Η αρχαία πόλις Φάρσαλος – τα νυν Φάρσαλα – του Γ. Λεκάκη

Η αρχαία Φάρσαλος εκτεινόταν στις βόρειες κλιτύες και τις υπώρειες του υψώματος που σήμερα λέγεται Προφήτης Ηλίας[1], που αποτελεί απόληξη προς τα βορειοδυτικά του Ναρθακίου όρους [υψόμετρο 1.011 μ.], σε μια στρατηγικής σημασίας γεωγραφική θέση, από την οποία διέρχονταν οδικοί άξονες, που σενέδεαν την βόρεια με την νότια Ελλάδα.

• σ.σ.: Γ. Λεκάκης – ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ: Φάρσαλος = παρά την άλα, δηλ. παραθαλάσσια πόλη! Σήμερα η θάλασσα του Παγασητικού κόλπου απέχει 40 χλμ!

Αμέσως βόρεια της πόλης απλώνεται η εύφορη κοιλάδα του Ενιπέα ποταμού, η οποία περικλείεται από τα όρη Φυλλήιο και Χαλκηδόνιο προς βορρά και Ναρθάκιο προς νότο και καταλήγει στην δυτική θεσσαλική πεδιάδα. Στους πρόποδες του βραχώδους λόφου που σήμερα λέγεται της Αγίας Παρασκευής [σ.σ.: 39.29502861116659, 22.382045374306824], στο βορειοδυτικό άκρον της πόλεως, ανέβρυζε η κυριότερη πηγή του Απιδανού ποταμού, σήμερα γνωστού ως Φαρσαλίτη.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΦΑΡΣΑΛΩΝ, ΕΔΩ.

Η πρωιμότερη κατοίκηση στην περιοχή ανάγεται στην Νεότερη Νεολιθική περίοδο και έκτοτε υπήρξε συνεχής έως σήμερα.

Ο οικισμός των μυκηναϊκών χρόνων που εντοπίζεται στην περιοχή του λόφου της Αγίας Παρασκευής ταυτίστηκε από παλαιότερους ερευνητές με την ομηρική Φθία, γενέτειρα του ήρωα Αχιλλέα.[2]

Για την κατοίκηση στην περιοχή κατά τους Πρώιμους Ιστορικούς Χρόνους τα ανασκαφικά δεδομένα είναι λιγοστά και η ιστορία φειδωλή. Με βάση τα αρχαιολογικά ευρήματα φαίνεται ότι η πόλη, ως πρωτεύουσα της Τετραρχίας της Φθιώτιδας[3], ευημερούσε ήδη κατά τους υστεροαρχαϊκούς χρόνους. Μετά τους περσικούς πολέμους η πόλη άρχισε να κόβει δικά της νομίσματα. Έναν αιώνα μετά (στα τέλη 5ου με αρχές 4ου αι. π.Χ.), συμμετείχε στους εμφύλιους πολέμους που σπαράζουν την Θεσσαλία και τελικώς υποτάσσεται γύρω στο 374 π.Χ. στον ισχυρό τύραννο των Φερών, Ιάσονα.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΦΕΡΩΝ, ΕΔΩ.

Στα χρόνια της μακεδονικής κυριαρχίας, από τα μέσα του 4ου αι. και μετά, η Φάρσαλος γνωρίζει την μεγαλύτερη ακμή της, καθώς διάκειται φιλικά στην νέα ανερχόμενη δύναμη της Ελλάδας.

Στα ρωμαϊκά χρόνια ακολουθεί τη μοίρα των άλλων ελληνικών πόλεων για να συρρικνωθεί τέλος στην Βυζαντινή Εποχή στο υψηλότερο τμήμα της βόρειας πλαγιάς του υψώματος Προφήτης Ηλίας, αμέσως κάτω από την ακρόπολη.[4]

Η ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ

Η αρχαία Φάρσαλος καλύπτεται σήμερα – στο μεγαλύτερο μέρος της – από την σύγχρονη ομώνυμη πόλη (τα Φάρσαλα). Ορατή και επισκέψιμη παραμένει η ακρόπολή της, που καταλαμβάνει την κορυφή του βραχώδους υψώματος Προφήτης Ηλίας και αποτελεί το νοτιότερο και υψηλότερο τμήμα της πόλης. Η ακρόπολη, όπως σώζεται σήμερα, αποτελεί σχεδόν εξ ολοκλήρου ανακατασκευή των βυζαντινών χρόνων, φαίνεται επίσης ότι συνεχίζει να χρησιμοποιείται και στην Μεταβυζαντινή Εποχή.

Μετά την πρώτη εκτενή περιγραφή και χρονολόγηση των σωζόμενων τμημάτων των τειχών της αρχαίας πόλης από τον Γερμανό φιλόλογο Fr. Staehlin, στο έργο του «Pharsalos», η οχύρωση της πόλης δεν αποτέλεσε πεδίο συστηματικής έρευνας. Στο γεγονός αυτό έρχονται να προστεθούν και οι πενιχρές μαρτυρίες που προσφέρουν οι αρχαίες πηγές, οι οποίες, στην καλύτερη περίπτωση, δίνουν έμμεσες πληροφορίες για την πόλη. Ο Προκόπιος αναφέρει για τα τείχη της βυζαντινής Φαρσάλου ότι ανακαινίσθηκαν από τον Ιουστινιανό. Οι διάφοροι περιηγητές του 19ου αι. αναφέρονται στα τείχη της πόλης με γενικό τρόπο και πάντοτε μέσα στο πλαίσιο των περιγραφών τους για την πόλη και την ευρύτερη περιοχή της.

Η ακρόπολη της Φαρσάλου καταλαμβάνει την κορυφή του βραχώδους υψώματος του Προφήτη Ηλία. Το σχήμα της είναι επίμηκες, με κατεύθυνση ανατολικά – δυτικά και αποτελείται από δύο πεπλατυσμένες εξάρσεις στα άκρα με ένα στενό διάσελο ανάμεσά τους. Έχει μήκος 500 μ. και μέγιστο πλάτος 60 μ. Κατά μήκος της νότιας πλευράς της η πολύ απότομη κατάπτωση των βράχων αποτελεί πρόσθετη φυσική οχύρωση.

Η ακρόπολη, στην σημερινή της μορφή, αποτελεί σχεδόν εξ ολοκλήρου ανακατασκευή των βυζαντινών χρόνων. Το τείχος της περιόδου αυτής ενσωμάτωσε κατά τόπους τα σωζόμενα τμήματα του αρχαίου, ακολουθώντας κατά κανόνα την πορεία του τελευταίου, είτε αποκλίνοντας σε ορισμένα σημεία ελαφρά από αυτό. Η ακρόπολη συνεχίζει να χρησιμοποιείται και στην Μεταβυζαντινή Εποχή, όπως διαπιστώνεται από εκτεταμένες επισκευές στο νότιο και δυτικό τείχος, στις οποίες χρησιμοποιούνται μικρές αργές πέτρες χωρίς συνδετικό υλικό (ξερολιθιά).

Η πρόσβαση στην ακρόπολη γινόταν από δύο πύλες, τοποθετημένες στο στενό διάσελο και με αντωπή διάταξη, από τις οποίες η βόρεια εξασφάλιζε την επικοινωνία με την πόλη, ενώ η νότια οδηγούσε απευθείας εζωτερικά από αυτή. Στα βυζαντινά χρόνια το ανατολικό τμήμα της ακρόπολης απομονώθηκε με ένα διατείχισμα, κτισμένο στα ανατολικά των δύο πυλών της. Η πύλη του διατειχίσματος βρισκόταν στο ύψος της βόρειας πύλης της ακρόπολης, από όπου ανέρχεται και σήμερα ο επισκέπτης προς το βραχώδες ανατολικό πλάτωμά της. Εξ ολοκλήρου βυζαντινά είναι και τα σωζόμενα λείψανα της οχύρωσης στο βορειοδυτικό άκρο της ακρόπολης, όπου τμήμα του δυτικού πλατώματος της περιτειχίσθηκε επίσης χωριστά, λειτουργώντας ως μια μικρή “ακρόπολη”. Στην Βυζαντινή επίσης εποχή η αποτελεσματική υπεράσπιση των πιο ευάλωτων σημείων του νότιου τείχους της ακρόπολης διασφαλιζόταν επί πλέον με προτειχίσματα.

Στα κατώτερα τμήματα του βυζαντινού τείχους επαναχρησιμοποιούνται οι κυβόλιθοι του αρχαίου. Χρησιμοποιείται από την βάση του τείχους συνδετικό ασβεστοκονίαμα (κουρασάνι), ενώ τα κενά μεταξύ των κυβόλιθων κλείνονται με μικρούς αργούς λίθους και τμήματα κεραμιδιών. Το ανώτερο τμήμα της τοιχοδομίας είναι κατασκευασμένο με μικρού και μεσαίου μεγέθους αργούς λίθους “κολυμππητούς” στο συνδετικό κονίαμα. Σε μερικά σημεία διακρίνονται στο πάχος του τείχους οι θήκες υποδοχής ξύλινων δοκαριών. Το πλάτος του βυζαντινού τείχους και των προτειχισμάτων κυμαίνεται από 1,70 – 3,40 μ. και το μεγαλύτερο σωζόμενο ύψος του φτάνει περίπου τα 5 μ.

Στο σύστημα τροφοδοσίας και αποταμίευσης νερού της αρχαίας ακρόπολης ανήκει μια δεξαμενή σε σχήμα φιάλης, σκαμμένη στον βράχο και κτισμένη στην περιοχή του στομίου της κατά το εκφορικό σύστημα με ορθογώνιους κυβόλιθους σε δόμους. Στην ακρόπολη βρίσκονται επίσης τρεις ακόμη δεξαμενές των Βυζαντινών χρόνων. Από αυτές η μεγαλύτερη, κτισμένη σε επαφή με το νότιο τείχος του δυτικού τμήματος της ακρόπολης και επιχρισμένη εσωτερικά με υδραυλικό κονίαμα, στεγαζόταν με καμάρα, τα τόξα της οποίας στηρίζονταν σε τέσσερα ζεύγη αντηρίδων.

Ξεκινώντας από την ακρόπολη το δυτικό και ανατολικό τείχος της αρχαίας πόλης ακολουθεί την κλίση τους βραχώδους υψώματος προς την πεδιάδα και είναι ορατό σε αρκετό ύψος. Στην οχύρωση του α΄ μισού του 5ου αι. π.Χ. ανήκει η πολυγωνική τοιχοδομία. Το ισόδομο τραπεζιόσχημο τέλος σύστημα, που αποτελεί και το κύριο σύστημα δόμησης του αρχαίου τείχους, ανάγεται στην περίοδο της μακεδονικής κυριαρχίας (από τα μέσα του 4ου αι. π.Χ.). Στην περιοχή των βόρειων κλιτυών του λόφου, στις θέσεις Πλάτωμα και Εικονισματάκι, εντοπίστηκαν επίσης δύο αποθέτες ιερών (ο ένας ιερού της θεάς Δήμητρας) και λείψανα δύο κτηρίων.

ΠΗΓΗ: ΥΠΠΟΑ, ΙΕ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 4.6.2013.

Όχι μακριά από τα Φάρσαλα, στην άλλη όχθη του Ενιπέως, βρισκόταν Θετίδειον, δηλ. ιερό της Θέτιδος.[5]

• Η τ. επαρχία Φαρσάλων (740 τ.χλμ.) εκτείνεται ανάμεσα στο όρος Όθρυς και το Μαυροβούνιο. Η Φάρσαλος, η Παλαιοφάρσαλος, η Ερέ­τρια, το Πεύμα, το Ενύδριον, η Σκοτούσσα, ήταν αρχαίες πόλεις της σημερινής επαρχίας Φαρσάλων.

Πόλις-εμπορικό κέντρο του νομού Λαρίσης, σε υψόμετρο 160 μ., στην άκρη του θεσσα­λικού κάμπου – 46 χλμ. Ν της Λαρίσης – κάποτε παραλιακή πόλις (Φάρσαλα = παρά την άλα).

Κατοικούν 8.400 άνθρωποι, ενώ το 1961 είχε 6.356 κατ.

Η πόλις είναι πιο γνωστή δυστυχώς για τον χαλβά της, ενώ θα έπρεπε πρωτίστως να είναι γνωστή για την ιστορία της, η οποία καταγράφεται αδιαλείπτως από τα νεολιθικά χρόνια, έως σήμερα! Έργα φυσικού αερίου – το 2008 – έφεραν στο φως νεολιθικό οικισμό (α΄ μισό 5^ης χιλιετίας π.Χ.) στα Φάρσαλα, αποδεικνύοντας την βαθειά ιστορική διαδρομή της πόλεως. Ο οικισμός αυτός κατεστράφη εν τέλει από πυρκαϊά. Τα υπολείμματα των οικιών αυτού ευρέθησαν έντονα καμένα, έχοντας το χαρακτηριστικό κόκκινο χρώμα. Οι καμένοι πηλοί διασώζουν  αποτυπώματα ξύλων και δοκαριών, τα οποία μαρτυρούν και την τεχνογνωσία της μακρυνής εκείνης εποχής. Ευρέθησαν πήλινοι φούρνοι (εστίες), που εντοπίσθηκαν σε ανοικτούς χώρους του οικισμού, διακοσμητικά αγγεία, λίθινα πελεκητά και οστέινα εργαλεία, πήλινα ειδώλια, σφονδύλια, κ.ά.

• Λείψανα νεολιθικού οικι­σμού ευρέθησαν και στον λόφο Χτουρί (13 χλμ. ΝΔ). Οικισμός ο οποίος συνέχισε να κατοικείται και στα μυκηναϊκά και στα ιστορικά χρόνια. Οι ιστορικοί τοποθετούν την Παλαιοφάρσαλο στον λόφο αυτόν. Στην ίδια περιοχή έγινε η περίφημη και καθοριστική μάχη για τον ρωμαϊκό εμφύλιο, μεταξύ Καίσαρος και Πομπηίου, το 48 π.Χ., η οποία έληξε με νίκη του Καίσαρος. Έμεινε στην ιστορία ως η «Μάχη των Φαρσάλων».

Στα τρωικά χρόνια, ήταν η Φθία με το όνομα, η πατρίς του Αχιλλέως, με τα δυο ποτάμια της, τον Ενυπέα (Ενιπέα), έξω από την πόλη, στην άκρη της πεδιάδος, και τον Απιδανό, παραπόταμους του Πη­νειού, τους οποίους αναφέρει και ο Όμηρος! Στα Ν. της πόλεως σώζονται υπολείμματα τειχών, δυο ερειπωμένες πύλες, ένα αρχαίο υπόγειο, λείψανα της αρχαίας Φθίας, κ.ά.

Η αρχαία Φάρσαλος ήταν σε ιδιαιτέρως επίκαιρη θέση. Από αυτήν διακρίνονται ίχνη από την οχύρωση στον λόφο και σε διάφορα σημεία της συγχρόνου πόλεως – όπως λ.χ. στην εκκλησία του Αγιου Νικολάου, στο οικόπεδο στην συμβολή των οδών 25ης Μαρτίου και Αθηνάς, κ.α. Την ακρόπολη της αρχαίας πόλεως αναστήλωσε ο Ιουστι­νιανός (527-565). Κάθε που έβρεχε στα Φάρσαλα, θυμούνται οι παλαιοί κάτοικοί της, τα παιδιά έβγαιναν έξω και με ένα ξύλο σκάλιζαν λίγο το χώμα και ανέσυραν αρχαία νομίσματα από την περιοχή της Ακροπόλεως. Ευρήματα της αρχαίας Φαρσάλου εκτίθενται στα Αρχαιολογικά Μουσεία Βόλου, Αλμυρού, Δελφών, αλλά και Λούβρου (Παρίσιοι).

Στην Δ άκρη της πόλεως υπάρχει ο «προϊστορικός» θολωτός τάφος – του «Βερδελή», όπως λέγεται, από το όνομα του αρχαιολόγου Ν. Βερδελή, ο οποίος και  τον ανακάλυψε το 1952.

Στην εκκλησιά της Αγιας Παρασκευής – σήμερα πολιούχος – ήταν το κέντρο λατρείας των Ελλήνων, από τα προϊστορικά – κακώς λεγόμενα έτσι – ακόμη χρόνια! Αργότερα εκεί εκτίσθη το ιερόν του Θαυλίου Διός, και επί αυτού ακόμη πιο μετά ένας χριστιανικός ναός, επί του οποίου εκτίσθη το Φατίχ τζαμί, και επί του οποίου – προς το παρόν – εκτίσθη η εκκλησία της Αγίας Παρασκευής. Θρησκεία αντί θρησκείας, λοιπόν – πώς λέμε «οφθαλμόν αντί οφθαλμού»…

Στην κορυφή του λόφου (μόλις 1 χλμ. Δ της πόλεως, στην θέσι «Καράπλα») υπάρχει ένα τεράστιο, όσο και μεγαλόπρεπο σπήλαιο, ιερόν των νυμφών και του Πανός. Σε αυτό το νυμφαίον ευρέθησαν αφιερώματα 6ου αι. π.Χ.

ΝΟΜΙΣΜΑΤΑ

Τα Φάρσαλα έκοψαν δικό τους νόμισμα:

• Το ημίδραχμον του 5ου αι. π.Χ. ήταν αργυρό αιγινίτικου τύπου, διαμετρου 15 χλστ. και βάρους 3,38 γραμμ. Απεικονίζει προτομή της θεάς Αθηνάς (προς τα δεξιά) η οποία φορά ενώτια και περιδέραιο, και αττικό κράνος με λοφίο και φίδια στην κεφαλή. Στον οπισθότυπο φέρει την επιγραφή ΦΑR στο δεξιό άκρον, με κατεύθυνση από επάνω προς τα κάτω. Απεικονίζει κεφαλή αλόγου (από τα δεξιά).
  • ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκη “Αρχαια νομισματα των Φαρσαλων”.

Από εδώ πέρασε ο Ξέρξης, κατεβαίνοντας προς την Στερεά.

Το 394 π.Χ. ο βασιλιάς της Σπάρτης Αγησίλαος Β’, κατατρόπωσε τα θεσσαλικά στρατεύματα, με το περίφημο ιππικό τους, στα νότια της πόλεως. Για την νίκη του αυτή έστησε μνημείο.

ΚΑΤΟΧΗ

Επί γερμανικής Κατοχής τα Φάρσαλα εγνώρισαν σημαντικές καταστροφές. Το 1941 βομβαρδίσθηκαν από τους Γερμανούς ναζί. Τον Μάρτιο του 1943 πυρπολήθηκαν από τους Ιταλούς φασίστες. Πολλοί κάτοικοι εκτελέστηκαν ως αντίποινα για τις επιθέσεις ανταρτών. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ σχετικά στα βιβλία για την ΚΑΤΟΧΗ του Γ. Λεκάκη, ΕΔΩ. Τα πολυάριθμα πολυβολεία[6] γύρω από την πόλη είναι από την εποχή αυτή, αλλά και του εμφυλίου.

ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΑ ΑΞΙΟΘΕΑΤΑ

• Από τις φυσικές ομορφιές του τοπίου, αξίζει μια βόλτα έως τις πηγές του Απιδανού ποταμού.
• Στην περιοχή των Φαρσάλων, πετούν τόσες καλιακούδες, που έμεινε παροιμιώδης φράση εδώ το «κομίζεις καλιακούδα στα Φράσαλα», σε παράφραση του «κομίζεις γλαύκαν εις Αθήνας», για όποιον έλεγε κάτι γνωστό, παρουσιάζοντάς το ως σπουδαίο…
• Από την ιδιαίτερη τοπική κουζίνα της, αξιομνημόνευτος είναι ο παραδοσιακός χαλβάς Φαρσάλων, που τον βρίσκετε μόνο εδώ και φέρει ονομασία προέλευσης. Μάλιστα, κάθε τέλη Αυγούστου γίνεται και η Γιορτή του Χαλβά Φαρσάλων.
• Τέλος, 15-23 Αυγούστου γίνεται εδώ μεγάλο εμπορικό πανηγύρι, αναφερόμενο – πρώτη φορά – το 1608! – «πλησίον των πηγών του Απιδανού».

ΣΗΜΕΡΑ

Από την νεωτέρα ιστορία μας, δείτε εδώ (στη γωνία Καναδά και Γυμνασιάρχου Γκίκα) το σπίτι-στρατηγείο στον Ελληνοτουρκικό Πόλεμο του 1897. Γιατί τότε εδώ, συγκρούσθηκαν τα ελληνικά με τα τουρκικά στρατεύματα. Οι Έλληνες νικήθηκαν και υποχώρησαν αναγκαστικά στον Δομοκό.

Ο σεισμός 7,1R του 1954 [8] αποτέλειωσε την πόλη. Αποτέλεσμα ήταν να μην υφίστανται πλέον παλαιά κτήρια.

Σήμερα, οι κάτοικοι ασχολούνται με την γεωργία (κυρίως βαμβακι[7]), και την κτηνοτροφία. Υπάρχουν μονάδες επεξεργασίας των αγροτικών προϊόντων, όπως λ.χ. κλωστοϋφαντουργία. Φημισμένο προϊόν πανελληνίως, ο χαλβάς Φαρσάλων (σαπουνέ). Φημίζεται για τα όσπρια – συγκεκριμένα τις φακές Φαρσάλων, των οποίων η καλλιέργεια ήλθε από Έλληνες πρόσφυγες από την Καισάρεια Καππαδοκίας. Τα επικλινή ξερικα χωραφια εκτείνονται στις περιοχές Χαρά και Χαλκιάδες, έως και Ναρθάκι και Πολυδάμειο.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκάκης «Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις».

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Λουκανός «Φαρσάλια» (λατινικά Pharsalia ή Bellum Civile), επικό ποίημα σε 10 βιβλία.
• Καραμανώλης Γ. Εμ. «Το θεσσαλικό ιππικό στην αρχαιότητα (ιδιαίτερα το ιππικό των Φαρσάλων)», Λάρισα, 1991.
• Lubker F. «Το Πραγματικό Λεξικό των Κλασσικών Αρχαιοτήτων», επιμ. Εταιρεία Κλασσικής Φιλολογίας και Παιδαγωγικής, Αγία Πετρούπολη Ρωσία, 1885.
• Morgan J. D. “Palae-pharsalus – the Battle and the Town”, The American Journal of Archaeology, Vol. 87, 1, Ιαν. 1983.
• Staehlin Fr. «Pharsalos».
• Ward J. (1832 – 1912) και sir G. Francis Hill (1867 – 1948, επιμ. “Greek coins and their parent cities”, εκδ. Murray, Λονδίνο, 1902.

Και:

• Ιωαννίδης Σ. «Φινλανδοί στα Φάρσαλα και στην Αθήνα του 1897», εφημ. Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 18.10.2021.
• Γεωργιοπούλου Τ. «Chanel από τα Φάρσαλα», εφημ.  ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, 6.2.2024.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Απέχει 45 χλμ. νότια της Λάρισας. Στον 39^ο παράλληλο [39.28792065402636, 22.389137726981016]. Απέχει 1 χλμ. πεζοπορία από την άσφαλτο, μέσα από το σύγχρονο  Αισθητικό Άλσος των Φαρσάλων. Η πιο ωραία πεζοπορική διαδρομή στα Φάρσαλα, με βατό μονοπάτι. Το Άλσος Φαρσάλων, είναι ένα από τα 19 αισθητικά άλση της Ελλάδας. Ευρίσκεται στον Λόφο του Κάστρου (Ακρόπολης), έκτασης 345 στρ. Αναδασώθηκε με τραχεία πεύκη (pinus brutia) και ελληνικά κυπαρίσσια (cupressus sempervivens).

Ο Στράβων[*] στα ιστορικά χρόνια αναφέρει δύο πόλεις:

• τον Παλαιφάρσαλο και
• τον Φάρσαλο, ίσως διπλανές.

Ο Παλαιφάρσαλος έκειτο βόρεια του ποταμού Ενιπέως, κοντά στο νυν χωριό Κρήνη (τ. Δρίσκολη), όπου και έγινε η Μάχη του 48 π.Χ. – ΠΗΓΗ: Αμερικανός αρχαιολόγος J. D. Morgan “Palae-pharsalus – the Battle and the Town”.

[2] Σύμφωνα με τον Ευριπίδη. Γι’ αυτό και λίγα χιλιόμετρα ΝΔ. των Φαρσάλων, υπάρχει χωριό που λέγεται Αχίλλειο. (Μέχρι το 1957, ονομαζόταν Κακλεντζί). Στην κεντρική πλατεία Δημαρχείου Φαρσάλων δεσπόζει το άγαλμα του Αχιλλέως [39.29379815104943, 22.384568467216912].

[3] Ήταν το κέντρο της Θεσσαλιώτιδος.

[4] Κτισμένη στην φυσική οδό Θεσσαλίας – νότιας Ελλάδας, υπήρξε πολλάκις πέρασμα δυνάμεων, και ιστορικών συγκρούσεων. Σημαντικότερη αυτή του 48 π.Χ. μεταξύ του Ιουλίου Καίσαρα και του Πομπήιου, με νικητή τον πρώτο, στον εμφύλιο πόλεμο της Ρώμης, γνωστή ως Μάχη των Φαρσάλων.

Επί οθωμανοκρατίας ονομαζόταν Τσατάλτζα (= σταυροδρόμι).

[5] Η κεντρική οδός των Φαρσαλων λέγεται Θέτιδος.

ΠΗΓΗ:

• Στράβων . Γεωγραφία. IX,5,6.
• Lubker F. «Το Πραγματικό Λεξικό των Κλασσικών Αρχαιοτήτων», επιμ. Εταιρεία Κλασσικής Φιλολογίας και Παιδαγωγικής, Αγία Πετρούπολη Ρωσία, 1885.

[6] Ιδιαίτερο εκείνο της Γέφυρας του Ενιπέα, προς Βαμβακού.

[7] Ένα χωριό, λίγο βορειότερα καλείται Βαμβακού.

[*] Στράβων: 5.3 Τοιαύτη δ᾽ οὖσα εἰς τέτταρα μέρη διήιρητο· ἐκαλεῖτο δὲ τὸ μὲν Φθιῶτις τὸ δὲ Ἑστιαιῶτις τὸ δὲ Θετταλιῶτις τὸ δὲ Πελασγιῶτις. ἔχει δ᾽ ἡ μὲν Φθιῶτις τὰ νότια τὰ παρὰ τὴν Οἴτην ἀπὸ τοῦ Μαλιακοῦ κόλπου καὶ Πυλαϊκοῦ μέχρι τῆς Δολοπίας καὶ τῆς Πίνδου διατείνοντα, πλατυνόμενα δὲ μέχρι Φαρσάλου καὶ τῶν πεδίων τῶν Θετταλικῶν· ἡ δ᾽ Ἑστιαιῶτις τὰ ἑσπέρια καὶ τὰ μεταξὺ Πίνδου καὶ τῆς ἄνω Μακεδονίας· τὰ δὲ λοιπὰ οἵ τε ὑπὸ τῆι Ἑστιαιώτιδι νεμόμενοι τὰ πεδία, καλούμενοι δὲ Πελασγιῶται, συνάπτοντες ἤδη τοῖς κάτω Μακεδόσι, καὶ οἱ ἐφεξῆς τὰ μέχρι Μαγνητικῆς παραλίας ἐκπληροῦντες χωρία. Κἀνταῦθα δ᾽ ἐνδόξων ὀνομάτων ἔσται ἀρίθμησις καὶ ἄλλως καἶ διὰ τὴν Ὁμήρου ποίησιν· τῶν δὲ πόλεων ὀλίγαι σώζουσι τὸ πάτριον ἀξίωμα, μάλιστα δὲ Λάρισα. 5.6 Εἴρηται τό τε ὑπὸ τῶι Ἀχιλλεῖ καὶ τῶι Φοἶνικι· αὐτὰ δὲ λεχθέντα περὶ τῶν ὑπ᾽ Ἀχιλλεἶ ἐν ἀντιλογίαι ἐστί. Τό τε γὰῤ Ἄργος τὸ Πελασγικὸν ὁἱ μὲν καὶ πόλιν δέχονται Θετταλικὴν περὶ Λάρισαν ἱδρυμένην ποτὲ νῦν δ᾽ οὐκέτι οὖσαν· οἱ δ᾽ οὐ πόλιν ἀλλὰ τὸ τῶν Θετταλῶν πεδίον οὕτως ὀνοματικῶς λεγόμενον, θεμένου τοὔνομα Ἄβαντος ἐξ Ἄργους δεῦρ᾽ ἀποικήσαντος. Φθίαν τε οἱ μὲν τὴν αὐτὴν εἶναι τῆι Ἑλλάδι καὶ Ἀχαΐαι, ταύτας δ᾽ εἶναι διατεμνομένης τῆς συμπάσης Θετταλίας θάτερον μέρος τὸ νότιον· οἱ δὲ διαιροῦσιν. ἔοικε δ᾽ ὁ ποιητὴς δύο ποιεῖν τήν τε Φθίαν καὶ τὴν Ἑλλάδα ὅταν οὕτως φῆι «οἵ τ᾽ εἶχον Φθίην ἠδ᾽ Ἑλλάδα,» ὡς δυεῖν οὐσῶν· καὶ ὅταν οὕτως «φεὗγον ἔπειτ᾽ ἀπάνευθε δι᾽ Ἑλλάδος εὐρυχόροιο, Φθίην δ᾽ ἐξικόμην,» καὶ ὅτι «πολλαὶ Ἀχαιίδἐς εἰσὶν ἀν᾽ Ἑλλάδα τε Φθίην «τε.» ὁ μὲν οὖν ποιητὴς δύο ποιεῖ, πότερον δὲ πόλεις ἢ χώρας οὐ δηλοῖ. Οἱ δ᾽ ὕστερον τὴν Ἑλλάδα οἱ μὲν εἰπόντες χώραν διατετάσθαι φασὶν ἑἰς τὰς Θήβας τὰς Φθιώτιδας ἀπὸ Παλαιφαρσάλου ἐν δὲ τῆι χώραι ταύτηι καὶ τὸ Θετίδειον ἔστι πλησίον τῶν Φαρσάλων ἀμφοῖν τῆς τε παλαιᾶς καὶ τῆς νέας, κἀκ τοῦ Θετιδείου τεκμαιρόμενοι τῆς ὑπὸ τῶι Ἀχιλλεῖ μέρος εἶναι καὶ τήνδε τὴν χώραν , οἱ δ᾽ εἰπόντες πόλιν Φαρσάλιοι μὲν δεικνύουσιν ἀπὸ ἑξήκοντα σταδίων τῆς ἑαυτῶν πόλεως κατεσκαμμένην πόλιν ἣν πεπιστεύκασιν εἶναι τὴν Ἑλλάδα καὶ δύο κρήνας πλησίον Μεσσηίδα καὶ Ὑπέρειαν, Μελιταιεῖς δ᾽ ἄπωθεν ἑαυτῶν ὅσον δέκα σταδίους οἰκεῖσθαι τὴν Ἑλλάδα πέραν τοῦ Ἐνιπέως, ἡνίκα ἡ ἑαυτῶν πόλις Πύρρα ὠνομάζετο, ἐκ δὲ τῆς Ἑλλάδος ἐν ταπεινῶι χωρίωι κειμένης εἰς τὴν ἑαυτῶν μετοικῆσαι τοὺς Ἕλληνας· μαρτύριον δ᾽ εἶναι τὸν ἐν τῆι ἀγορᾶι τῆι σφετέραι τάφον τοῦ Ἕλληνος τοῦ Δευκαλίωνος υἱοῦ καὶ Πύρρας. ἱστορεῖται γὰρ ὁ Δευκαλίων τῆς Φθιώτιδος ἄρξαι καὶ ἁπλῶς τῆς Θετταλίας· ὁ δ᾽ Ἐνιπεὺς ἀπὸ τῆς Ὄθρυος παρὰ Φάρσαλον ῥυεὶς εἰς τὸν Ἀπιδανὸν παραβάλλει, ὁ δ᾽ εἰς τὸν Πηνειόν. Περὶ μὲν Ἑλλήνων ταῦτα. 5.8 Περὶ Ἅλου δὲ καὶ Ἀλόπης διαποροῦσι μὴ οὐ τούτους λέγει τοὺς τόπους οἳ νῦν ἐν τῶι Φθιωτικῶι τέλει φέρονται, ἀλλὰ τοὺς ἐν Λοκροῖς, μέχρι δεῦρο ἐπικρατοῦντος τοῦ Ἀχιλλέως, ὥσπερ καὶ μέχρι Τραχῖνος καὶ τῆς Οἰταίας. ἔστι γὰρ καὶ Ἅλος καὶ Ἁλιοῦς ἐν τῆι παραλίαι τῶν Λοκρῶν, καθάπερ καὶ Ἀλόπη. Οἱ δὲ τὸν Ἁλιοῦντα ἀντὶ Ἀλόπης τιθέασι καὶ γράφουσιν οὕτως «οἵ θ᾽ Ἅλον οἵ θ᾽ Ἁλιοῦνθ᾽ οἵ τε Τρηχῖν᾽ ἐνέμοντο.» ὁ δὲ Φθιωτικὸς Ἅλος ὑπὸ τῶι πέρατι κεῖται τῆς Ὄθρυος ὄρους πρὸς ἄρκτον κειμένου τῆι Φθιώτιδι, ὁμόρου δὲ τῶι Τυφρηστῶι καὶ τοῖς Δόλοψιν, κἀνθένδε παρατείνοντος εἰς τὰ πλησίον τοῦ Μαλιακοῦ κόλπου. ἀπέχει δὲ Ἰτώνου περὶ ἑξήκοντα σταδίους ὁ Ἅλος ἢ ἡ Ἅλος· λέγεται γὰρ ἀμφοτέρως. ὤικισε δὲ ὁ Ἀθάμας τὴν Ἅλον, ἀφανισθεῖσαν δἐ συνὧικισαν Φαρσάλιοἶ χρόνοις ὕστερον. ὑπέρκειται δὲ τοῦ Κροκίου πεδίου· ῥεῖ δὲ ποταμὸς Ἄμφρυσος πρὸς τῶι τείχεἶ. ὑπὸ δὲ τῶι Κροκίωι Θῆβαι εἰσὶν αἱ Φθιώτιδες, καὶ ἡ Ἅλος δὲ Φθιῶτις καλεῖται καὶ Ἀχαϊκή, συνάπτουσα τοῖς Μαλιεῦσιν, ὥσπερ καὶ οἱ τῆς Ὄθρυος πρόποδες. Καθάπερ δὲ ἡ Φυλάκη ἡ ὑπὸ Πρωτεσιλάωι τῆς Φθιώτιδός ἐστι τῆς προσχώρου τοῖς Μαλιεῦσιν, οὕτω καὶ ἡ Ἅλος· διέχει δὲ Θηβῶν περὶ ἑκατὸν σταδίους, ἐν μέσωι δ᾽ ἐστὶ Φαρσάλου καὶ Φθιωτῶν· Φίλιππος μέντοι Φαρσαλίοις προσένειμεν ἀφελόμενος τῶν Φθιωτῶν. Οὕτω δὲ συμβαίνει τοὺς ὅρους καὶ τὰς συντάξεις τῶν τε ἐθνῶν καὶ τῶν τόπων ἀλλάττεσθαι ἀεί, καθάπερ εἴπομεν. Οὕτω καὶ Σοφοκλῆς τὴν Τραχῖνα Φθιῶτιν εἴρηκεν, Ἀρτεμίδωρος δὲ τὴν Ἅλον ἐν τῆι παραλίαι τίθησι, ἔξω μὲν τοῦ Μαλιακοῦ κόλπου κειμένην, Φθιῶτιν δέ. Προϊὼν γὰρ ἐνθένδε ὡς ἐπὶ τὸν Πηνειὸν μετὰ τὸν Ἀντρῶνα τίθησι Πτελεόν, εἶτα τὸν Ἅλον ἀπὸ τοῦ Πτελεοῦ διέχοντα ἑκατὸν καὶ δέκα σταδίους. Περὶ δὲ τῆς Τραχῖνος εἴρηται ὁποία τις· καὶ ὁ ποιητὴς κατονομάζει. 5.10 Διαριθμοῦνται δὲ τὰς ὑπὸ τῶι Φθιωτικῶι τέλει τῶι ὑπ᾽ Ἀχιλλεῖ κατοικίας ἆπὀ Μαλιέων ἀρξάμενοι πλείους μέν, ἐν δ᾽ αὐταῖς Θήβας τὰς Φθιώτιδας Ἐχῖνον Λάμιαν, περὶ ἣν ὁ Λαμιακὸς συνέστη πόλεμος Μακεδόσι καὶ Ἀντιπάτρωι πρὸς Ἀθηναίους· ἐν ὧι Λεωσθένης τε ἔπεσε τῶν Ἀθηναίων στρατηγός, καὶ Λεοννάτος ὁ Ἀλεξάνδρου τοῦ βασιλέως ἑταῖρος. ἔτι δὲ Ναρθάκἶον Ἐρινεὸν Κορώνειαν, ὁμώνυμον τῆι Βοιωτικῆι, Μελίταιαν Θαυμακοὺς Πρόερναν Φάρσαλον Ἐρέτριαν, ὁμώνυμον τῆι Εὐβοϊκῆι, Παραχελωίτας καὶ τούτους ὁμωνύμους τοῖς Αἰτωλικοῖς· καὶ γὰρ ἐνταῦθά ἐστιν Ἀχελῶος ποταμὸς πλησίον Λαμίας, παρ᾽ ὃν οἰκοῦσιν οἱ Παραχελωῖται. Παρέτεινε δ᾽ ἡ χώρα αὕτη πρὸς ἄρκτον μὲν τῆι τῶν Ἀσκληπἷαδῶν τῶν μἆλιστα προσεσπερίων καὶ τῆι Εὐρυπύλου καὶ ἔτι τἧι Πρωτεσιλάου, ταῖς πρὸς ἕω κεκλιμέναις, πρὸς νότον δὲ τῆι Οἰταίαι εἰς τετταρεσκαίδεκα δήμους διηιρημένηι, Ἡράκλειάν τε καὶ τὴν Δρυοπίδα, τετράπολιν γεγονυῖάν ποτε καθάπερ καὶ τὴν Δωρίδα, μητρόπολιν δὲ τῶν ἐν Πελοποννήσωι Δρυόπων νομιζομένην. Τῆς δ᾽ Οἰταίας καὶ ὁ Ἀκύφας ἐστὶ καὶ Παρασωπιὰς καὶ Οἰνειάδαι καὶ Ἀντικύρα, ὁμώνυμος τῆι ἐν Λοκροῖς τοῖς ἑσπερίοις. Λέγω δὲ τὰς διατάξεις ταύτας οὐκ ἀεὶ μεμενηκυίας τὰς αὐτάς, ἀλλὰ ποικίλως μεταβεβλημένας· αἱ δ᾽ ἐπισημόταται μάλιστα ἄξιαι μνήμης εἰσί.

αρχαια πολις Φαρσαλος Φαρσαλα Λεκακης