ΑΝΑΤΡΟΠΗ: Ο άνθρωπος, πριν 480.000 χρόνια, μπορούσε να μιλήσει! – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Οι δεξιότητες λείανσης πέτρας των παλαιολιθικών ανθρώπων, που ζούσαν στην Βρετανία, βελτιώθηκαν δραστικά πριν από περίπου 500.000 χρόνια. Αυτό απεδείχθη με τρισδιάστατες σαρώσεις 795 χειροπελέκεων.

Οι χειροπελεκεις που κατασκευάστηκαν στο Fordwich[1] Βρετανίας, κατά την Αχελαία(*) περίοδο, πριν από περισσότερα από 560.000 χρόνια, είναι γενικά σχετικά χοντροί και ασύμμετροι με ακανόνιστες άκρες, ενώ οι χειροπελεκεις που κατασκευάστηκαν στο Boxgrove[2], πριν από περίπου 480.000 χρόνια, είναι λεπτοί, συμμετρικοί και με κανονικές άκρες. – ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για το Boxgrove, ΕΔΩ.

• Η Αχελαία(*) είναι η μακροβιότερη πολιτιστική χρονική περίοδος στην ανθρώπινη προϊστορία. Εκτείνεται από τουλάχιστον 1,66 εκατομμύρια χρόνια πριν στην ανατολική Αφρική (Díez-Martín κ.ά., 2015) έως λιγότερο από 200.000 χρόνια στην Ιβηρική Χερσόνησο (Méndez-Quintas κ.ά., 2019) και την Ινδία (Shipton κ.ά., 2013). Κατά την διάρκεια αυτού του τεράστιου χρόνου, παρήχθησαν εγαλεία από πολλαπλά είδη αρχανθρωπων (Homo erectus και Homo heidelbergensis (Gallotti and Mussi, 2017), με διαφορετικές κρανιακές και γνωστικές ικανότητες. Υπάρχει επομένως μεγάλη ποικιλία στην φινέτσα με την οποία κατασκευάζονταν τα ίδια είδη αντικειμένων – χειροπέλεκεις (Shipton, 2018, Herzlinger κ.ά., 2021, Muller κ.ά., υπό έκδοση, Shipton, 2016).

Οι ερευνητές πειραματίστηκαν με την αναδημιουργία των εργαλείων και διαπίστωσαν ότι η αλλαγή θα μπορούσε να εξηγηθεί με την εκπαίδευση να περιστρέφουν συνεχώς ένα κομμάτι πυριτόλιθου, για να παράγουν την βέλτιστη γωνία για την αποκοπή μιας πέτρινης λεπίδας.

Διαπίστωσαν επίσης ότι η διαδικασία υποβοηθείται από την χρήση μαλακών σφυριών από κέρατο ελαφιού ή οστούν, αντί για άλλη πέτρα.

Επί πλέον, οι επιστήμονες έμαθαν ότι είναι εύκολο να κατανοήσει κανείς πώς να φτιάχνει συμμετρικά εργαλεία, αλλά είναι μια δεξιότητα που είναι δύσκολη να την κατακτησεις, ακόμη και μετά από 90 ώρες εκπαίδευσης!

Υπήρξε μια έντονη αύξηση στην ικανότητα των πρωτανθρωπων, μεταξύ MIS15 και MIS13/12.

Προηγούμενες μελέτες έχουν δείξει ότι μια τέτοια προηγμένη εκπαίδευση στο σπάσιμο μπορεί να προκαλέσει αλλαγές στον ventral premotor cortex (δεξιό κοιλιακό προκινητικό φλοιό) του εγκεφάλου, ο οποίος σχετίζεται με τον λεπτό κινητικό έλεγχο και την ομιλία. Υποστηρίζεται, λοιπόν, τώρα, ότι οι αλλαγές που παρατηρούνται στην προϊστορική κατασκευή εργαλείων, ίσως αντανακλούν και μια εξελισσόμενη ικανότητα ομιλίας.

Αυτά υποδηλώνουν ότι ο πρωτάνθρωπος, πριν 480.000 χρόνια, είχε αυξησει την δυνατότητα ελεγχου των κινήσεών του (κινητικό έλεγχο), κάτι που έχει επιπτώσεις και στην ικανότητα ομιλίας του.

ΠΗΓΗ: C. Shipton (Εθνικο Πανεπιστημιο Αυστραλίας) «Pronounced increase in biface knapping skill half a million years ago in Britain», vol. 69, Φεβρ. 2026, 105563, Journal of Archaeological Science, Reports. IFL Science. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 21.1.2026.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Key Al. κ.ά. “On the earliest Acheulean in Britain: first dates and in-situ artefacts from the MIS 15 site of Fordwich (Kent, UK)”, Royal Society Open Science, 9 (6) 211904, doi:10.1098/rsos.211904, Ιούν. 2022.
• Murugesu J. A. “UK’s earliest hand axes were made by ancient humans 560,000 years ago”, New Scientist.
• Roberts M. κ.ά. «Boxgrove: A Middle Pleistocene hominid site at Eartham Quarry, Boxgrove, West Sussex», Archaeology Data Service.
• Roberts M. κ.ά. «Fairweather Eden: Life in Britain half a million years ago as revealed by the excavations at Boxgrove», εκδ. Arrow Books, 1998.
• Pope M. κ.ά. «The Horse Butchery Site: A High Resolution Record of Lower Palaeolithic Hominin Behaviour at Boxgrove, UK».

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Το Φόρντγουιτς είναι μια πόλη στο ανατολικό Κεντ Αγγλίας, στον ποταμό Στουρ, βορειοανατολικά του Καντέρμπουρι, στον 51^ο παράλληλο [51.295°N 1.126°E]. Είναι η μικρότερη κοινότητα σε πληθυσμό στην Βρετανία με δημοτικό συμβούλιο!

Κατά το 1920 – 1930, ανακαλύφθηκε σημαντική ποσότητα παλαιολιθικών χειροπελέκων, σε βιομηχανικά λατομεία, στην δυτική πλευρά του Φόρντουιτς. Συνολικώς 330 κομμάτια! Μαζί με λεπίδες από λίθινες κατασκευές. Μόλις το του 2020, το Πανεπιστήμιο του Καιμπριτζ ανέσκαψε ερευνητικές τάφρους στην ίδια τοποθεσία, ανακαλύπτοντας ολόκληρα κοιτάσματα παλαιολιθικής αρχαιολογίας, μετρώντας 251 in situ λεπίδες και ξύστρες της κατώτερης παλαιολιθικής, από την Αχελαία βιομηχανία! Το 2022, οι P. Knowles, D. Bridgland και M. White ανακάλυψαν έναν χειροπέλεκυ, σε μια περιοχή που ονομάζεται Moat Rough του Φόρντουιτς. Το Moat Rough παρουσιάζει ιδιαίτερο αρχαιολογικό ενδιαφέρον επειδή το έδαφος εκεί έχει αφεθεί σε αγρανάπαυση για δεκαετίες χωρίς λατομεία ή «ανάπτυξη». Η νέα ανακάλυψη χειροπέλεκυ στο Moat Rough αποκάλυψε ότι οι χαλικώδεις αναβαθμίδες που φέρουν παλαιολιθική αρχαιολογία, είναι πολύ πιο διαδεδομένες από ό,τι επιστεύαν προηγουμένως, υποδεικνύοντας ότι υπάρχει πολύ περισσότερη έρευνα για τον πρώιμο άνθρωπο που πρέπει να γίνει εκεί.

[2] Το Μπόξγκροουβ είναι ένα χωριό στην περιοχή Τσίτσεστερ, της κομητείας του Δυτικού Σάσεξ Αγγλίας, στον 50ό παράλληλο [50.85928°N 0.71266°W]. Ακριβώς νότια των ρωμαϊκών χρόνων δρόμου Stane Street (νυν A285).

Είναι περισσότερο γνωστό για τον αρχαιολογικό χώρο του, της Κάτω Παλαιολιθικής Εποχής, που ανακαλύφθηκε σε ένα λατομείο χαλικιού, το Eartham Pit, στην ενορία Eartham του χωριού. Η τοποθεσία ανακαλύφθηκε από τους A. Woodcock και R. Shephard-Thorn το 1974, οι οποίοι κατέγραψαν την γεωλογική αλληλουχία, τα in situ ευρήματα και τα απολιθωμένα υπολείμματα θηλαστικών. Αλλά ανασκάφηκαν (και μάλιστα μόνο τμήματα) μόλις το… 1983 – 1996 από μια ομάδα με επί κεφαλής τον Μ. Ρόμπερτς (του University College London). Ευρέθησαν επίσης 397 εργαλεία από πυριτόλιθο της Αχελαίας περιόδου και υπολείμματα ζώων (μερικά σφαγιασμένα) που χρονολογούνται πριν 480.000 χρόνια (στο τέλος του Σταδίου 13 των Θαλάσσιων Ισοτόπων, κατά την διάρκεια του Μέσου Πλειστόκαινου). Η περιοχή, επομένως, κατοικήθηκε από μερικούς από τους πρώτους κατοίκους των Βρετανικών Νήσων! Υπολείμματα υποείδους του Homo heidelbergensis βρέθηκαν το 1993, ο οποίος ονομάσθηκε “Boxgrove Man”(*). Ήταν μερικό μεσαίο τμήμα (διάφυση) μιας κνήμης, που ανήκε σε ένα άτομο, πιθανότατα είχε ύψος 1,8 μ. και ζύγιζε περίπου 80 κιλά! Η κνήμη ήταν σχετικως γεροδεμένη, όπως και άλλων αρχανθρώπων.

Το 1994, αναφέρθηκαν επίσης από την περιοχή δύο κοπτήρες από την κάτω γνάθο, που πιθανώς ανήκαν στο ίδιο άτομο. Τα δόντια φέρουν σημάδια γρατσουνιων, που μπορεί να έχουν δημιουργηθεί κατά την χρήση λίθινων εργαλείων κοντά στο στόμα. Είναι το μόνο μετακρανιακό οστουν πρωτανθρωπου που έχει βρεθεί στην Βόρεια Ευρώπη.

Βρέθηκαν επίσης οστά ζώων, με σημάδια σφαγής, τόσο για το κρέας, όσο και για το δέρμα, από βίσονες, άγρια αλογα, ελαφια (γιγάντια ελαφια – Praemegaceros cf. verticornis και κόκκινα ελαφια – Cervus elaphus), αρκούδες (Ursus deningeri), ρινόκερο (Stephanorhinus hundsheimensis) και κέρατα ελαφιών που χρησιμοποιούνταν ως «μαλακά σφυριά», για την κατεργασία της πέτρας, για τη λεπτή διαμόρφωση των χειροπελέκεων.

Στην τοποθεσία Q1/B, γνωστή και ως “νερόλακκος“, μια πηγή τροφοδοτούσε μια μικρή λίμνη γλυκού νερού μέσα σε ένα λιβάδι. Στα στρώματά της ευρέθησαν επίσης πολλά οστά ζώων και μεγάλες συγκεντρώσεις λίθινων εργαλείων.

Μία από τις πιο σημαντικές υποπεριοχές του Boxgrove είναι η GTP17, όπου βρέθηκαν θραυσματα – σκελετικά υπολείμματα – ενός μεγάλου ενήλικου θηλυκού άγριου αλόγου (που αποδίδεται στο εξαφανισμένο είδος αλόγου Equus mosbachensis), που ήταν ηλικίας 4-5 ετών όταν θανατώθηκε, και πιθανώς περίπου 600 κιλών, με σημάδια που υποδηλώνουν ότι σφαγιάστηκε εκτενώς από ανθρώπους, πολύ λίγο μετά τον θάνατό του. Από την ακτογραμμή, περίπου 40-60 μ. μακριά από ασβεστολιθικούς βράχους, οι άνθρωποι επέλεξαν κομμάτια πυριτόλιθου, για να τα μετατρέψουν σε εργαλεία, για να σφάξουν το άλογο. Πολλά από αυτά βρέθηκαν γύρω από τον σκελετό. Η σφαγή περιελάμβανε εκτεταμένο σπάσιμο των οστών, πιθανώς για την εξαγωγή μυελού και οστικού λίπους. Ένα ασυνήθιστο καμπύλο κάταγμα σε μία από τις ωμοπλάτες του αλόγου ίσως είναι τραύμα από δόρυ. Εάν επαληθευτει θα είναι η αρχαιότερη απόδειξη κυνηγιού με δόρυ – ξεπερνώντας το «δόρυ Clacton» κατά αρκετές δεκάδες χιλιάδες χρόνια! Αλλά μια μελέτη του 2025 διαπίστωσε ότι ήταν πιο πιθανό το κάταγμα να δημιουργήθηκε κατά την διαδικασία της σφαγής με μια σφυρόπετρα, ίσως για την εξαγωγή λίπους από την ωμοπλάτη. Μετά την σφαγή από τους πρωτανθρώπους, το κουφάρι στην συνέχεια κατασπαράχθηκε από ύαινες.

Ευρέθησαν επίσης πολυάριθμα είδη ζώων: Σαλιγκάρια, ψάρια, σαύρες, αμφίβια (βατράχια και σαλαμάνδρες), 50 είδη θηλαστικών! Πολλά από τα αυτά εξακολουθούν να υπάρχουν και ένα μεγάλο υποσύνολο των οποίων εξακολουθεί να ζει στην Βρετανία σήμερα. Άλλα, όπως ο Microtus subterraneu, που είναι ένα από τα πιο συνηθισμένα ζώα στην περιοχή, δεν κατοικούν πλέον στην Βρετανία, αλλά στην ηπειρωτική Ευρώπη. Εδώ και η αρχαιότερη καταγραφή του πρόσφατα εξαφανισμένου Great auk (Pinguinus impennis). Και λείψανα ρινόκερων (Stephanorhinus hundsheimensis), ελεφάντων, του πρόγονου του γκρίζου λύκου (Canis mosbachensis), του μεγάλου λιονταριου (Panthera fossilis), υαινων (Crocuta spelaea, ή/ και η ύαινα των σπηλαίων – Crocuta spelaea), αρκούδων (Ursus deningeri – ένα πρώιμο μέλος της γενεαλογίας των αρκούδων των σπηλαίων), ελαφιών (γιγάντιων Praemegaceros, και από το μικρότερο βρετανικο ενδημικο P. dawkinsi και πιθανώς από το μεγαλύτερο P. verticornis, πιθανώς του είδους ελαφιού Megaloceros/Praedama savini, του μεγέθους ταράνδου), του εξαφανισμένου αρουραίου (Pliomys episcopalis) και της εξαφανισμένης Sorex savini, κ.ά.

Όπως καταλαβαίνετε, η τοποθεσία είναι σημαντική για πολλούς λόγους, όπως:

• ο βαθμός διατήρησης των αρχαίων χερσαίων επιφανειών,
• η εντυπωσιακή συνολική έκταση του παλαιοτοπίου, πέρα ​​από τα λατομεία (πλάτος πάνω από 26 χλμ.),
• η τεράστια ποσότητα καλοδιατηρημένων οστών ζώων – αρκετά από τα οστά ζώων είναι τα αρχαιότερα δείγματα του είδους τους που έχουν βρεθεί.
• τα πολυάριθμα αντικείμενα από πυριτόλιθο και
• τα απολιθώματα αρχανθρωπων, που συγκαταλέγονται στα αρχαιότερα που έχουν βρεθεί μέχρι σήμερα στην Ευρώπη.

Ο συνδυασμός οστών, λίθινων αντικειμένων και η γεωλογία του τοπίου δίνει μια πολύ ολοκληρωμένη εικόνα της παράκτιας πεδιάδας, όπως υπήρχε πριν από μισό εκατομμύριο χρόνια!

Αλλά μόνο ένα μέρος της τοποθεσίας προστατεύεται, ως γεωλογικός Τόπος Ειδικού Επιστημονικού Ενδιαφέροντος 24 στρεμμάτων. καθώς και μια τοποθεσία Γεωλογικού Ενδιαφέροντος.

(*) Άλλες τοποθεσίες της Κάτω Παλαιολιθικής στο Ηνωμένο Βασίλειο είναι τα ίχνη στο Happisburgh (τα αρχαιότερα στοιχεία ανθρώπων στην Βρετανία), το Kents Cavern και το Swanscombe.

ΑΝΑΤΡΟΠΗ ανθρωπος, πριν 480.000 χρονια, ομιλια Λεκακης πρωτανθρωπος, 500.000 χρονων ικανοτητα ομιλιας ανθρωπου ανθρωποι δεξιοτητα λειανση πετρα παλαιολιθικος Βρετανια, βελτιωση τρισδιασταση σαρωση χειροπελεκυς χειροπελεκεις κατασκευη Fordwich Βρετανιας, 560.000 χοντρος ασυμμετρος ακανανιστη ακρη Boxgrove 480.000 λεπτος, συμμετρικος κανονικη ακρες μακροβιοτερη πολιτιστικη χρονικη περιοδος ανθρωπινη προιστορια 1,66 εκατομμυρια χρονια πριν 1.660.000 ανατολικη Αφρικη 200.000 Ιβηρικη Χερσονησος Ινδια εργαλεια ειδη αρχανθρωπων Homo erectus χομο ερεκτους Homo heidelbergensis κρανιακη γνωστικη ικανοτητα ποικιλια φινετσα ειδος αντικειμενο πειραματικη αρχαιολογια αναδημιουργια εργαλειο αλλαγη εκπαιδευση περιστροφη πυριτολιθος παραγωγη βελτιστη γωνια αποκοπη πετρινη λεπιδα χρηση μαλακο σφυρι κερατο ελαφιου οστουν, πετρα συμμετρικα δεξιοτητες κατακτηση ικανοτητα πρωτανθρωπος προηγμενη σπασιμο οστων οστο οστα αλλαγες ventral premotor cortex δεξιος κοιλιακος προκινητικος φλοιος εγκεφαλος λεπτος κινητικος ελεγχος πρωτη αρχαιοτερη ομιλια προιστορια κινηση κινητικος ελεγχος επιπτωσεις πλειστοκαινο Fordwich Kent, England, River Stour, Canterbury φορντγουιτς φορντουιτς πολη ανατολικο Κεντ ποταμος Στουρ, Καντερμπουρι, Καντερμπουρυ 51^ος παραλληλος μικροτερη κοινοτητα πληθυσμος δημοτικο συμβουλιο 20ος αιωνας μχ 1920 – 1930, παλαιολιθικοι βιομηχανικο λατομειο λεπιδες λιθινη Κεμπριτζ ανασκαφη κοιτασμα παλαιολιθικα αρχαιολογια in situ ξυστρα κατωτερη Moat Rough μοατ ρου αρχαιολογικος χωρος αγραναπαυση αναπτυξη χαλικωδης αναβαθμιδα πρωιμος Μποξγκροουβ χωριο Τσιτσεστερ, κομητεια Δυτικο Σασεξ σασεξ 50ος ρωμαικα χρονια ρωμαικος δρομους Stane Street στειν στριτ χαλικι Eartham Pit, ιθαμ πιτ γεωλογικη αλληλουχια, ευρημα απολιθωμενα υπολειμματα θηλαστικων ζωων σφαγιασμενα Θαλασσιο Ισοτοπο Μεσο κατοικηση πρωτοι αρχαιοτεροι κατοικοι βρετανιας Βρετανικων Νησων υποειδος ονομα Boxgrove Man διαφυση κνημη ατομο, υψος γεροδεμενη, κοπτηρας δοντι κατω γναθος, δοντια σημαδι γρατσουνια χρηση λιθινα στομα μετακρανιακο οστουν Βορεια Ευρωπη ζωο σημαδια σφαγη κρεας, δερμα, βισονας, βισσων αγριο αλογο  ελαφι γιγαντιο ελαφια – Praemegaceros cf. verticornis κοκκινο ελαφι Cervus elaphus αρκουδα αρκτος Ursus deningeri, ρινοκερως Stephanorhinus hundsheimensis στεφανοθηριο κερατα κατεργασια πετρας, διαμορφωση νερολακκος πηγη λιμνη γλυκου νερου λιβαδι θραυσμα σκελετος μεγαλο ενηλικο θηλυκο αγριο αλογο ιππος, φοραδα εξαφανισμενο Equus mosbachensis 4χρονο 5χρονο ετων θανατος ακτογραμμη ασβεστολιθος μυελος οστικο λιπος καταγμα ωμοπλατη τραυμα δορυ αρχαιοτερη αποδειξη κυνηγι καλκτον Clacton σφυροπετρα, εξαγωγη κουφαρι υαινες σαλιγκαρι, ψαρι σαυρα αμφιβιο βατραχι σαλαμανδρα θηλαστικο Microtus subterraneu, ηπειρωτικη εξαφανισμενο Great auk Pinguinus impennis λειψανα ρινοκερος ελεφαντας προγονος γκριζος λυκος γκριζοι λυκοι Canis mosbachensis μεγαλο λεονταρι λεων Panthera fossilis, υαινα κροκουτα Crocuta spelaea, σπηλαθων πρωιμο γενεαλογια σπηλαιο βρετανικο ενδημικο μεγαλυτερο μεγαλοκερως Megaloceros Praedama savini, ταρανδος αρουραιος Pliomys episcopalis εξαφανισμενη Sorex savini, διατηρηση παλαιοτοπιο καλοδιατηρημενα αρχαιοτερα απολιθωματα γεωλογια παρακτια πεδιαδα μισο εκατομμυριο χρονια προστασια Κατω Ηνωμενο Βασιλειο χαπισμπουργκ Happisburgh κεντς καβερν Kents Cavern σουανκομπ σουανκοουμπ Swanscombe