτιαγμένα από πυριτικό άλας – πολύ περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο είδος πετρώματος! Τα εργαλεία από πυριτικό άλας μεταφέρθηκαν εκατοντάδες χιλιόμετρα από την αρχική τους θέση!
ΤΩΡΑ, επιστήμονες ξανα-ανέλυσαν λίθινα εργαλεία, από δύο αρχαιολογικούς χώρους, στην Βόρεια Αυστραλία. Προηγουμένως πιστευόταν ότι η θέρμανση πετρωμάτων για την διαδικασία λείανσης, στην Αυστραλία, ξεκίνησε πριν από 40.000 χρόνια περίπου. Λάθος! Πολλά από τα λίθινα εργαλεία που βρέθηκαν στην τοποθεσία Nauwalabila I, στο Arnhem Land, ήταν τουλάχιστον 45.000 – 40.000 χρόνων και πιθανώς αρχαιότερα από 55.000 χρόνια ήταν κατασκευασμένα από πυριτόλιθο chert και είχαν υποστεί θερμική επεξεργασία!
- Η δυσκολία είναι ότι ο κερατόλιθος είναι τεχνικά δύσκολο να μετασχηματιστεί, δημιουργώντας ένα μεγάλο κενό καινοτομίας εάν δεν υπάρχουν ήδη πιο απλές τεχνολογίες θερμικής επεξεργασίας.
Η θερμική επεξεργασία των ορυκτών βοηθά την διαδικασία λείανσής τους, σχηματίζοντας νέους ατομικούς δεσμούς στα πετρώματα. «Αυτό σημαίνει ότι απαιτείται λιγότερη δύναμη για την κατασκευή λεπίδων». Γενικως, οι κατασκευαστές εργαλείων στην Αφρική και την Ευρασία ανέπτυξαν τέτοιες τεχνικές θέρμανσης χρησιμοποιώντας πυριτόλιθο. Η υγρασία που παγιδεύεται στον πυριτόλιθο καθιστά πιο δύσκολη την θέρμανση.
Αυτή η θέρμανση ήταν πιθανότατα σκόπιμη, καθώς οι πέτρες είχαν υποστεί τριβή πριν και μετά την θέρμανση, εξήγησαν οι ερευνητές. Αλλά στην θέση Madjedbebe (κοντά στην Nauwalabila), πολλά από τα εργαλεία ήταν κατασκευασμένα από silcrete και δεν βρέθηκαν εργαλεία από πυριτόλιθο. Δεν έχουν βρεθεί μέχρι σήμερα στοιχεία για θέρμανση του πυριτόλιθου κατά μήκος των μεταναστευτικών οδών της Νοτιοανατολικής Ασίας, επομένως δεν είναι σαφές πώς οι πρώτοι Αυστραλοί έμαθαν αυτές τις τεχνικές.
Οι ερευνητές σημειώνουν επίσης ότι ο πυριτόλιθος θερμαινόταν στην βόρεια Αυστραλία, όπου είναι άφθονος, αλλά στα νότια και νοτιοανατολικά, ο αργιλοκρίτης είναι άφθονος και ο θερμαινόμενος αργιλοκρίτης είναι πιο πιθανόν να ανακτηθεί σε νότιους αρχαιολογικούς χώρους.
«Νομίζω ότι το επόμενο βήμα θα πρέπει να είναι η επίτευξη καλύτερης ανάλυσης της θερμικής επεξεργασίας του πυριτόλιθου και του αργιλοκρίτης στην Αυστραλία, διεξάγοντας μελέτες σε διαφορετικές τοποθεσίες σε όλην την ήπειρο», κατέληξαν, καθώς και στην Νότια και Νοτιοανατολική Ασία. Αυτό το αρχαιότερο γνωστό παράδειγμα συστηματικής θερμικής επεξεργασίας κερατόλιθου chert στον κόσμο!
ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 11.4.2026.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Brown K.S., κ.ά. “Fire as an engineering tool of early modern humans”, Science, 325 (5942): 859–62, doi:10.1126/science.1175028, 2009.
- Jones Ch. “Technological innovation may have driven first human migration”, Nature, doi:10.1038/news.2008.1196, 30.10.2008.
- Pargeter J., κ.ά. “New ages from Boomplaas Cave, South Africa, provide increased resolution on late / terminal Pleistocene human behavioural variability”, Azania: Archaeological Research in Africa, 53 (2): 156–184, doi:10.1080/0067270X.2018.1436740, 3.4.2018.
- Schlanger N. “Understanding Levallois: Lithic Technology and Cognitive Archaeology, Cambridge Archaeological Journal, 6 (2): 231–254, doi:10.1017/S0959774300001724, Οκτ. 1996.
- Schmidt P. (Πανεπιστημιο του Tübingen), κ.ά. Earliest Lithic Heat Treatment in Australia is the World’s Oldest Known Treatment of Chert», Journal of Paleolithic Archaeology, Volume 9, article number 18, 2026.
- Suárez Rafael, κ.ά. “Mobility and raw material procurement by Fishtail people in Uruguay: Evaluation of silcrete long distance transport between campsites and outcrops during the late Pleistocene (ca. 12,900–12,250 cal BP)», Journal of Archaeological Science, Reports, 53 104338 doi:10.1016/j.jasrep.2023.104338, Φεβρ. 2024.
the oldest known example of systematic heat treatment of chert in the world αρχαιοι ανθρωποι θερμανση ορυκτα πετρωματα εργαλεια, πριν 164.000 χρονια Λεκακης
