Μία κατά πάσα πιθανότητα γυναικεία μορφή, σμιλευμένη σε κατάλευκο κυκλαδίτικο μάρμαρο δεν μας αφήνει να δούμε παρά μόνο το πρόσωπο της, καθώς σώζεται μόνο το κεφάλι, σπασμένο από το σώμα, το οποίο δεν έχει βρεθεί[1]. Κάνοντας ένα άλμα 1.500 ετών και πλέον στον χρόνο φθάνουμε στο κείμενο της «Οδύσσειας» του Ομήρου, όπου περιγράφεται η αναγέννηση της ομορφιάς της Πηνελόπης, την ώρα που κοιμάται, με την θεϊκή παρέμβαση της Αθηνάς. Η θεά χαρίζει πιο ψηλή κορμοστασιά στην βασίλισσα της Ιθάκης, πιο επιβλητικό παράστημα και πιο λευκό κι από φρεσκοκομμένο ελεφαντόδοντο δέρμα, όπως λένε οι στίχοι του κειμένου:
…μακροτέρην καὶ πάσσονα θῆκεν ἰδέσθαι,
λευκοτέρην δ’ ἄρα μιν θῆκε πριστοῦ Ἐλέφαντος
…κι ακόμα πιο αψηλή την έκανε και πιο μεστή να δείχνει
και πιο χιονάτη κι απ’ το φίλντισι το καλοδουλεμένο.
(Όμηρου «Οδύσσεια», ραψωδία σ,195 -196)
Το μαρμάρινο πρόσωπο των Κυκλάδων, με βάση τις διαστάσεις του, ανήκει σε ένα άγαλμα φυσικού μεγέθους (περίπου 1,50 μ. ύψος) και κατατάσσεται στον κανονικό τύπο των μαρμάρινων γυναικείων ειδωλίων της Πρωτοκυκλαδικής ΙΙ περιόδου, δηλαδή αγαλμάτια και σπανίως αγάλματα φυσικού μεγέθους[2], ευθυτενή, γυμνά, με τα χέρια σταυρωμένα κάτω από το στήθος.
Ο τύπος αυτός είναι πολύ διαδεδομένος στις Κυκλάδες. Αν και παρουσιάζει επί μέρους ιδιαιτερότητες ανά νησιωτική ενότητα το παρόν κεφάλι προσιδιάζει περισσότερο στις ναξιακές δημιουργίες, διαθέτει στερεοτυπικά στοιχεία, τα οποία το καθιστούν εμβληματικό και πολιτισμικά ενοποιητικό, σε αντίθεση με τους πιο τοπικούς τύπους της Πρωτοκυκλαδικής Ι περιόδου.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΝΑΞΟΥ, ΕΔΩ.
Ξεχωριστό μέσα στην εικονογραφία του κανονικού τύπου, είναι το μαρμάρινο λευκό πρόσωπο των Κυκλάδων. Όχι μόνο δεν λείπουν τα «δώρα» της Αθηνάς, υψηλό για την εποχή ανάστημα, επιβλητική στάση και λευκό δέρμα, αλλά ο Κυκλαδίτης γλύπτης έχει αποδώσει ανάγλυφα τα αυτιά, την μύτη και το στόμα[3], ενώ με μαύρο χρώμα[4] αποδίδονται τα μάτια και κάτω από κάθε μάτι τέσσερις κόκκινες κατακόρυφες γραμμές[5]. Οι τελευταίες έχουν πειστικά ερμηνευθεί ως «νυχιές», από όπου τρέχει αίμα στο πρόσωπο μιας θρηνωδού (παρακάτω φωτ.).[6]
Ίσως, δεν θα χρειάζονταν περισσότερα στοιχεία «πορτραίτου» ή «ψυχογραφίας», για να καταλάβουμε την αρχέγονη μορφή. Κι όμως παραμένει αινιγματική, χωρίς εξατομικευμένα χαρακτηριστικά. Στην αντίληψη βέβαια της κοινωνίας που την δημιούργησε είχε συγκεκριμένη σημασία και στοιχεία ταυτότητας, άγνωστα σε μας. Κάνοντας και πάλι το ίδιο άλμα στον χρόνο, βλέπουμε ότι στον Όμηρο η ομορφιά, η γενναιότητα, η γοητεία, η έλξη, ακόμα και ο φόβος δηλώνονται περιφραστικά, συσχετίζονται με μία ευρύτερη του ατομικού ιδέα και έννοια. Μία έννοια που θυμίζει κάποια γνωστή κατάσταση, εικόνα ή γεγονός, ανθρώπινο, φυσικό ή θεϊκό, γνωστό σε όλους και «χαρτογραφημένο» στην ιδεολογία της κοινωνίας όπου ανήκει. Πριν μάθουμε περισσότερα για την Πρωτοκυκλαδική κοινωνία, δεν θα μπορέσουμε να καταλάβουμε το δικό μας μαρμάρινο λευκό πρόσωπο. Θα είναι ένα δημιούργημα της προϊστορικής τέχνης, χωρίς ένα έπος να το ζωντανεύει στα μάτια μας: Μια θρηνωδός, μία θέα, η ψυχή του νεκρού, η θεραπαινίδα της αντίπερα όχθης;
- Ευρίσκεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο – Συλλογή Προϊστορικών Αρχαιοτήτων, αρ. ευρ. Π3909 – Χώρος έκθεσης: Έκθεση Κυκλαδικών Αρχαιοτήτων, Αίθουσα 4 (Προθάλαμος, Προθήκη Κ1) – Προέλευση: Αμοργός (αγορά). Διαστάσεις: Ύψος: 28 εκατ. Χρονολόγηση: 2800 – 2300 π.Χ. (Πρωτοκυκλαδική ΙΙ περίοδος-ΠΚ ΙΙ).
ΠΗΓΗ: Κ. Μαντέλη, δρ αρχαιολόγος, ΥΠΠΟΑ, έκθεμα του μήνα Αύγ. 2021, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 1.9.2021.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Hoffman G. L. “Painted Ladies: Early Cycladic II Mourning Figures?”, American Journal of Archaeology, τ. 106, αρ. 4, σελ. 525-550, 2002.
- Σταμπολίδης Ν. Χρ. και Σωτηρακοπούλου Π. “Αιγαίου Κύματα. Έργα του Πρωτοκυκλαδικού Πολιτισμού στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης”, Ίδρυμα Ν. Π. Γουλανδρή. Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, Αθήνα 2007.
- Birtacha K. “Examining the paint on Cycladic figurines”, στο M. Marthari, C. Renfrew και M. Boyd (επιμ.) Early Cycladic Sculpture in Context, εκδ. Oxbow Books, σελ. 491-502, Oxford, 2016.
- Shakeshaft H. “The terminology for Beauty in the Iliad and the Odyssey”, The Classical Quarterly, τ. 69, αρ.1, σελ. 1-22, 2019.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Στο Ευρετήριο Λιθίνων της Αρχαιολογικής Εταιρείας η κεφαλή φέρει τον αριθμό 4270 και αναφέρεται ότι η Εταιρεία το αγόρασε από τον Ιωάννη Παλαιολόγο (αρχαιοπώλη, αρχαιοκάπηλο και λαθρανασκαφέα της εποχής). Ως προέλευση καταχωρείται η Αμοργός. Δεν παρατίθεται η ακριβής χρονολογία της αγοραπωλησίας, αλλά τοποθετείται στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αι. (Ντ. Βασιλικού, 2006, Οι ανασκαφές της Αρχαιολογικής Εταιρείας στις Κυκλάδες, Αθήνα: Βιβλιοθήκη της εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, αρ. 242, σελ. 45-46).
[2] Το μνημειακό μαρμάρινο ειδώλιο / άγαλμα με αρ. ευρ. ΕΑΜ Π 3978 στο Ευρετήριο Λιθίνων της Αρχαιολογικής Εταιρείας έχει τον αρ. 4223, όπου αναφέρεται ότι είναι από την Αμοργό, ότι “ηγοράσθη παρ’ Ιω. Παλαιολόγου” και ότι “ευρέθη εν τω τάφωι επίτηδες τεθραυσμένο ως λέγει ο πωλητής [Ιω. Παλαιολόγος] όστις και το ανέσκαψεν, ίνα χωρήσηι εν αυτώι έχοντι μήκος και πλάτος μικρότερον του όλου μήκους του αγαλματίου”.
[3] Η ανάγλυφη απόδοση των χαρακτηριστικών του προσώπου, ιδιαιτέρως του στόματος, συναντάται μάλλον σπάνια στα Πρωτοκυκλαδικά ΙΙ ειδώλια.
[4] Στην βιβλιογραφία είναι γνωστή η χρήση χρωμάτων στην κεφαλή των Πρωτοκυκλαδικών ΙΙ ειδωλίων για την απόδοση κυρίως χαρακτηριστικών του προσώπου και της κόμης.
[5] Στο πλαίσιο του ερευνητικού προγράμματος ‘The Technology of Early Cycladic Marble’ (2016 – 2019) με χρηματοδότηση του INSTAP, υπό την αιγίδα του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου και του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, σε συνεργασία με τον ΔΗΜΟΚΡΙΤΟ (Δρ Α. Καρύδας, Διευθυντής Ερευνών ΙΠΣΦ-ΕΚΕΦΕ), διαπιστώθηκε η παρουσία κόκκινου χρώματος (θειούχος υδράργυρος – κιννάβαρις) στις κατακόρυφες γραμμές. Ο ομότιτλος με το ερευνητικό πρόγραμμα τόμος βρίσκεται στην τελική προετοιμασία δημοσίευσης (Κ. Μαντέλη και Ν. Παπαδημητρίου, επιμελητές).
[6] Πολλά από τα μαρμάρινα Πρωτοκυκλαδικά ειδώλια ανθρωπίνων μορφών έχουν βρεθεί σε τάφους, όπως αναφέρεται στην βιβλιογραφία.
αρχαια Κυκλαδοτισσα θρηνωδος νυχιες λευκο προσωπο, αιμα κυκλαδιτισσες θρηνος νυχι γυναικεια μορφη, σμιλευμενη καταλευκο κυκλαδιτικο μαρμαρο κεφαλι, σπασμενο σωμα, κειμενο Οδυσσεια Ομηρου, περιγραφη αναγεννηση ομορφιας ομορφια Πηνελοπη υπνος, θεικη θεια παρεμβαση θεα Αθηνα ψηλη κορμοστασια βασιλισσα Ιθακης, ιθακη επιβλητικο παραστημα φρεσκοκομμενο ελεφαντοδοντο δερμα, μακροτερη πασσονα θηκεν χαρμα ιδεσθαι, λευκοτερη πριστος ελεφαντας ελεφας αψηλη υψηλη μεστη χιονατη φιλντισι καλοδουλεμενο ομηρος μαρμαρινο Κυκλαδων, αγαλμα φυσικο μεγεθος μαρμαρινα γυναικειο ειδωλιο πρωτοκυκλαδικη περιοδος εποχη αγαλματιο σπανιο φυσικου μεγεθους ευθυτενες, γυμνο χερια σταυρωμενα στηθος τυπος Κυκλαδες νησι ναξος δημιουργια στερεοτυπο εμβληματικο πολιτισμικο εικονογραφια κανονικος δωρα Αθηνας, υψηλο αναστημα, επιβλητικη σταση Κυκλαδιτης αρχαιος γλυπτης αναγλυφο αυτι μυτη στομα μαυρο χρωμα ματια ματι κοκκινη κατακορυφη γραμμη ερμηνεια πορτραιτο ψυχογραφια αρχεγονη μορφη αινιγμα εξατομικευμενα χαρακτηριστικα αντιληψη κοινωνια δημιουργια σημασια στοιχειο ταυτοτητα αγνωστο γενναιοτητα, γοητεια, ελξη, φοβος περιφραστικα ατομικο ιδεα εννοια κατασταση, εικονα ανθρωπινο, φυσικο θεικο ιδεολογια κοινωνικη δημιουργημα προιστορικη τεχνη επος ψυχη νεκρος θεραπαινιδα αντιπερα οχθη αλλος κατω κοσμος θανατος Εθνικο Αρχαιολογικο Μουσειο – Συλλογη Προιστορικων Αρχαιοτητων, εκθεση Κυκλαδικο Αμοργος 2800 2300 πΧ 4,800 4.300 3η χιλιετια Μαντελη, αρχαιολογια Σταμπολιδης, Σωτηρακοπουλου, Αιγαιο πρωτοκυκλαδικος Πολιτισμος Κυκλαδικης Τεχνης ιδρυμα Γουλανδρη Γουλανδρης οξφορδη Oxford ευρετηριο Λιθινα αρχαιολογικη Εταιρεια κεφαλη Παλαιολογος αρχαιοπωλη, αρχαιοκαπηλος λαθρανασκαφεας αρχαιοκαπηλια λαθρανασκαφη προελευση αγοραπωλησια 19ος αιωνας μχ Βασιλικου ανασκαφη εν Αθηναις μνημειακο μαρμαρινο Λιθινο ταφος επιτηδες τεθραυσμενο θραυσμενο θραυσμα πωλητης αναγλυφη αποδοση σπανια χρηση χρωμα κομη Καρυδας, κοκκινο θειουχος υδραργυρος – κινναβαρις Παπαδημητριου, μαρμαρινα ανθρωπινη μορφη
