Στις 3 Ιουλίου 1896 ο Χρήστος Τσούντας στις Μυκήνες σημειώνει στο ημερολόγιο ανασκαφής λίγες μόνον λέξεις για ένα από τα πιο σημαντικά ευρήματα που έφερε ποτέ στο φως: «Ἐν τῇ ἀκροπόλει εὑρέθη ἐν διαδρόμῳ παρὰ τὸ τεῖχος κειμένῳ, κεφαλὴ γυναικεία ἐξ ἀσβέστου, ἐγχρώματος, ὕψ. 0,17».
Παρά το συγκρατημένο ύφος της πρώτης καταχώρησης, είναι βέβαιο ότι την στιγμή της ανακάλυψης ο Τσούντας κράτησε με δέος στα χέρια του το πρώτο μυκηναϊκό περίοπτο γλυπτό μεγάλου μεγέθους (παρακάτω φωτ.), αφού λίγο αργότερα θα γράψει ότι «μεγίστην ἔχει σπουδαιότητα διὰ τὴν ἱστορίαν τῆς μυκηναϊκῆς καὶ ἐν γένει τῆς ἑλληνικῆς πλαστικῆς· ὑπὸ τὴν ἒποψιν ταύτην δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς εὓρημα ἐξόχως πολύτιμον καὶ ὃλως μοναδικόν».[1]
Πρόκειται για κεφαλή γυναικείας μορφής από ασβεστοκονίαμα, κοντά στο φυσικό μέγεθος, με πλαστικά και ζωγραφικά χαρακτηριστικά. Η μορφή φορά επίπεδο γαλάζιο πόλο με ερυθρή ταινία από την οποία κρέμονται στο μέτωπο φλογόσχημες οι απολήξεις των μαλλιών. Τα μεγάλα αμυγδαλωτά μάτια και τα τοξωτά φρύδια αποδίδονται με μελανό χρώμα, τα στενά χείλη βάφονται με ερυθρό, όπως και τα αυτιά[2]. Τέσσερις ερυθροί στιγμορόδακες κοσμούν το μέτωπο, τις παρειές και το πηγούνι[3]. Στον λαιμό περιδέραιο με γαλάζιες και ερυθρές ψήφους εναλλάξ, περασμένες σε ερυθρό νήμα. Στο κάτω μέρος υπάρχει κατακόρυφη οπή για την στερέωση με γόμφο σε κορμό από άλλο υλικό που έχει χαθεί, αποδεικνύοντας ότι η κεφαλή αποτελούσε τμήμα μεγάλου ξοάνου.
Ποια είναι όμως η γυναίκα αυτή που κοίταξε τον Τσούντα από τα βάθη των αιώνων;
«Δύσκολον μοὶ φαίνεται να δεχθῶμεν ὃτι παριστάνει θνητὴν γυναῖκα» γράφει ο μεγάλος αρχαιολόγος, «ἀλλὰ καὶ εἰς θεᾶς ἂγαλμα δὲν ἀνῆκε», γιατί κατά τη γνώμη του δεν θα είχε απορριφθεί, αλλά θα είχε φυλαχθεί «μετὰ πλείονος εὐλαβείας»[4].
Τι βρίσκεται λοιπόν ανάμεσα στους ανθρώπους και τους θεούς;
- ὅ,τι θεὸς ἢ μὴ θεὸς ἢ τὸ μέσον; (Ευριπίδης, Ελένη, στ. 1137)
- τ’ είναι θεός; τί μη θεός; και τί τ’ ανάμεσό τους; (Γ. Σεφέρης, Ελένη)
Στον χώρο του μυθολογικού φαντασιακού, στην οριακή περιοχή που ζουν οι θεοί και δρουν οι μεγάλοι ήρωες, κινούνται τα μιξογενή τέρατα. Ο Τσούντας οδηγήθηκε στο συμπέρασμα ότι η γυναικεία αυτή κεφαλή παρίστανε σφίγγα και μάλιστα φαντάστηκε το λιονταρίσιο σώμα της καθιστό, όπως της διάσημης αιγυπτιακής. Κι έτσι έμεινε έκτοτε γνωστή η γυναίκα αυτή, με την σοβαρή αινιγματική έκφραση, ως Σφίγγα των Μυκηνών.
Από τα τέλη του 19ου αιώνα, οι γνώσεις μας για την μυκηναϊκή θρησκεία έχουν θεαματικά εμπλουτιστεί. Γνωρίζουμε πλέον ότι ευμεγέθη είδωλα θεοτήτων λατρεύονταν σε μικρά ιερά και ναούς στις Μυκήνες, την Τίρυνθα, την Ασίνη, την Μιδέα, την Φυλακωπή και αλλού. Οι μεταγενέστερες έρευνες στις Μυκήνες έφεραν στο φως μια δεύτερη μικρή κεφαλή (παραπάνω φωτ.) και ένα ειδώλιο, και τα δύο από ασβεστοκονίαμα. Τα φανταστικά όντα, όπως οι σφίγγες, συνοδεύουν μεν τις θεότητες στην εικονογραφία, ωστόσο στην μυκηναϊκή Ελλάδα δεν έγιναν ποτέ αντικείμενα λατρείας, πολλώ μάλλον αγάλματα.
Η επικρατούσα ερμηνεία για τη γυναικεία κεφαλή είναι ότι παριστάνει μια θεά, όπως η καθιστή γυναίκα που δέχεται προσφορές από δαίμονες στο μεγάλο χρυσό δακτυλίδι (παραπάνω φωτ.) της Τίρυνθας. Το όνομα και οι ιδιότητές της μάς διαφεύγουν, αλλά ασφαλώς το ξόανό της θα είχε πρωταγωνιστικό ρόλο στις τελετές του Θρησκευτικού Κέντρου των Μυκηνών. Μυστηριώδης, σοβαρή, αινιγματική σαν σφίγγα, αλλά όχι σφίγγα. Περιμένει σήμερα το βλέμμα του επισκέπτη στη μεγάλη Μυκηναϊκή Αίθουσα του Μουσείου, ενώ το δικό της βλέμμα κατευθύνεται στη Μυκηναία (παρακατω φωτ.), μια άλλη εξαιρετική γυναικεία απεικόνιση, ίσως αναπαράσταση της ίδιας θεότητας.
- Η Κεφαλή γυναικείας μορφής από ασβεστοκονίαμα, με πλαστικά και ζωγραφικά χαρακτηριστικά ευρίσκεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, Συλλογή Προϊστορικών Αρχαιοτήτων αρ. ευρ. Π 4575 – Χώρος έκθεσης: Αίθουσα 4, προθήκη Μ18. Προέλευση: Μυκήνες, Θρησκευτικό Κέντρο. Διαστάσεις: Ύψος 0,168 μ. Χρονολόγηση: 13ος αι. π.Χ.
ΠΗΓΗ: δρ. Β. Πλιάτσικα, ΥΠΠΟΑ, έκθεμα του μηνός Μαΐου 2025. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 1.6.2025.
Ενδεικτική βιβλιογραφια
- Blakolmer F. «A Pantheon without Attributes? Goddesses and Gods in Minoan and Mycenaean Iconography», J. Mylonopoulos (επιμ.) Divine Images and Human Imaginations in Ancient Greece and Rome (2010) 21-61.
- Earle J. W. «Cosmetics and Cult Practices in the Bronze Age Aegean? A Case Study of Women with Red Ears», Aegaeum 33 (2012), 771-777.
- Palaiologou H. «A female painted plaster figure from Mycenae», A. Vlachopoulos (επίμ.), Χρωστήρες. Paintbrushes. Wall-painting and Vase-painting of the second millennium BC in dialogue (2018), 95-125.
- Pliatsika V. «Simply Divine: The Jewellery, Dress and Body Adornment of the Mycenaean Clay Female Figures in Light of New Evidence from Mycenae», Aegaeum 33 (2012), 609-626.
- Της ιδίας «Αναζητώντας την ιδανική Μυκηναία: το αισθητικό ιδεώδες της γυναικείας μορφής στη Μυκηναϊκή εποχή», Μ. Λαγογιάννη-Γεωργακαράκου (επιμ.), Οι Αμέτρητες Όψεις του Ωραίου στην Αρχαία Τέχνη (2018) 355-369.
- Rehak P. «The ‘Sphinx’ Head from the Cult Centre at Mycenae», A. Dakouri-Hild, S. Sherratt (επιμ.) Autochthon: Papers presented to O. T. P. K. Dickinson on the occasion of his retirement (2005) 271-275.
- Τσούντας Χρ. «Μυκήναι», Πρακτικά Αρχαιολογικής Εταιρείας 1896, 31.
- Του ιδίου «Κεφαλή εκ Μυκηνών», Αρχαιολογική Εφημερίς 1902, 1-10, πίν. 1-2.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Χρ. Τσούντας «Ημερολόγιο Ανασκαφής 1896». Πιθανόν με τις ίδιες σκέψεις που χρόνια αργότερα ο Γ. Σεφέρης απέδωσε σε λόγο ποιητικό:
Μέμνησο λουτρῶν οἷς ἐνοσφίσθης
1
Ξύπνησα με το μαρμάρινο τούτο κεφάλι στα χέρια
που μου εξαντλεί τους αγκώνες και δεν ξέρω πού να τ’ ακουμπήσω.
Έπεφτε στο όνειρο καθώς έβγαινα από το όνειρο
έτσι ενώθηκε η ζωή μας και θα είναι πολύ δύσκολο να ξαναχωρίσει.
Κοιτάζω τα μάτια· μήτε ανοιχτά μήτε κλειστά
μιλώ στο στόμα που όλο γυρεύει να μιλήσει
κρατώ τα μάγουλα που ξεπέρασαν το δέρμα.
Δεν έχω άλλη δύναμη·
τα χέρια μου χάνουνται και με πλησιάζουν
ακρωτηριασμένα.
ΠΗΓΗ: Γ. Σεφέρης «Μυθιστόρημα», τυπ. Εστίας, Αθήνα, 1935. Και στον συγκεντρωτικό τόμο: Γ. Σεφέρης «Ποιήματα», 15η έκδ., εκδ. Ίκαρος, Αθήνα, 1972, 1985.
[2] Η έμφαση στην απεικόνιση των αυτιών με ερυθρό χρώμα απαντά κατά κανόνα σε θρησκευτικές απεικονίσεις και συνδέεται με την εξασφάλιση της δυνατότητας της θεότητας να εισακούει τις προσευχές των πιστών.
ΣΧΟΛΙΟ Γ. Λεκάκη: Τα κόκκινα αυτιά, ή το κόκκινο χρώμα στα αυτιά, σημαίνει θεότητα, η οποία ακούει / εισακούει τα αιτήματα των πιστών / αφιερωτών της – ΠΗΓΗ: Γ. Λεκάκης “Το πρώτο κόκκινο χαλί στον κόσμο, στρώθηκε για τον Αγαμέμνονα! Το βαθυκόκκινο χρώμα”, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, Ιαν. 2007.
[3] Η γραπτή διακόσμηση στις παρειές και πο πηγούνι απαντά επίσης στην μικρή κεφαλή από ασβεστοκονίαμα και σε μεγάλα τροχήλατα γυναικεία είδωλα από τις Μυκήνες, που φαίνεται ότι χρησιμοποιήθηκαν ως εικόνες των θεοτήτων κατά την άσκηση της λατρείας. Η διακόσμηση αυτή είχε προφανώς συμβολικό χαρακτήρα, χωρίς να γνωρίζουμε αν αποτέλεσε ποτέ πρακτική της πραγματικής ζωής.
[4] Σε βάθος χρόνου αποδείχθηκε ότι ο Χρ. Τσούντας είχε δίκιο στην παρατήρησή του, αφού έχει πολλαχού διαπιστωθεί ότι οι Μυκηναίοι απέσυραν με φροντίδα ακόμη και τα σπασμένα είδωλα, ειδώλια και τελετουργικά σκεύη.
θεος μεσον αναμεσα διαμεσο μεσο θεοι 3 Ιουλιου 1896 Ιουλιο 19ος αιωνα μχ Τσουντας Μυκηνες ημερολογιο ανασκαφης ανασκαφη πιο σημαντικα ευρηματα ακροπολις ακροπολη Μυκηνων διαδρομος τειχος κεφαλη γυναικεια ασβεστος εγχρωμο πρωτη ανακαλυψη πρωτο μυκηναικο περιοπτο γλυπτο μεγαλου μεγεθους, μεγαλο μεγεθος μεγιστη σπουδαιοτητα ιστορια μυκηναικη ελληνικη πλαστικη ευρημα πολυτιμο μοναδικο κεφαλι γυναικειο μορφη ασβεστοκονιαμα, φυσικο πλαστικα ζωγραφικα χαρακτηριστικα γαλαζιος πολος ερυθρη ταινια μετωπο φλογοσχημη αποληξη μαλλιων μαλλια μαλλι κομμωση μεγαλα αμυγδαλωτα ματια τοξωτα φρυδια μελανο χρωμα, στενα χειλη βαμμενα ερυθρο ερυθρος στιγμοροδακας παρεια πηγουνι λαιμος περιδεραιο γαλαζια ερυθρη ψηφος ερυθρο νημα οπη στερεωση γομφος κορμος υλικο μεγαλο ξοανο γυναικα θνητη αρχαιολογος, αρχαιολογια θεα αγαλμα ευλαβεια ανθρωπος Ευριπιδης, Ελενη, Σεφερης, Ευριπιδη ελληνικη μυθολογια φαντασιακο ηρωας, μιξογενη τερατα σφιγγα λιονταρισιο σωμα λιονταρι λεονταρι καθιστο αιγυπτιακη αιγυπτος αινιγμα εκφραση, Σφιγξ Μυκηναι θρησκεια ευμεγεθη ειδωλα θεοτητες λατρεια ιερο ιερον ναος τιρυνς Τιρυνθα, Ασινη, Μιδεα, Φυλακωπη ερευνα ειδωλιο, ασβεστοκονιαμα φανταστικο ον οντα, σφιγγες, συνοδεια εικονογραφια, αντικειμενο λατρειας, αγαλματα καθιστη γυναικα προσφορα δαιμονας μεγαλο χρυσο δακτυλιδι Τιρυνθας ονομα ιδιοτητα ξοανο τελετη Θρησκευτικο Κεντρο μυστηριο σοβαρη αινιγματικη αιθουσα Μυκηναια, εξαιρετικη αναπαρασταση Εθνικο Αρχαιολογικο Μουσειο, εαμ Συλλογη Προιστορικων Αρχαιοτητων 13ος μινωικη Minoan Mycenaean Iconography κοσμετικη Cosmetics Cult Practices Bronze Age Aegean αιγαιο Χρωστηρας ενδυμα ενδυση Dress Body ιδανικη αισθητικο ιδεωδες πρακτικα Αρχαιολογικη Εταιρεια Εφημερις 1902, ανασκαφες 1896 ποιηση μαγουλο δερμα μεμνησο λουτρο ενοσφισθης μαρμαρινο ονειρο ζωη στομα απεικονιση αυτια ερυθρο χρωμα δυνατοτητα προσευχη πιστος γραπτη διακοσμηση παρειες τροχηλατο ειδωλον συμβολο πρακτικη Μυκηναιοι φροντιδα σπασμενο τελετουργια τελετουργικο σκευος
