Το ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ήταν χορηγός επικοινωνίας. – ΔΕΙΤΕ εδώ το σύντομο ρεπορτάζ του BEST TV, ΕΔΩ.
Ο Υάκινθος και τα Υακίνθεια
Του συγγραφέα κ. Γιώργου Λεκάκη
«Δεν έχει ασφοδίλια, μενεξέδες, μήτε υάκινθους·
πώς να μιλήσεις με τους πεθαμένους»…
Γ. Σεφέρης[1]
Μια λάθος κίνηση, μια λάθος βολή… κι αρχίζουν όλα…
Οι σχέσεις του ηλιακού θεού Απόλλωνος με την ανάπτυξη και την καταστροφή της βλαστήσεως βρήκαν την έκφρασή τους (και) στον δωρικό μύθο του Απόλλωνος και του Υακίνθου, ο οποίος τοπικεύθηκε κυρίως στις Αμύκλαις της Λακωνίας.
Ο Υάκινθος (Fάκινθος) ήταν ήρως της Λακωνικής. Ελέγετο ο νεώτερος υιός του Σπαρτιάτη βασιλιά Αμύκλα[2] και της Διομήδης (θυγατρός του Λαπίθου). Οι γονείς του, εκτός από τον Υάκινθο, απέκτησαν τον Κυνόρτα, την Λεάνειρα, τον Άργαλο, την Πολύβοια, την Λαοδάμεια και την Δάφνη.[5]
- Αναφέρονται και άλλοι ήρωες με αυτό το όνομα: Ο υιός του Οιβαλού[3] εκ Σπάρτης, και ο γιος του Ευρώτα[4].
Ήταν ωραιότατος την μορφή και τον αγαπούσε για το υπέροχο κάλλος του ο θεός Απόλλων, ο οποίος και τον εφόνευσε / εμβόλησε, εκουσίως / κατά λάθος / πλαγίως, με τον δίσκο του, σε κάποιον αγώνα δισκοβολίας, που έκαναν μεταξύ τους, όταν έπαιζαν με έναν χρυσό δίσκο.
…κι αν αστοχήσει μου το χέρι
θα ‘ν’ η ζωή σου τόσο λίγη…
Φ. Γκ. Λόρκα[6]
Όμως επειδή ο Απόλλων είναι τοξοβόλος και όχι δισκοβόλος, ο μύθος δηλοί την δολοφονία των νεαρών ωραίων ανθών της ανοίξεως, από τον ηλιακό δίσκο του Απόλλωνος…[7]
Κατ’ άλλον μύθο, τον δίσκο του Απόλλωνος, τον ριφθέντα υπ’ αυτού, διηύθυναν κατά της κεφαλής του Υακίνθου οι άνεμοι Βορέας και Ζέφυρος[8], από αίσθημα ζηλοτυπίας, προς τον προτιμώμενο του Απόλλωνος.[9] – ο μετεωρολογόμυθος δηλοί την δολοφονία των νεαρών ωραίων ανθών της ανοίξεως, από τον ηλιακό δίσκο του Απόλλωνος, σε συνδυασμό με τον Βορέα-βοριά και τον δυτικό άνεμο Ζέφυρο…
Μετά τον θάνατό του ο Υάκινθος ετάφη στις Αμύκλαις, από τον ίδιο τον θεό Απόλλωνα, όπου πίστευαν ότι ο τάφος του, έκειτο κάτω από το βάθρο του θρόνου του Αμυκλαίου Απόλλωνος, ο οποίος γι’ αυτό είχε σχήμα τάφου![10] Για τον ίδιο λόγο το βάθρο εκοσμείτο με γλυπτή εικόνα του γενειοφόρου Υακίνθου και της επίσης αποθανούσης παρθένου αδελφής του, Πολυβοίας, που ο Πλούτων, η Δήμητρα και η Κόρη, και άλλοι θεοί, τους οδηγούσαν στον ουρανό.[11]
Πρόκειται για έναν ακόμη μύθο του βλαστικού[12] κύκλου της φύσεως και της ζωής.
Άλλωστε και η πρώτη συνάντηση και η θεία ένωσις του Διός μετά της συζύγου του, Ήρας, αλληγορική παράστασις της φυτικής βλαστήσεως, έγινε στην χώρα των Εσπερίδων, όπου υπήρχε άφθονος και υπέροχος βλάστησις και η σκηνή σαγηνεύσεως της Ήρας, από τον Δία, έγινε επί της κορυφής της Ίδης, όπου:
Είπε αι την ομόκλινη αγκάλιασε ο Κρονίδης,
κι η θεία γη τους έβγαλε νεοθηλές χορτάρι,
λωτό, και κρόκο τρυφερό, ακόμη και υακίνθους,
πού τους βαστούσαν μαλακά την γη να μην αγγίζουν,
σ’ αυτά πλαγιάσαν με χρυσή νεφέλη τυλιγμένοι
ωραία, όπου λαμπερές τους έρραινε σταλούλες.[13]
Τέλος, το άνθος έμεινε παροιμιώδες παρομοιαστικό για τα μαλλιά των γυναικών: Από τα πολλά άνθη του, χρώματος σκούρου μπλε, ο Όμηρος γράφοντας για σκουρόχρωμες τρίχες κεφαλιού αναφέρει “ὑακινθίνῳ ἄνθει ὁμοῖαι”, και ο Θεόκριτος τις αναφέρει μαύρες. Η Στρατονίκη, η γυναίκα του Σελεύκου κάποτε προκήρυξε διαγωνισμό ποιητών, με έπαθλο ένα τάλαντο (6.000 αττικές δραχμές)! Θα έπαιρνε το βραβείο όποιος θα επαινούσε καλύτερα την «κόμη» της! Αλλά η βασίλισσα ήταν φαλακρή! Είχε μόνον ελάχιστες τρίχες. Είχε χάσει τα μαλλιά της από μακροχρόνια αρρώστια. Οι ποιητές το εγνώριζαν. Έν τούτοις στα ποιήματά τους έγραφαν («οι καταραμένοι κόλακες»), ότι η Στρατονίκη «είχεν υακινθίνας τρίχας και ούλους τινας πλοκάμους», δηλ. «τρίχες σαν το ωραίο λουλούδι που λέγεται υάκινθος, και μερικές μπούκλες σγουρές, που έμοιαζαν με τα σέλινα!»…
Η μεταμόρφωση σε λουλούδι
Τον Υάκινθο φονευθέντα (ή κατ’ άλλους την κόνη του) μεταμόρφωσε ο Απόλλων στο ομώνυμο ωραίο και εύοσμο άνθος, που έγινε και αυτό ένα ακόμη από τα ιερόφυτα του θεού. Στα πέταλα του οποίου επίστευαν ότι ανεγράφετο το επιφώνημα «αι, αι» (= αλίμονο), ή τα αρχικά γράμματα του ονόματος του ήρωος «Υα» (= βροχή > υετός), ή «Υ».[14]
Το άνθος υάκινθο έφερε στον κόσμο η Γη, από ευχαρίστηση διότι εποτίσθη το χώμα της από το αίμα του θεόμορφου ήρωος!
Το άνθος του υακίνθου πρέπει να φύτρωσε στο χώμα της Τροίας που είχε βαφεί με το αίμα του.[15] Οι Σαλαμίνιοι έλεγαν πως φύτρωσε στο νησί τους, την Σαλαμίνα.
Το άνθος του Υακίνθου οφείλει το όνομά του στις βροχές της ανοίξεως, στα ύα, οι οποίες το κάνουν να βλαστάνει για να παραδοθεί στις θωπείες των αβλαβών ακόμη ηλιακών ακτινών. Ο Απόλλων που φονεύει τον νεαρό φίλο του, είναι το καυστικό άστρο του θέρους, που καταστρέφει την βλάστηση της ανοίξεως, ξηραίνει τα άνθη, τα κάνει να σκύβουν την κεφαλή και να πεθαίνουν από την θερμότητα των κυνικών καυμάτων.
Υάκινθους συνέλεγε η Περσεφόνη στην βαθειά λίμνη, Πέργουσα της Αίτνας στην αρχαία ελληνική πόλη Έννα, όπου υπήρχε ευλαβικό ιερό της Δήμητρος.[16]
Άλλωστε και η Ευρώπη και οι φίλες της χαίρονταν υακίνθους κ.ά. άνθη στους ανοιξιάτικους λειμώνες λίγο πριν από την αρπαγή της από τον Δία.[17]
Και στα Χθόνια / Χθόνεια, την ετήσια καλοκαιρινή γιορτή στην αρχαία Ερμιόνη Αργολιδος, προς τιμήν της Χθόνιας Δήμητρος και της Περσεφόνης[18], κατά την πομπή της γιορτής προηγούνταν οι ιερείς των θεών και οι άρχοντες εκείνης της χρονιάς και ακολουθούσαν γυναίκες, άνδρες και παιδιά ντυμένοι στα άσπρα και στεφανωμένοι με λουλουδένια στεφάνια, τα οποία ονόμαζαν κοσμοσάνδαλα ή κομοσάνδαλα, που έμοιαζαν με υάκινθους, και επίσης διάβαζαν επάνω τους τα γράμματα ΔΔ ή ΑΑ, σαν έκφραση του θρήνου της Δήμητρας![19] Ο υάκινθος έμεινε έτσι να σημαίνει “πολύθρηνος” (Id. Th. 902) και “πολύκλαυτος” (IG 14.607; cf. Ps.-Dsc. 3.73).
Οι μύθοι αυτοί μαρτυρούν την εικόνα της δροσερής ανοιξιάτικης βλαστήσεως, η οποία μαραίνεται κάθε έτος, ύστερα από την σύντομη και λαμπρή άνθησή της…
Το λουλούδι υάκινθος, συμβολίζει την σύνεση και την γαλήνη του νου, την ουράνια έμπνευση.
Το αίμα του Υάκινθου, συμβολίζει την βλάστηση, που την έχει κάψει η θερμότητα του καλοκαιρινού ηλίου. Το λουλούδι που φύτρωσε από το αίμα του ήρωα, συμβολίζει την ανάσταση κατά την άνοιξη.
Επίσης ήταν ένα έμβλημα του Κρόνου.
Ο σαπρίας οίνος, όταν ξεβουλώνουνε από τις στάμνες, σκορπούσε μυρουδιές, βιολέττας, τριαντάφυλλου ακόμα και υάκινθου.[20]
Ο υάκινθος ο μονοανθής, στην ανθοδέσμη σημαίνει «επιθυμώ να σε στεφανωθώ» και ο πολυανθής, «προσπαθούν να με στεφανώσωσι με άλλην».[21]
Ο υάκινθος των αρχαίων ίσως να είναι το νυν λεγόμενο άγριο σπαθόχορτο ή τα ορχεοειδή[22]. Ο υάκινθος κοινότατο λουλούδι και στην Ελλάδα απαντάται υπό τα ονόματα γυάκινθος, γιούλι, ζεμπούλι (Θράκη), ζιμπίλι, ζουμπούλι, διατσέντο (κερκυρ.), βορβός (επτάν.).
Οι Υακινθίδες και ο Σπαρτιάτης Υάκινθος εν Αθήναις
Όταν η πόλις των Αθηνών επολιορκείτο από τους Ελευσινίους και τους Θράκες (ή τους Θηβαίους) θυσιάσθηκαν έξι θυγατέρες του Ερεχθέως[23]. Ήσαν οι: Πρωτογένεια, Πανδώρα, Πρόκρις, Κρέουσα, Ωρείθυϊα, Χθονία, γνωστές με ένα όνομα «αι παρθέναι». Κατά παραλλαγήν του μύθου εθυσιάσθησαν υπέρ πατρίδος μόνον οι δύο πρώτες. Αυτές επειδή θυσιάσθηκαν επί του λόφου (ή χωρίου) που λεγόταν Υάκινθος, ονομάσθηκε Υακινθίδες[24], στην αττική μυθολογία.
- Αργότερα, επί βασιλείας Αιγέως, ένας άλλος Υάκινθος, επίσης Σπαρτιάτης, ζούσε με τις θυγατέρες του στην Αθήνα. Οι 6 θυγατέρες αυτού του παρεπιδημούντος Σπαρτιάτη, οι Υακινθίδες, έτυχε να ζουν μαζί του, όταν η πόλις επολιορκείτο υπό του Μίνωος, της Κρήτης. Τις κορασίδες αυτές, καλουμένας Ανθηίδα / Ηνθηνίδα, Αιγληίδα, Λυταία, Λουσία[25], και Ορθαία / Ορθία, εθυσίασαν, «κατά λόγον παλαιόν»[26] οι Αθηναίοι, επί του τάφου του Κύκλωπος Γεραίστου, προς απολύτρωσίν των εκ του λιμού και του λοιμού, υπό των οποίων εμαστίζοντο κατά την διάρκεια της πολιορκίας. Θυσιάσθηκαν είτε στην θεά Αθηνά, είτε στην Περσεφόνη. Η θυσία δεν απέβη επί ματαίω, διότι αι Αθήναι απηλλάγησαν των προρρηθεισών θεομηνιών, κατά την κρητική μυθολογία.[27] – Έτσι, έμεινε κοινό όνομα οι υπέρ πατρίδος θυσιασθείσες κορασίδες να λέγονται Υακινθίδες.
Ίσως γι’ αυτές στον Ύμνο του για την Αθήνα, να έγραψε ο Κ. Παλαμάς:
…ο δροσερός υάκινθος κι ο νάρκισσος κρατούνε
την πρώτη ανθρώπινη ζωή μέσ’ στα χλωρά των φύλλα…
Ο Υάκινθος στην Θεσσαλία
Ένα τρίτος Υάκινθος-Υμέναιος («των ύμνων») ήταν ο ήρως της Θεσσαλίας, υιός του Πιέρου ή του Μάγνητος εκ Θράκης, και της Μούσας Κλειούς, στην οποία ενέπνευσε τον προς τον Πίερο έρωτά της η θεά Αφροδίτη, για να την ταπεινώσει, επειδή την είχε ονειδίσει για τον έρωτά της προς τον Άδωνι. Με τον Πίερο, βασιλιά της Πιερίας, η Μούσα απέκτησε τον Υάκινθο.[28]
Ο Θεσσαλός Υάκινθος είχε ερωτική σχέση με την Μούσα Ερατώ, αλλά έμειναν άτεκνοι.[29] Τον Θεσσαλό Υάκινθο είχε αγαπήσει εμμανώς ο αοιδός Θάμυρις, υιός της Ερατούς, από τον Αέθλιο.[30]
Ο μύθος αυτός είναι πιθανώτατα παραλλαγή του μύθου του ήρωος (θεού) της Λακωνικής. Ακόμα και οι Σπαρτιάτες φαίνεται να αναγνώριζαν αυτήν την παράδοση, διότι περιγράφουν τον Υάκινθό τους, ως υιό της Θεσσαλής πριγκήπισσας Λάπιθης.
Ενώ επειδή ανθρωπωνυμικά το όνομα Ζεμπουλιά – Ζουμπουλία – Ζεμπίλω και Ζεμπούλης / Ζουμπούλης απαντάται στην Θράκη, βλέπουμε μια συνέχεια της παραπάνω γενεαλογίας του Θεσσαλού Υακίνθου. Του Σταυρού δε (της Σταυροπροσκυνήσεως) ο παπάς στην Θράκη εμοίραζε στην εκκλησία, στα σπίτια ζεμπούλι[31].
Τα Υακίνθεια
Προς τιμήν του Υακίνθου, λοιπόν, ετελούντο τα Υακίνθια. – ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για τα ΥΑΚΙΝΘΕΙΑ, ΕΔΩ.
Ήταν η λαμπρότερη γιορτή της Σπάρτης και των Αμυκλών!
Μεγάλη ετησία εορτή στην Λακωνία, και δη στις Αμύκλαις[32], επί τριήμερον[33], κατά τον λακωνικό μήνα Εκατομβέα[34], στην Υακινθία Οδό (Σπάρτη – Αμύκλες – περίπου 5 χλμ.), υπέρ του Υακίνθου και του Απόλλωνος.[35]
Ερχόταν κόσμος από πολλά μέρη για να συμπανηγυρίσει. Διέμεναν κατά στιβάδες[36], γύρω από το ιερό, όπως στα Κάρνεια έστηναν σκηνές[37] / σκιάδες, χωρισμένοι σε 9 τόπους.
Α΄ ημέρα:
Η πρώτη ημέρα[38] της εορτής αυτής ήταν αφιερωμένη σε εκδηλώσεις θλίψεως. Εθρήνουν τον προώρως αποθανόντα ωραίο έφηβο ήρωα και το άνθος (της νειότης του), που εχάθη. Άρχιζαν με εναγισμούς, έθεταν πένθιμη προσφορά στον τάφο του, ο όποιος ευρίσκετο έμπροσθεν του αγάλματος του θεού, εισερχόμενοι σε αυτόν «δια θύρας χαλκής του βάθρου»[39], έκαμαν χοές[40] υπέρ Υακίνθου. Ακολουθούσε θυσία για τον Απόλλωνα.
Το βράδυ έτρωγαν μόνον φαγητά, που επιτρέπονταν απ’ τον ειδικό τύπο λατρείας. Δείπνο πολύ σεμνό και μελαγχολικό, χωρίς τραγούδια και διασκεδάσεις[41].
Β΄ ημέρα:
Την επομένη όμως ημέρα, αφιερωμένη στον Απόλλωνα, έπαιζαν κιθάρα και αυλό και ομάδες νέων και νεανίδων εώρταζαν με εύθυμους χορούς[42] την αποθέωση του Υακίνθου, την αθανασία του νεαρού ήρωος.
Άρχιζε με πομπή[43] στην «Υακινθίδα οδό». Σκοπός της πομπής ήταν η μεταφορά του ιερού χιτώνα, τον οποίο ύφαιναν κάθε χρόνο οι γυναίκες της Σπάρτης, στο ειδικό οίκημα των Αμυκλών, που ονομαζόταν «χιτών». Αφιέρωναν τον χιτώνα στον Απόλλωνα.[44] Στην πομπή, έπαιρνε μέρος όλη η πόλις. Παιδιά με χιτώνες, συμμαζεμένα με ζώνη, έπαιζαν κιθάρα με πλήκτρο και τραγουδούσαν άσματα συνοδεία αυλού, σε ρυθμό ανάπαιστο, και τόνο οξύ, εξυμνώντας τον θεό.[45] Ιππείς σε στολισμένους ίππους διέτρεχαν το θέατρο.[46] Άλλες παρθένες περιφέρονταν επάνω σε πολυτελή καμαρωτά ξύλινα άρματα (κάνναθρα) και άλλες συνόδευαν την πομπή πάνω σε άρματα και αγωνίζονταν, σαν σε ιππόδρομο.[47] Η συμμετοχή του ίππου δείχνει για ακόμη μια φορά την αποδοχή της θεσσαλικής παραδόσεως από τους Λάκωνες. Άλλωστε και το άλογο σχετίζεται με τον Απόλλωνα. Πολυπρόσωποι χοροί νεαρών τραγουδούσαν στίχους εντοπίων ποιητών. Χορευτές, ανακατεμένοι με τους χορούς των νεαρών, εχόρευαν αρχαίους χορούς, συνοδεία αυλού και τραγουδιού.[48] Όλη η πόλις βρισκόταν σε κίνηση και χαρά!
Εθυσιάζονταν πάρα πολλά ζώα, απ’ το κρέας των οποίων δειπνούσαν όλοι οι πολίτες, ακόμη και οι γνωστοί και οι δούλοι.[49]
Η γιορτή ήταν ολονύχτιος: «Θα πας να χορέψεις και να γλεντήσεις στην ολονύχτια εορτή του Υακίνθου. Μαζί του αγωνίσθηκε ο Φοίβος, που τον ενίκησε και τον εσκότωσε με τον δίσκο του, που περιστρεφότανσε τροχό ατέρμονα, κι από τότε όρισε ο γιος του Δία να γίνονται αυτήν την ημέρα στην Λακωνία εορτές και θυσίες μόσχων».[50]
Γ΄ ημέρα:
Την 3η ημέρα, εύθυμοι νέοι και εύθυμοι νεάνιδες τελούσαν εν πομπή την αποθέωση του Υακίνθου «εν άσμασι και χοροίς»! Όλοι οι Αμυκλαίοι ήσαν στεφανωμένοι με κισσό. Κι αυτό παρ’ όλο που και ο υάκινθος συγκαταλέγεται στα στεφανωματικά άνθη[51] και ένας υάκινθος με «γραπτά φύλλα», ήταν ένα από τα σπουδαιότερα λουλούδια για στεφάνια.[52] Διότι, ο θνήσκων θεός Υάκινθος, που η υπόστασή του αφομοιώθηκε από τον Απόλλωνα, δεν είναι παρά παράλληλη μορφή του Διονύσου.
Η σημασία της γιορτής
Τόσο μεγάλη σπουδαιότητα, ιδίως για τους Αμυκλαίους[53], είχε η εορτή αυτή, ώστε επιτρεπόταν σε αυτούς, ακόμη και εάν ευρίσκονταν σε εκστρατεία, να απέρχονται στην πατρίδα τους, προς τέλεση της εορτής, λίγες ημέρες προ της ενάρξεώς της.[54] Όλοι δε οι Λακεδαιμόνιοι, τις ημέρες των Υακινθίων επέστρεφαν στην Λακωνία, για να γιορτάσουν μαζί με τους δικούς τους! Αυτό σήμερα το λέμε ανταμωμα!
Εάν οι Λακεδαιμόνιοι ευρίσκονταν σε πόλεμο, κατά την διάρκεια των Υακινθίων, έκαναν ανακωχή, ή δεν έπαιρναν μέρος σε πολεμικές επιχειρήσεις. Λ.χ. η 40ήμερη ανακωχή τους με τους Μεσσήνιους της Είρας.[55] Και η καθυστέρησή τους να στείλουν τον στρατό, που ζητούσαν οι Αθηναίοι, κατά του Μαρδονίου.[56] Δείγμα ότι για τους Λάκωνες είχε μεγαλύτερη σημασία η τήρηση των εθίμων, ακόμα και από τον πόλεμο.
Όταν Αθηναίοι και Λακεδαιμόνιοι κατά την διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου (421 π.Χ.) συμμάχησαν, όρισαν όρους με όρκους, οι οποίοι θα ανανεώνονταν κάθε χρόνο απ’ τους Λακεδαιμονίους αντιπροσώπους στις γιορτές των Διονυσίων και από τους Αθηναίους αντιπροσώπους στις γιορτές των Υακινθίων[57].
Η ανάσταση και αθανασία του ήταν αναμφιβόλως σύμβολο της πίστεως των ανθρώπων στην περιοδική ανανέωση της βλαστήσεως, η οποία προς στιγμήν μόνον κατεστράφη από τον θεό του θέρους.[58] Άλλος ένας, λοιπόν, πρωτοελληνικός θεός της γονιμότητας, της βλάστησης και του Κάτω Κόσμου – αργότερα ταυτίστηκε με τον Απόλλωνα- ήρωας που ανασταινόταν / αναγεννιόταν μετά από τον θάνατό του, όπως ακριβώς και η φύση.
- Παρόμοια εορτή γινόταν και για τον Ύλα, τον φίλο του Ηρακλή, τον όποιο έκλαιαν για το θλιβερό του τέλος και τον όποιον ήθελαν να επαναφέρουν στην ζωή. Ή τον Άδωνι, και άλλους ωραίους έφηβους της εφημέρου ζωής.
Από τα παραπάνω εξάγεται το συμπέρασμα ότι η λατρεία του Υακίνθου είναι παναρχαία, ίσως της παλαιολιθικής εποχής, και καθιερώθηκε κυρίως κατά την μινυακή εποχή και την δε μυκηναϊκή τα Υακίνθεια είχαν γίνει εορτή υπέρ του Απόλλωνος. Οι Λάκωνες, δεν λησμόνησαν ποτέ τον τοπικό τους θεό. Τον τιμούσαν σαν ήρωά τους έως τα τελευταία χρόνια της αρχαιότητος… Τα Υακίνθια γιορτάζονταν έως και το τέλος της ρωμαϊκής εποχής.
Τα Υακίνθια αλλού
Τα Υακίνθια γιορτάζονταν και:
- Στην Κνωσό και την Τύλισο της Κρήτης[59],
- στην Μικρασία,
- στην Μεγάλη Ελλάδα / Νότια Ιταλία, Σικελία (Συρακούσες).
- τις Φερες,
- το Βυζάντιο, και άλλα μέρη.
- Πιθανόν να εορτάζονταν και: Γύθειο, Θήρα, Ρόδο, Κάλυμνο, Κω, κ.α., όπου είχε εξαπλωθεί το όνομα του μήνα Υακίνθιου.
Σχετικά τα Υακινθοτρόφια της Μιλήτου[60] και της Κνίδου όπου λατρευόταν η Υακινθοτρόφος Άρτεμις[61], τροφός του Υακίνθου. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκης “Τα επιθετα της θεας Αρτεμιδος”.
Στις τέχνες
Υπό των καλλιτεχνών απεικονίζετο άλλοτε μεν γενειών (γενειοφόρος), και άλλοτε ως αγένειος ωραίος έφηβος. Ίπτατο με φτερωτό άρμα που έσερνε κύκνος, ιεροπτηνο του Απόλλωνος.
Στο Παλαιό Μουσείο του Βερολίνου υπάρχει μια κύλιξ χωρίς υπογραφή, αλλά από την τεχνοτροπία της παραστάσεως “Ηρακλής και Υάκινθος” αναγνωρίζεται ο Γλαυκύτης (6ου αι. π.Χ.).
Τα έργα του Αντίδοτου (4ου αι. π.Χ. ) “Διόνυσος” και “Υάκινθος” είχαν μεταφερθεί από τους Ρωμαίους στην Ρώμη και κοσμούσαν το Ναό της Ομονοίας.
Έργο του πλούσιου Αθηναίου ζωγράφου Νικία Νικομήδους (4ος π.Χ. αι.) – βλ. Παυσ. «Λακ.».
Και έργο του Σκόπα (1ου αι.) “Υάκινθος κυρτός” στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Λειψίας.
Αιώνες αργότερα τόσο γοήτευσε η εικόνα αυτή τον Καίσαρα Αύγουστο, ώστε από την Αλεξάνδρεια την επήρε μαζί του στην Ρώμη![62]
Αλλά και ο Γάλλος γλύπτης Ι. Π. Κορτώ (1787-1843) φιλοτέχνησε έργο με τίτλο «Ο Υάκινθος πληγωμένος», κ.ά.
Αρχαιο κοσμημα σε μπλε πολυτιμο λιθο υάκινθο.
Ο πολύτιμος λίθος
Υπάρχει και πολύτιμος λίθος με το όνομα υάκινθος, παραλλαγή του ζιρκονίου. Μάλιστα, ο J. de Renou, εξέχων ιατρός του 17ου αι. παρασκεύαζε ένα φάρμακο από κονιορτοποιημένους πολύτιμους λίθους υάκινθο κ.ά.[63], ανακατεμένους με σκόνη χρυσού, ασημιού, αποστάγματα βοτάνων και μέλι!
ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 1.7.2017.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Σιέττος Β. Γ., Υακίνθια Μυστήρια. 1985.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Από το Ημερολόγιο Καταστρώματος Β ‘, πρώτη έκδοση Αλεξάνδρεια, καλοκαίρι 1944.
[2] Ο Αμύκλας ήταν υιός του Λακεδαίμονος, του πρώτου βασιλιά της Λακεδαιμονίας. Ήταν ιδρυτής και βασιλεύς των Αμυκλών. Φίλος του Απόλλωνος – Βλ. Απολλόδ. Γ.10.10.3, Παυσ. Β.1.3, 19.4).
[3] Σύγχρονος των Αιολίδων (που ίδρυσαν βασίλεια σε ολόκληρη την Πελοπόννησο) των Πιέρων, τον Σαλμονέα, τον Σίσυφο και τον Ενδυμίωνα – Βλ. Υγίν. μύθ. 271.1.
[4] Βλ. Λουκιανού, Διάλ., Υγ. Fab. 271.
[5] Την οποία ηράσθη ο Απόλλων – Βλ. Απολλόδ. 3.10.3, 3.9.1, Παυσ. 3.1.3, 3.19.4, 10.9.5, Παρθ. Ερωτ. 15.
[6] Απόδοση Ν. Γκάτσου. Μελοποιήθηκε από τον Μ. Λοΐζο, και περιλήφθηκε στα «Τραγούδια του δρόμου».
[7] «… δισκεύοντι δε τω Απόλλωνι πλάγιος εμπνεύσας εμβολεί τω Υακίνθω τον δίσκον», βλ. Απολλόδ. Γ,15,10 και Φιλόστρατου «Εικόνες», 416 Κ, 21-22 «…τούτον είναι του Απόλλωνος ερώμενον λέγουσιν, ον δίσκω βαλών άκων απέκτεινε…» – βλ. Απολλόδωρου «Βιβλιοθήκη» A’,3,3.
[8] υιός του Αστραίου και της Ηούς.
[9] Βλ. Λουκ, l.c, Σερβ. Σχολ. Βιργ. Eclog. Γ.63, Φιλοστρ. Εικ. i.24, Οβ. Μετ. x.184.
[10] Οι σκοτωμένοι από τον Απόλλωνα είναι θαμμένοι στα δικά του ιερά, όπως ο Νεοπτόλεμος στους Δελφούς.
[11] Βλ. Παυσ. Γ’,19.3-5.
[12] Άλλοι βλαστικοί θεοί: Ο κρητικός Ζευς, ο δελφικός Θνήσκων Θεός, ο Αρχέμορος, ο Εριχθόνιος.
[13] Βλ. Όμ. Ίλ . Ξ,346-351.
[14] Κατ’ άλλους το άνθος αυτό ξεπήδησε από το αίμα του Αίαντα! – βλ. σχολ. Θεοκρίτου x.28; comp. Οβ. Μετ. xiii.395, & c., Πλίν. Φυσ.Ιστ. xxi.28.
[15] Λουλούδια συχνά φυτρώνουν από το αίμα ενός θεού, όταν πέφτει στο έδαφος, π.χ. η ανεμώνη ή τα κόκκινα τριαντάφυλλα από το αίμα του Άδωνι, η βιολέττα από το αίμα του Άττη… Και αργότερα τα ρόδα από το αίμα του Χριστού…
[16] Στο άλσος εκείνο ετέρπετο η Περσεφόνη, παίζουσα με τις συντρόφους της, τις νύμφες, τις θυγατέρας του Ωκεανού, και συλλέγουσα βιολέττες, κρίνα, ρόδα, υακίνθους και λοιπά ευώδη άνθη, αμιλλωμένη με τις συντρόφους της να γεμίσει ταχύτερον το κάνιστρο και τις πτυχές της εσθήτας/αισθήτος της…
Βλ. και ομηρικό ύμνο στην Δήμητρα «Ύμνοι», 55-56, στ. 425-428.
[17] Βλ. Μόσχος Σικελιώτης, 432.
[18] Βλ. IG. 679.17.
[19] «Πλέκονται δε οι στέφανοι σφισιν εκ του άνθους ο καλούσιν οι ταύτη κοσμοσάνδαλον, υάκινθον εμοί δοκείν όντα και μεγέθει και χρόα», βλ. Παυσ., Β,35, 5-7.
[20] Βλ. Έρμιππος, από τον Αθήναιο, Α, 29.
[21] Βλ. Νέα Ανθοδέσμη.
[22] Ο Θεόφραστος (6.8.1) περιγράφει έναν ανοιξιάτικο «υάκινθο», που το λουλούδι του διαρκεί περισσότερο από τα λουλούδια των άλλων φυτών – χαρακτηριστικό των ορχεοειδών. Λέει ότι είναι μαύρος και «γραπτός». Οι οφρύες παρουσιάζουν συχνά πολύπλοκα σχέδια σε σκούρο φόντο (οι υάκινθοι έχουν συνήθως ανοικτά χρώματα, χωρίς σχέδια επάνω στα πέταλα).
[23] Βλ. Δημοσθένη 60.27.
[24] Άλλοι τις συγχέουν με την Άγραυλο, την Έρση και την Πάνδωρο ή με τις Υάδες – Βλ. Σχολ. Απόλλ. Ροδ., 211, Σερβ. σχολ. Αιν. i.748.
[25] Από την οποία ονομάσθηκε ο δήμος Λουσιάς της Αττικής (βλ. Στέφ. Βυζ. ).
[26] Βλ. Απολλόδωρου Γ,15,10, Αρποκρ., ΣΟΥΔΑ.
[27] Βλ. Απολλόδ, Γ,15.8, Υγ. Fab 238, Αρποκρ.
[28] παιδιά της θεωρούνταν ο Ορφεύς, ο Λίνος και ο Ρήσος, ο βασιλιάς των Θρακών.
[29] Βλ. σχόλ. Ευρ. Ρήσ. 346.
[30] Βλ. σχόλ. Πρόκλ., Τζέτζ. κ.ά., Ησ. Έργ. & Ημ. 1.93.
[31] Βλ. Σαραντή «Φυτά Θράκης», 29.
[32] Βλ. Θουκυδ. Ε’, 23.
[33] «Πολυκράτης, φησί, εν τοις Λακωνικοίς ιστορεί ότι την μεν των Υακινθίων θυσίαν οι Λάκωνες επί τρεις ημέρας συντελούσι», βλ. Αθήν. Δ,139d.
[34] «Έκατομβεύς μην παρά Λακεδαιμονίοις εν ω τα Υακίνθια», βλ. Ησύχ. Αντιστοιχούσε με τον αττικό Θαργηλιώνα. Υακίνθιος μήνας ελέγετο και ο νυν Ιούλιος στην Σικελία. Υακίνθιος μήνας υπήρχε και στην Ρόδο.
[35] Βλ. Ησυχ.
[36] Όπως και στα Τιθηνίδια.
[37] «πρώτον μεν σκηνάς ποιούνται παρά τον θεόν, εν δε ταύταις στιβάδας εξ ύλης, επί δε τούτων δάπιδας υποστροχννύουσιν, εφ αις τους κατακλιθέντας ευωχούσιν».
[38] Κατ’ άλλους και η δευτέρα ημέρα, ή, κατ’ άλλους, η πρώτη και η τρίτη ημέρα της εορτής.
[39] «και Υακινθίοις προ της του Απόλλωνος θυσίας εις τούτον Υακίνθω τον βωμόν δια θύρας χαλκής εναγίζουοιν», βλ. Παυσ. Γ,19,3.
[40] σπονδές με μέλι, κρασί και νερό. Ιεροπραξία για χθόνιες φύσεις.
[41] «… δια το πένθος το γενόμενον περί τον Υάκινθον ούτε στεφανούνται επί τοις δείπνοις ούτε άρτον εισφέρουσιν ούτε άλλα πέμματα και τα τούτοις ακόλουθα διδόασι, και τον εις τον θεόν παιάνα ουκ άδουσιν ούδ’ άλλο τι τοιούτον [εισάγουσιν] ουδέν καθάπερ εν ταις άλλαις θυσίαις ποιούσιν, αλλά μετ’ ευταξίας πολλής δειπνήσαντες απέρχονται», βλ. Αθήν.)
Στις εστιάσεις των Υακινθίων ήταν και η «κοπίς»: «Έστι δε η κοπίς δείπνον, μάζα, άρτος, κρέας, λάχανον ώμόν, ζωμός, σύκον, τράγημα, θέρμος», βλ. Μόλπις (Αθήν. Α,140). Μάζα = κρίθινος άρτος. Τράγημα = επιδόρπιο (ξηρός καρπός ή γλύκισμα), θέρμος = λούπινο (αντίδοτο κατά της μέθης).
[42] «….την δε μέση των τριών ημερών γίνεται θέα ποικίλη και πανήγυρις αξιόλογος και μεγάλη…», βλ. Αθήν.
[43] σαν την αθηναϊκή πομπή των Παναθηναίων.
[44] «υφαίνουσι δε κατά έτος αι γυναίκες τω Απόλλωνι χιτώνα τω εν Αμύκλαις, και το οίκημα ένθα υφαίνουσι χιτώνα ονομάζουσι», βλ. Παυσ. Γ,16,2.
[45] «παίδες τε γαρ κιθαρίζουσιν εν χιτώσιν ανεζωσμένοις και προς αυλόν άδοντες πάσας άμα τω πλήκτρω τας χορδάς επιτρέχοντες εν ρυθμώ μεν αναπαίστω, μετ’ οξέος δε τόνου τον θεόν άδουσιν», βλ. Αθήν.
[46] «άλλοι δ’ εφ’ ίππων κεκοσμημένων το θέατρον διεξέρχονται», βλ. Αθήν.
[47] Των δε παρθένων αι μεν επί καννάθρων φέρονται πολυτελώς κατεσκευασμένων, αι δ ’ εφ’ αμίλλαις αρμάτων εζευγμένων πομπεύουσιν, άπασα δ’ εν κινήσει και χαρά της θεωρίας ή πόλις καθέστηκεν», βλ. Αθήν.
[48] «χοροί τε νεανίσκων παμπληθείς εισέρχονται και των επιχωρίων τινά ποιημάτων άδουσιν, ορχησταί τε [εν] τούτοις αναμεμιγμένοι την κίνησιν αρχαϊκήν υπό τον αυλόν και την ωδήν ποιούνται», βλ. Αθήν.
[49] «Ιερεία τε παμπληθή θύουσι την ημέραν ταύτην και δειπνίζουσιν οι πολίται πάντας τους γνωρίμους και τους δούλους τους ίδιους, ουδείς δ’ απολείπει την θυσίαν, αλλά κενούσθαι συμβαίνει την πόλιν προς την θέαν», βλ. Αθήν.
[50] «…Χρόνω ξυνελθούσα χοροίς / ή κώμοις Υακίνθου / νύχιον εις ευφροσύναν, / ον εξαμιλλησάμενος / τροχώ ατέρμονι δίσκου / έκανε Φοίβος, / όθεν Λακαίνα γα βούθυτον αμέραν / ο Διός [δ’] είπε σέβειν γόνος’ / μόσχον θ’, αν οίκοις…», βλ. Ευριπίδη «Ελένη», 1468-1476.
[51] βλ. Αθήν. XV. 675 a-e, σελ.114-116 και XV e-f, σελ. 144.
[52] Βλ. Θεόκριτ. 10.27.
[53] «Οι Αμυκλαίοι αεί ποτέ απέρχονται εις τα Υακίνθια επί τον παιάνα, εάν τε στρατοπεδευόμενοι τυγχάνωσι εάν τε άλλως πως αποδημούντες», βλ. Ξενοφ. Ελλην. Δ,5,11.
[54] «και [εποίει γαρ Υακίνθια] αφίησι τους Αμυκλαιείς οίκαδε απελθόντας τα καθεστηκότα τω Απόλλωνι και Υακίνθω δράσαι», βλ. Παυσ. Γ.10,1.
[55] «Λακεδαιμόνιοι δε (επήει γαρ Υακίνθια) προς τους εν τη Είρα τεσσαράκοντα εποιήσαντο ημερών σπονδάς», βλ. Παυσ. 4,19,4.
[56] «Οι γαρ δη Λακεδαιμόνιοι όρταζόν τε τούτο τον χρόνον και σφι ην Υακίνθια περί πλείστου δ ’ ήγον τα του θεού πορσύνειν», βλ. Ηρόδ. Θ’,7.
[57] «Ανανεούσθαι δε τον όρκον κατ’ ενιαυτόν Λακεδαιμονίοις μεν ιόντας ες Αθήνας προς τα Διονύσια, Αθηναίοις δε ιόντας ες Λακεδαίμονα προς τα Υακίνθια», βλ. Θουκυδίδη, Ε’,23.
[58] Βλ. Σέμαν, Αθην. Δ, 17 σ. 139. Παυσ. Γ, 19,3, Μακροβ. Κρον, Α, 18..
[59] Ιω. Στρατηγάκη, Ιστ. Της Κρήτης, σελ. 355-356.
[60] Βλ. Haussoullier Miler, σελ. 280.
[61] Βλ. Schwyrer, 265.
[62] Βλ. Πλίνιου 35.130-131.
[63] πέρλα, ζαφείρι, υάκινθο, αχάτη Σαρδηνίας, γρανίτη και σμαράγδι.
ΥΑΚΙΝΘΕΙΑ, 2017, Λακωνια, Υακινθος, Υακινθια, αρχαιες εορτες Υακινθεια γιορτη, γιορτες Σπυροπουλος, Σπαντιδου Αμφιθεατρο, Γεωργιτσι, Πελλανα, Λακεδαιμων, Ταυγετος
