Αρχαία αθηναϊκή κεραμική στην Ανδαλουσία Ισπανίας! – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Η αθηναϊκή κεραμική επισήμως άρχισε να φτάνει στην Ιβηρική Χερσόνησο σε σημαντική ποσότητα τον 5ο αιώνα π.Χ., με κορύφωση τον 4^ο αιώνα.

Εισάγονταν τόσο τα μαύρα γυαλιστερά, όσο και τα διακοσμημένα με μορφές, αγγεία.

Αλλά γιατί τα μαύρα ήταν σημαντικά πιο συνηθισμένα σε όλες τις περιοχές της Ιβηρικής εκτός από μία: την ανατολική Ανδαλουσία;

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΑΝΔΑΛΟΥΣΙΑΣ, ΕΔΩ.

Παλαιότερη μελέτη έχει εξηγήσει την προτίμηση των τοπικών κοινοτήτων αυτής της περιοχής για αγγεία με εικόνες, ως περίπτωση interpretatio iberica, όπου ορισμένες επαναλαμβανόμενες αθηναϊκές εικόνες προτιμήθηκαν ιδιαιτερως επειδή μπορούσαν να αφομοιωθούν με έννοιες που χαρακτηριζαν την τοτε ιβηρική κοινωνία.

Η νέα κατωτέρα μελέτη(*) εξετάζει περαιτέρω αυτό το ζήτημα και αξιολογεί εάν υπάρχουν διακριτικά πρότυπα στην κατανομή και την εναπόθεση ερυθρόμορφων και μαύρων γυαλιστερών αγγείων σε αυτήν την περιοχή και εάν η θεωρία της σηματοδότησης του κύρους ισχύει σε πλαίσια, όπου η ερυθρόμορφη κεραμική υπερτερεί σε αριθμό από την μαύρη γυαλιστερή.

Λαμβάνοντας κεραμικά έργα από τις νεκροπόλεις της Γκαλέρα[1] και της Μπάθα[2] στην Γρανάδα και τις Καστεγιόνες ντε Σεάλ[3] στην Χαέν, της μεσογειακής ΝΑ. Ισπανίας, εντάσσεται η ανδαλουσιανή εξαίρεση στο ευρύτερο πλαίσιο της κατανάλωσης αθηναϊκής κεραμικής στην Ιβηρία και στο δικό της τοπικό πλαίσιο, αποκαλύπτοντας έναν κόσμο γοητευμένο από εικόνες που εξυπηρετούσαν τις κοινωνικοπολιτικές και τελετουργικές ανάγκες των Ιβήρων αυτής της περιοχής στο βαρυσήμαντο πέρασμα από την ζωή στον θάνατο.

ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ: Στην περιοχή αυτή της Βαετικής Ισπανίας κατοικούσαν Βαστοῦλοι (αργότερα Καστιτανοί, Καστιτανοί, και Βαστετάνοι (λατινικά bastetani, bastitani, bastuli > Βαστουλιανοί (ισπανικά: bástulos ) ή Βαστυλιανοί (ισπανικά: bastetanos). Πιθανολογείται ότι ήταν συγγενείς των Ιβήρων και μιλούσαν μια ιβηρική ή ταρτησσιακή γλώσσα.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΤΑΡΤΗΣΣΟΥ, ΕΔΩ.

Επί Στράβωνος, κατοικούσαν στην νότια ακτή, μεταξύ Γιβραλτάρ και Βαρέας / Barea (στα ανατολικά) και έφτανε μέχρι την Οροσπέντα προς το εσωτερικό. Η χώρα ονομαζόταν Βαστετανία (Βαστητανία). Ο Κλ. Πτολεμαίος κάνει διάκριση μεταξύ των Βαστούλων και των Βαστητανών, τοποθετώντας τους πρώτους στο δυτικότερο τμήμα, στις εκβολές του Βέτη, και τους δεύτερους στα ανατολικά. Άλλοι ερμηνεύουν ότι οι Βαστούλοι κατείχαν το εσωτερικό και οι Βαστητανοί την ακτή.

ΠΗΓΗ: (*)D. R. Pérez «Athenian Figure-Decorated Pottery for Whom? A View from Eastern Andalucía (Spain)», AJA, Απρ. 2026 (130.2). ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 17.3.2026.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Almagro Gorbea M. «Tumbas de cámara y cajas funerarias ibéricas», Conchita Fernández Chicarro, Μαδρίτη, 1982.
• Garcia Alonso J. L. «La Península Ibérica en la Geografía de Claudio Ptolomeo», Universidad del Pais Vasco, 2004.
• Garcia Moreno L. A. «Mastienos y Bastetanos: un problema de la etnología hispana prerromana», 1990.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Χωριό γνωστό για τις σπηλαιοκατοικίες του, πολλές από τις οποίες έχουν ανακαινιστεί και κατοικούνται ακόμη, ενώ ενοικιάζονται ως τουριστικά καταλύματα.

[2] Ο μεγαλύτερος οικισμός σε όλην την Γρανάδα. Στα αρχαία χρόνια η περιοχή ονομαζόταν Βαστετανία / Βαστητανία, από τους αρχαίους Ελληνες και Ρωμαίους συγγραφείς (Στρ. 3.3.7, και 3.4.2, D. C. Epit. 9.8.8, Πλιν. HN 3.10.19). «έν Βαστητανία δέ και γυναίκες άναμίξ άνδράσι προσαντιλαμβανόμεναι τών χειρών» (Στρ.).

Ήταν πυκνοκατοικημένη κατά την Χαλκολιθική και την Εποχή του Χαλκού, λόγω της εκμετάλλευσης μετάλλων (κυρίως χαλκού), των εύφορων εδαφών, και των αμυντικών πλεονεκτημάτων της. Ο σημαντικότερος οικισμός στην εκτεταμένη περιοχή των Μπαστετάνι ήταν το Μπάστι, που βρίσκεται σήμερα εντός του αρχαιολογικού χώρου του κήπου / Σέρο Σεπέρο, 3 χλμ. από την Μπάθα.

Σημαντικότερο εύρημά του «Η Κυρία της Μπάθα» (παραπάνω φωτ.), που βρίσκεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Ισπανίας! Κάποιοι την λεν και η «Παναγία της Μπάθα»! Ανακαλύφθηκε εδώ το 1971. Θεωρείται – μαζί με την “Κυρία της Ελίκης Ισπανίας” – το σημαντικότερο γλυπτό της αρχαίας τέχνης στην ιβηρική χερσόνησο! Το Αρχαιολογικό Μουσείο της Μπάθα στο πρώην δημαρχείο της πόλεως, στεγάζει ένα ακριβές αντίγραφό της μαζί με άλλα έργα. Οι κάτοικοι είχαν αναπτύξει την πολύχρωμη κεραμική.

Κατά την Ρωμαϊκή κατοχή, η μεταλλουργική δραστηριότητα εκτός από την εξόρυξη χαλκού, περιελάμβανε και σιδήρου, χρυσού, αργύρου και μολύβδου. Κύριος αναδιοργανωτής ο Αύγουστος. Η πλούσια μεταλλευτική περιοχή του Κάστουλο περιήλθε στην Hispania Tarraconensis. Έτσι στον 1ο αιώνα, η Μπάζα βρισκόταν στον δρόμο που συνέδεε το Κάστουλο με το λιμάνι της Καρθάγο Νόβα, μέσω Άκκι.

Επίσης τουριστικό αξιοθέατο οι σπηλαιοκατοικίες των τρωγλοδυτών, σκαμμένες μέσα στην γη. Διατηρούν σταθερή θερμοκρασία (18-20 °C) όλον το χρόνο. Η Μπάζα διαθέτει πολλά συγκροτήματα αυτού του τύπου καταλυμάτων, που εξυπηρετούν τον τουρισμό.

Το 1903 εγκαινιάστηκε μια αρένα ταυρομαχιών, με ένα μοναδικό χαρακτηριστικό ότι οι περισσότερες από τις κερκίδες και την αρένα της είναι χτισμένες σε μια τεχνητή πλαγιά ενός μερικώς ισοπεδωμένου λόφου, στο στυλ ενός ελληνικού θεάτρου!

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ

Στα κύρια έθιμα της περιοχής στον κύκλο του χρόνου είναι:

• οι Κασκαμόρας (την δεύτερη εβδομάδα του Σεπτεμβρίου), οι οποίοι ξεκινούν από το Γκουάντιξ για να προσπαθήσουν να πάρουν την Παναγία της Ευσεβείας, η οποία φυλάσσεται στο μοναστήρι La Merced στην Μπάζα. Στην πορεία, οι άνθρωποι τους πετούν μπογιές και χρωστικές ουσίες, για να τους εμποδίσουν να φτάσουν καθαροί και να μπορέσουν να πάρουν την εικόνα. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ: Γ. Λεκάκη: “Σχετικά τα αλευρομουτζουρώματα σε Ισπανία και Ελλάδα”, ΕΔΩ. Του ιδίου “Ταματα και αναθηματα”.
• Στις 1-3 Μαΐου γίνεται η Γιορτή των Μαγιάτικων Σταυρών. Διάφορες ομάδες και σύλλογοι διακοσμούν έναν σταυρό και κοσμούν τον χώρο όπου αυτός έχει ανεγερθεί. Διοργανώνεται δημοτικός διαγωνισμός για την απονομή βραβείων στους καλύτερους σταυρούς.
• Την νύχτα της 23ης Ιουνίου ανάβουν οι φωτιές του άη Γιάννη, στο Φεστιβάλ Σαν Χουάν, στο Σιντριβάνι του Αγίου Ιωάννου.
• Τον Αύγουστο γίνεται η Γιορτή των Απόντων του Μπαστετάνο. Αφιερωμένη στην μνήμη των κατοίκων της Μπάζα που έχουν μεταναστεύσει. Πολιτιστική εβδομάδα με Διεθνές Φεστιβάλ Χορωδιών και Χορών.
• Στις 4 Δεκεμβρίου τιμάται η Ημέρα της Αγίας Βαρβάρας για την είσοδο των καθολικών μοναρχών στην πόλη και την εκδίωξη των Μαυριτανών. Το Βασιλικό Λάβαρο εκτίθεται από το μπαλκόνι του δημαρχείου με το παραδοσιακό “Bazaqué” (ένα είδος λάβαρου). Ημέρες πριν διοργανώνεται σειρά εκδηλώσεων, για να εορταστεί η συν-πολιούχος άγια της πόλης, συμπεριλαμβανομένης της «Αγοράς των Πολιτισμών» και μιας γευσιγνωσίας κρασιών με τοπικά κρασιά.
• Τέλος, την νύχτα της 12ης προς την 13η Δεκεμβρίου, την ημέρα της Αγίας Λουκίας, ξανα-ανάβουν φωτιές.

ΚΟΥΖΙΝΑ

Η πόλη φημίζεται για την γαστρονομια της Μπάζα. Από την αρχαιότητα παράγονταν σπάρτα, σάλτσα γαρος / γαρούμ και τουρσιά. Σήμερα ξεχωρίζουν τα:

• γκάτσας τόρτας (ένα είδος χυλού),
• γκουρούπινα (πίττα φτιαγμένη με αλεύρι, μπακαλιάρο, πατάτες, αποξηραμένες πιπεριές, κρεμμύδια και μανιτάρια),
• τεστούζ (φτιαγμένο με μαγειρεμένα αποξηραμένα κουκιά, λευκά φασόλια, μπέικον, λουκάνικο, γουρουνοκεφαλή, πατάτες, σκόρδο, αποξηραμένες πιπεριές και τομάτες),
• γκουρούλος (ένα είδος ζυμαρικών) με πέρδικα ή λαγό,
• μπαμπόλα (ένα είδος ψωμιού-πουτίγκας) και
• μίγκας (ένα πιάτο με τριμμένη φρυγανιά),

και για επιδόρπιο:

• το bienmesabe (γλυκό κέικ αμυγδάλου).
• Ιδιαίτερα αξιοσημείωτα και τα χριστουγεννιάτικα γλυκά της πόλης.

Η πέτρινη μεγαλιθικη αψίδα του Ceal.

[3] Ο οικισμός Ceal ή Los Castellones de Ceal, είναι ένας από τους σημαντικότερους ιβηρικούς οικισμούς, που έχουν ανακαλυφθεί στην επαρχία Jaen μέχρι σήμερα. Βρίσκεται 5 χλμ. από το Hinojares, μια μικρή πόλη στην περιοχή Sierra de Cazorla. Ανακαλύφθηκε την δεκαετία του 1950, σε σωστικές ανασκαφές, όταν κατασκευάστηκε ο δρόμος.

Βρέθηκαν δυο νεκροπόλεις. Η αρχαιότερη φάση της νεκρόπολης τοποθετείται γύρω στον 7ο αιώνα π.Χ., όπως επιβεβαιώνεται από μια σειρά τάφων που ανακαλύφθηκαν. Εγκαταλείφθηκε μέχρι περίπου το 400 π.Χ. Το oppidum / όπιντουμ επιβίωσε μέχρι την ρωμαϊκή κατοχή, αλλά κατεστράφη από πυρκαγιά(**) περίπου το 200 π.Χ.

Ο οικισμός ευρίσκεται σε ένα ακρωτήριο, ενος κυκλικου οροπέδιου, με την κοιλάδα του ποταμού Ceal ή Canal στα βόρεια και την κοιλάδα του ποταμού Guadiana Menor στα δυτικά και νότια. Το εύφορο έδαφος στις δύο κοιλάδες θα προσέλκυσε τους πρώτους καλλιέργειες και κτηνοτροφους.

Η πόλη ήταν οχυρωμένη, και είχε μεγάλη σημασία στην διαδρομή μεταξύ της κοιλάδας του Γουαδαλκιβίρ και των νοτιοανατολικών περιοχών της χερσονήσου. Ευρίσκεται επίσης στα σύνορα μεταξύ των Bastetano, με κέντρο την Μπάθα, και του Los Oretano, με κέντρο την Λινάρες. Ο οικισμός θα παρείχε προστασία, ξεκούραση και τροφή στα εμπορικά καραβάνια που ήταν φορτωμένα με εμπορεύματα.

Στο οροπέδιο, καθώς και στο επάνω μέρος, τα ερείπια τειχών και οικιστικών κτηρίων είναι άφθονα. Στην βόρεια πλαγιά υπάρχει μια νεκρόπολη, όπου έχουν βρεθεί μερικά θραύσματα χειροποίητης κεραμικής, ερείπια κατασκευών και στρώματα στάχτης και οστά ζώων. Ένας «πριγκηπικός τάφος» που ανασκάφηκε στην νεκρόπολη των Castellones παρουσιάζει ομοιότητες με τον διάσημο ταφικό θάλαμο Toya, που βρίσκεται μόλις λίγα χιλιόμετρα μακριά στο Peal de Becerro.

(**) Η πυρκαγιά δεν υποδηλώνει απαραίτητα ένα βίαιο τέλος του οικισμού. Ήταν μια αρκετά κοινή πρακτική από την νεολιθική περίοδο, οι οικισμοί να κατοικούνται για μια περίοδο και στην συνέχεια να καταστρέφονται από φωτιά, ένα είδος τελετουργικού καθαρισμού, πριν ο πληθυσμός μετακινηθεί αλλού.

αρχαια αθηναικη κεραμικη ανδαλουσια Ισπανιας Λεκακης