Η πετρήεσσα Καλυδών, πρωτεύουσα της Αιτωλίας – του Γ. Λεκάκη

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΑΙΤΩΛΙΑΣ, ΕΔΩ.

Η Καλυδών είναι μια πόλις της Αιτωλίας, παρά τον ποταμό Εύηνο, επί λόφου του Αρακύνθου όρους. Ήταν περίφημος από τα ηρωικά χρόνια για την θήρα ενός κάπρου που έγινε στα μέρη της, και που γι’ αυτό ονομάσθηκε «Καλυδώνιος κάπρος».

Γύρω απ’ αυτήν την πόλη και το κυνήγι αυτού του αγριόχοιρου κλείνεται όλος ο αιτωλικός μυθολογικός κύκλος.

Η πόλις ονοματίσθηκε από τον Καλυδόνα, τον υιό του Αιτωλού και της Προνόης. Η Προνόη ήταν θυγατέρα του Φόρβαντος. Και έγινε μήτηρ και του Πλευρώνος και του Καλυδώνος. Άρα Καλυδώνιοι και Πλευρώνιοι ήσαν αδέλφια. Ο Καλυδών νυμφεύθηκε την Αιολία – την θυγατέρα του Αμυθάονος – κι εγέννησε την Επικάστη[1] και την Πρωτογένεια[2].

Όμως υπήρχαν άλλοι δυο συνωνόματοι που φαίνεται να παίζουν σημαντικό ρόλο στην ετυμολογία του τόπου:

• Ο Καλυδών (υιός του Άρεως και της Αστυνόμης), ο οποίος ατύχησε και είδε κάποτε την θεά Άρτεμι να λούεται γυμνή! Και λες και έφταιγε αυτός, μεταμορφώθηκε υπ’ αυτής σε βράχο! Εξ αυτού έλαβε δε, όνομα όλο το όρος που ήταν πάνω από τον Αχελώο ποταμό, και που έως τότε ελέγετο Γύρος.
• Κατ’ άλλους, αυτός ο Καλυδών ήταν υιός του Θεστίου και εγγονός του Άρεως και της Πεισιδίκης. Και κάποτε που ο πατέρας του απουσίαζε επί μακρόν στην Σικυώνα, επιστρέφοντας είδε κάποιον να κοιμάται με την σύζυγό του στο κρεβάτι του, και μη αναγνωρίζοντάς τον και νομίζοντάς τον για μοιχό, τον εφόνευσε! Μόλις έμαθε την αλήθεια έπεσε στα ύδατα του Αξένου ποταμού, ο οποίος εκλήθη εξ αυτού Θέστιος και είτα Αχελώος…
• Επίσης, υπάρχει και ηρωίδα Καλυδώνα, από της οποίας ονομάσθηκε το δρυοδάσος πέριξ της πόλεως της Καλυδώνος. Η ηρωίς Καλυδών είχε παραστεί στην μονομαχία Ηρακλέους – Αχελώου, φέρουσα κλάδο δρυός!

Οι βασιλείς της Καλυδώνος

Στους επωνύμους ηγέτες της αιτωλικής πρωτεύουσας, εκτός του Καλυδώνος, θα πρέπει να μνημονευθεί ο Πορθεύς[3].

Μετά ακολούθησαν οι γιοι του Πορθάονος, Άγριος[4] και μετά ο αδελφός του Αγρίου, Οινεύς[5]. Αυτός νυμφεύθηκε την Αλθαία[6]. Μαζί απέκτησαν τον Αγέλαο, τον Τοξέα[7], τον Θηρέα, τον Κλύμενο[8], την Γόργη[9], την Δηιάνειρα[10] και τον Μελέαγρο[11].

Η ιστορία του Μελεάγρου ελέγετο και ήταν ένα από τα αρχαιότερα παραμύθια του ελληνικού λαού… Όταν ο Μελέαγρος ήταν 7 ημερών, οι Μοίρες ήρθαν να το μοιράνουν και μάντεψαν πως:

• Το αγόρι θα γίνει όμορφο!
• Θα γίνει αντρειωμένο! Και η τρίτη μάντεψε πως
• το παιδί θα αποθάνει, όταν θα σβήσει ο επί της εσχάρας δαυλός!..

Μετά οι Μοίρες χάθηκαν… Η μάνα του, όμως, που ήθελε να ακούσει τι θα μαντέψουν έκανε πως κοιμόταν στο πλαϊνό κρεβάτι… Έτσι, η Αλθαία άρπαξε τον δαυλό και τον έκρυψε σε λάρνακα.[12] Ποτέ δεν είπε σε κανέναν για την μαντεψιά. Ο καιρός πέρασε και ο νεραός έγινε πράγματι ωραίο κι αντρειωμένο αγόρι και βγήκε για κυνήγι με τον θείο του, και αδελφό της μητέρας του. Αλλά μάλωσαν στην μοιρασιά του κυνηγιού και πάνω στον τσακωμό, σκότωσε τον θείο του! Τότε η μητέρα του, αγανακτισμένη, έβγαλε απ’ το σεντούκι τον δαυλό και τον έριξε ξανά στο τζάκι… Μόλις το ξύλο χώνεψε, ο γιος σωριάσθηκε στο χώμα[13]… Μεταμεληθείσα δε, η Αλθαία διότι εφόνευσε τον υιό της, απηγχονίσθη… Ο παραπάνω μύθος βρήκε επική παραλλαγή στον μύθο του καλυδωνίου κάπρου…[14]

Ο Ορεσθέας (= ο άνθρωπος των ορέων), ο πρώτος βασιλιάς της Αιτωλίας, παππούς του Οινέα, είχε μια σκύλα, η οποία έτεκε ένα… κούτσουρο! Μη ξέροντας τι να το κάνει, διέταξε να το θάψουν! Από την ταφή αυτή, βγήκε ένα περίεργο και πρωτόγνωρο φυτό, η άμπελος, γεμάτη καρπούς, σταφύλια. Γι’ αυτό και ο Ορεσθέας ονόμασε τον υιό του, Φύτιο (< ρ. φύω, φυτρώνω) και τον εγγονό του, Οινέα (εκ του οίνου).

Επί Οινέως ανεπτύχθησαν ιδιαίτερες σχέσεις της πόλεως με την Δυτικη Πελοπόννησο[15]. Ο Οινεύς είχε κι έναν δούλο, τον Στάφυλο, επιφορτισμένο με την εκτροφή των κοπαδιών του. Κάποια μέρα, καθώς έβοσκε τα κοπάδια του αφεντικού του, πρόσεξε πως κάποια γίδα ξέκλεβε και έτρωγε καρπούς από ένα άγνωστο φυτό και μετά ερχόταν πιο ζωηρή πίσω. Ο Στάφυλος έκοψε τον καρπό και τον πήγε στον βασιλιά του, λέγοντας την παρατήρησή του. Τότε ο Οινέας έστυψε τον καρπό, ήπιε τον χυμό και πραγματικά ευαρεστήθηκε. Έδωσε έτσι το όνομά του στον χυμό (οίνος) και το όνομα του παρατηρητικού δούλου του στον καρπό (σταφύλι)![16] Μετά εμφανίζεται ο Διόνυσος και διδάσκει στον Οινέα την καλλιέργεια αυτού του φυτού[17]… Σε κάποια εκστρατεία του ο Οινεύς εκυρίευσε την Ώλενο, απ’ όπου επήρε σκλάβα την Περίβοια[18], την οποία και νυμφεύθηκε, αφού η Αλθαία είχε κρεμαστεί. Μαζί της απέκτησε τον Τυδέα.

Ο Τυδεύς εσκότωσε άθελά του ένα συγγενικό του πρόσωπο, ίσως τον Τοξέα, και αναγκάσθηκε να διαφύγει στο Άργος, όπου συνασπίσθηκε με ένα άλλο βασιλόπουλο, τον εξόριστο από τις Θήβες, από τον αδελφό του Ετεοκλή, τον Πολυνείκη. Τους δυο καλοδέχθηκε ο βασιλιάς του Άργους Άδραστος και τους έκαμε γαμβρούς του. Ο Τυδεύς επήρε την Διηπύλη και απέκτησε τον Διομήδη, που ξεπέρασε σε φήμη όλους του προηγούμενους του σογιού του άνδρες, με παροιμιώδη κατορθώματα και στην πόλη των Θηβών και στην Τροία! Στο Άργος Τυδεύς και Πολυνείκης κατέστρωσαν σχέδιο επανάκτησης των πόλεών τους . Ο Τυδεύς, ένας από τους 7 επί Θήβαις, υπό την προστασία της θεάς Αθηνάς, έχασε την μάχη στα τείχη των Θηβών. Κτυπημένος θανάσιμα από τον Μελάνιππο, επρόφτασε και πήρε την ζωή του αντιπάλου του, τσακίζοντάς του το κεφάλι. Τότε του ρούφηξε και το μυαλό, πιστεύοντας πως έτσι θα πάρει ενέργεια και θα ζήσει! Η θεά Αθηνά που είχε σπεύσει στον Όλυμπο να του φέρει ένα γιατρικό που θα τον έκαμε αθάνατο, μόλις το είδε αυτό, ένοιωσε τέτοια φρίκη, που άφησε τον ευνοούμενό της να πεθάνει!

Στην Καλυδώνα, παρέμεναν στην εξουσία οι εχθροί του οίκου του, που κακοποιούσαν και είχαν φυλακίσει τον πατέρα του Οινέα. Μόλις το έμαθε αυτό ο Διομήδης, κίνησε να πάει το αίμα του παππού του πίσω. Είχε για σύμμαχο τον Αλκμαίωνα. Τους ένωνε ο ίδιος πόνος, μιας κι ο πατέρας αυτού, ο Αμφιάραος είχε χάσει την ζωή του στα τείχη των Θηβών. Πράγματι, οι άνδρες εισήλθαν στην Καλυδώνα, αιφνιδίασαν τον στρατό, σκότωσαν πολλούς και πήραν στο Άργος τον γερο-Οινέα. Εγκατέστησαν δε στον θρόνο της Καλυδώνος τον Ανδραίμονα, που είχε νυμφευθεί μια κόρη του Οινέα. Αλλά κάποιοι που γλίτωσαν από την σφαγή του Διομήδους στην Καλυδώνα, πέτυχαν κάπου στην Αρκαδία τον ανήμπορο Οινέα, τον αναγνώρισαν και τον σκότωσαν. Ο Διομήδης τον έθαψε σε έναν τόπο, που επήρε το όνομά του: Οινόη. Κι από εκεί ο Διομήδης κίνησε για τα τείχη των Θηβών και είτα της Τροίας, πάντα υπό την σκέπη της θεάς Αθηνάς… Ο Ανδραίμων ήταν ο πατήρ του Θόαντος. Ο Θόας[19], ήταν από κοινού βασιλεύς της Καλυδώνος και της Πλευρώνος, και ήταν ο στρατεύσας επί Τροία.

Το κυνήγι του Καλυδώνιου κάπρου. Αττικός μελανόμορφος ελικωτός κρατήρας – το λεγόμενο “αγγείο François”, του 570 – 565 π.Χ. Εργο του αγγειοπλάστη Εργότιμου και του αγγειογράφου Κλειτία. Χαρακτηρίζεται «κάλλιστος». Δυστυχώς στο Αρχαιολογικό Μουσείο Φλωρεντίας Ιταλιας.

Ο καλυδώνιος κάπρος

Όταν βασιλεύς της Καλυδώνος ήταν ο Οινέας, η θεά Άρτεμις εθεώρησε πως αυτός ασεβεί εναντίον της, γιατί κάποια φορά θυσίασε στους θεούς και αυτήν την ξέχασε! Έτσι, για να τον εκδικηθεί έστειλε στην περιοχή του έναν έξοχο κάπρο «μεγέθει και ρώμη», ο οποίος ελυμαίνετο την χώρα, εξολόθρευε τα κοπάδια και τις αγέλες των Αιτωλών κατοίκων της.[20]

Για την εξόντωσή του, ο υιός του Οινέως, Μελέαγρος, ικανότατος στο ακόντιο ο ίδιος, εκάλεσε όλους τους πιο φημισμένους για την τόλμη τους σύγχρονούς του ήρωες, γιατί «λίγοι δεν θα νικούσαν τέτοιο θεόρατο θεριό».

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για τον ΚΑΛΥΔΩΝΙΟ ΚΑΠΡΟ, ΕΔΩ.

Στους αρχαιοτάτους μύθους οι κυνηγοί ήσαν λίγοι. Αργότερα, έφθασαν τους 35. Και κάλυπταν όλες τις γενιές και τις περιοχές:

• Πρώτα-πρώτα από την Αιτωλία οι Αγέλαος, Ίφικλος[21], Κομήτης[22], Μελέαγρος, Πλήξιππος[23], Πρόθους[24] και Τοξεύς[25].
• Από το Ιώνιο, ο Λαέρτης[26] (εξ Ιθάκης).
• Από την Θράκη(;) ο Δρύας (υιός του Άρεως).
• Από την Πελοπόννησο: Τους δίδυμους καβαλλάρηδες Διόσκουρους (Κάστορα και Πολυδεύκη)[27] εκ Λακωνίας, τον Εύφημο[28] εκ Ταινάρου, τους Αφαρείδες (τον Λυγκέα[29] και τον δίδυμό του Ίδα[30]) εξ Αρήνης Μεσσηνίας, τον Νέστορα[31] εκ Πύλου, τον Αμφιάραο[32] εξ Άργους, μια ατρόμητη γυναίκα εξ Αρκαδίας την Αταλάντη[33], τους Μελανίονα, Αγκαίο, Κηφέα και Εχίονα[34] επίσης εξ Αρκαδίας.
• Από την Θεσσαλία: Τον Άδμητο[35] εκ Φερών, τον Ιάσονα[36] και τον Άκαστο[37] εξ Ιωλκού, τον Πειρίθοο[38] και τον Λαπίθη Δρύα[39] εκ Λαρίσης, τον Καινέα[40] εκ Γυρτώνης, τον Μόψο[41] εκ Τίταρου, και τους Πηλέα[42], Ευρυτίονα[43] και Φοίνικα[44] εκ Φθίας.
• Από την Στερεά: Τον Θησέα[45] (εξ Αθηνών), τον Ιφικλέα[46] εκ Θηβών και τον Τελαμώνα[47] εκ Σαλαμίνος.
• Από την Κρήτη: Τον Δευκαλίονα[48].
• Αναφέρονται επίσης οι Δενύξιππος, Εναίσιμος[49], Ίδασος(;), Θερσίτης[50], Κίμων(;) – βλ. σχ. Απολλ. (1,67), Οβίδιο («Μεταμορφ.» 8,301), Υγίνο (173).

Ο Μελέαγρος υποσχέθηκε στα πριγκηπόπουλα το δέρμα του αγριόχοιρου, ως αριστείο, για όποιον φονεύσει τον κάπρο!

Επτά ημέρες φιλοξένησε τα πριγκηπόπουλα ο Οινέας. Την10η, οι αντρειωμένοι άρχισαν να μαλώνουν: Ο Κηφεύς και ο Αγκαίος λένε πως δεν καταδέχονται να πάρει μέρος μια γυναίκα. Αλλά ο Μελέαγρος – που ήδη είχε αρχίσει να ερωτεύεται την Αταλάντη – τους μεταπείθει.

Και άρχισε η θήρα – ο Όμηρος μιλά για κυνήγι[51] – και ο κακός χαμός. Στην τρομερή αυτή προσπάθεια ο κάπρος κατασπάραξε τον βασιλέα της Αρκαδίας Αγκαίο[52], τον Κηφέα και τον Υλέα. Ο σκύλος Όρμενος έπεσε νεκρός με ανοιγμένη την κοιλιά! Σε αυτήν την θήρα ο Ηρακλής εφόνευσε τον Άλκονα[53], μετά των αδελφών του! Ο Πηλέας εξ απροσεξίας εφόνευσε τον πεθερό του, Ευρυτίονα[54]. Και ο Τηρέας τον αδελφό του, Δρύα[55]! Ο Θερσίτης το βάζει στα πόδια και θυμωμένος ο Μελέαγρος τον γκρεμοτσακίζει από έναν βραχο και τον αφήνει ανάπηρο!

Τέλος, ο Μελέαγρος με ακόντιο κατόρθωσε και εφόνευσε τον κάπρο, αλλά λίγο πριν τον είχε κτυπήσει στον οφθαλμό ο Αμφιάραος και ακόμα πιο πριν τον είχε κτυπήσει στα νώτα η Αταλάντη. Ο διοργανωτής της θήρας αποφάσισε να δώσει το δέρμα και την κεφαλή του αγριόχοιρου στην άτρομη ηρωίδα, που πρώτη τον θήρευσε, την Αταλάντη, την οποία είχε ερωτευθεί κιόλας για το θάρρος της.[56] Μάλιστα της κάνει πρόταση γάμου, αλλά κάτι τέτοιο ούτε που θέλει να το ακούσει η κόρη[57], ούτε και οι γονείς της το εγκρίνουν! Η απόφασή του αυτή λύπησε τους θείους του[58], που θεώρησαν προσβολή να πάρει το έπαθλο μια γυναίκα! Κι έτσι της αφαίρεσαν το αριστείο! Ο Μελέαγρος τότε αγανάκτησε και εφόνευσε τους θείους του, τον Εύιππο[59], τον Πλήξιππο[60] και τον Ιδέα[61]! Κι έτσι παρέδωσε το έπαθλο στην κυνηγό, κατά πως είχε αρχικώς ορισθεί! Για τις δολοφονίες του αυτές, ο Μελέαγρος, όμως τιμωρήθηκε από την μητέρα του, Αλθαία…

Η Αταλάντη πήρε το έπαθλο και το μετέφερε στην πατρίδα της, την Τεγέα. Γι’ αυτό το θέμα της θήρας του καλυδώνιου κάπρου υπήρχε γλυπτό κόσμημα στο ανατολικο αέτωμα του ναού της Αλέας Αθηνάς στην Τεγέα. Ο Παυσανίας (8,45,6) μαρτυρά ότι εικονίζονταν 15 συμμετέχοντες στο κυνήγι: Αταλάντη, Μελέαγρος, Θησεύς, Τελαμών, Πηλεύς, Πολυδεύκης, Ιόλαος, οι δυο αδελφοί της Αλθαίας, Αγκαίος, Έποχος, Κάστωρ, Αμφιάραος, Ιππόθος και Πειρίθους. Στον ίδιο ναό εφυλάσσοντο και οι χαυλιόδοντες του τρομερού κάπρου, έως και τα χρόνια του αυτοκράτορος του Αυγούστου! Στο δε, Δ μέρος του αετώματος, και σε άλλα μέρη του ναού, ευρέθησαν, κατά τις ανασκαφές, περί τις 15 κεφαλές, και ένας κορμός γυναικός – θεωρείται της Αταλάντης ή της Νίκης. Δυο εξ αυτών, καθώς και η ανευρεθείσα κεφαλή του κάπρου – όλα έργα του περίφημου Σκόπα – απόκεινται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών.

Ο καλυδώνιος κάπρος έγινε το αιτωλικό έμβλημα! Χαρασσόταν στα νομίσματα της Αιτωλίας, πόλεων της Αιτωλικής Συμπολιτείας (όπως της Άμφισσας), κ.ά. πόλεων που σχετίζονταν με αυτήν, εκτός των συνόρων της.

Η θήρα του Καλυδωνίου κάπρου θεωρείται ένα από τα σημαντικώτερα γεγονότα της παλαιοτέρας ιστορίας του τόπου μας. Βλέπουμε για πρώτη φορά τους Έλληνες να συντρέχουν να συνδράμουν απ’ όλες τις γωνιές της χώρας, μια πόλη-κράτος που είχε πρόβλημα. Βέβαια, η σύναξις των ηρώων έγινε και ευκαιρία ξεκαθαρίσματος λογαριασμών, αλλά κι αυτό μέσα στην ιστορία (και δη την ελληνική) είναι.

Χρονολογείται δε, την εποχή της Αργοναυτικής εκστρατείας[62], την εποχή της αφίξεως του Θησέως εν Αθήναις από την Τροιζήνα και συμπίπτει χρονικά με την δουλεία του Ηρακλέους στην Ομφάλη.

• Και ο Καλυδώνιος κάπρος, και ο Ερυμάνθιος κάπρος ο δεσμευθείς υπό του Ηρακλέους, και ο Κρομμυώνιος ο φονευθείς υπό του Θησέως, θεωρούνται μύθοι, που κρύβουν γεωλογικές και μετεωρολογικές αλήθειες της εποχής για την περιοχή τους, που στο τέλος επικρατούν ηλιακοί ήρωες.

Αυτή η ιστορία ενέπνευσε πολλαπλώς τους αρχαίους Έλληνες – και όχι μόνο – καλλιτέχνες και ποιητές. Όμορφη πλαστική εικόνα με θέμα την θήρα αυτή – κ.ά. μυθολογικές παραστάσεις – έφερε και μια πλευρά του ηρώου της Τρύσης της Λυκίας.

Η ιστορία της Καλυδώνος

Η αρχαία αιτωλική πόλις της Καλυδώνος έκειτο στην αριστερή όχθη του ποταμού Ευήνου, ΒΑ και άνωθεν του σημερινού χωριού Ευηνοχωρίου, στον 38ο παράλληλο [38.37181896959705, 21.530462253274496].

Ο Όμηρος την αποκαλεί «πετρήεσσα» και αναφέρεται ως μια των 5 σπουδαιοτέρων πόλεων της Αιτωλίας. Εδώ έγινε ο εμφύλιος των Ελλήνων πόλεμος Κουρητών – Αιτωλών – προ του Τρωικού εμφυλίου. Ήταν τότε που ο Μελέαγρος μαζί με άλλα βασιλόπουλα επιδόθηκαν στην θήρα του κάπρου που έστειλε ως τιμωρία επί ασεβεία η Άρτεμις. Ανάμεσα σε αυτούς που συνέτρεξαν ήταν και ο θείος του, αδελφός της μητέρας του, Αλθαίας, υιός του βασιλέα Θεστίου, και βασιλιάς κι ο ίδιος της γειτονικής Πλευρώνος, όπου κατοικούσαν οι Κουρήτες. Ο Μελέαγρος κατορθώνει και αποτελειώνει το θηρίο, που προηγουμένως είχε πληγώσει ο θείος του. Αλλά ο θυμός της Αρτέμιδος ήταν τέτοιος, που τους έβαλε να ερίσουν τώρα για το ποιος δικαιούται να φέρει στην πόλη του το σημάδι της νίκης. Στην ουσία, ποιος λαός θα επικρατήσει επί του άλλου. Έτσι άρχισαν να μαλώνουν Αιτωλοί και Κουρήτες, πρωτόγονους πολεμιστές και μάλιστα μονοσάνδαλους, σύρραξη που γενικεύθηκε και ανάγκασε τους δεύτερους να φύγουν από την περιοχή… Σε αυτήν την μάχη, ο Μελέαγρος σκοτώνει τον θείο του. Τότε η Αλθαία παρακαλεί τους θεούς του Κάτω Κόσμου να σκοτώσουν τον υιό της…

…κι όλο χειροκτυπούσε την γη την πολυφθόρα

να την ακούσουν κράζοντας, ο Άδη, κι η ανήλεη Περσεφόνη

με ογρούς τους κάρφους απ’ τα κλάματα, στα γόνατα πεσμένη

να δώσουν του παιδιού της θάνατο!..

Το μαθαίνει αυτό ο Μελέαγρος και θυμωμένος με την μητέρα του, αποτραβιέται και κλείνεται στο σπίτι του, εγκαταλείποντας το πεδίο της μάχης.[63] Μόλις το πληροφορούνται αυτό οι Κουρήτες, επιστρέφουν και πολιορκούν την Καλυδώνα. Πρεσβείες πέμπουν οι Αιτωλοί για να επιστρέψει ο Μελέαγρος στην μάχη, αλλιώς η πόλις εάλω. Άδικα σέρνεται έξω από την πόρτα του ο γέρος πατέρας του! Του προσφέρουν δώρα κτήματα, ενώ και η μάνα του μετανοούσα και οι αδελφές του τον παρακαλούν. Οι Κουρήτες πατούν τους πύργους της Καλυδώνος! Βάζουν φωτιά στην πόλη! Απειλείται το ίδιο του το σπίτι! Μόνο τότε μεταπείθεται από την γυναίκα του, Κλεοπάτρα, που δίνει έναν δραματικό αγώνα! Του λέει πως οι άνδρες και συμπολίτες του σκοτώνονται! Τα σπίτια πυρπολούνται! Και τα γυναικόπαιδα πηγαίνουν για τα σκλαβοπάζαρα! Τότε ο ήρωας ζώνεται τ’ άρματά του, βγαίνει στην μάχη και εκδιώχνει τους Κουρήτες… Αλλά ο ίδιος δεν σώνεται, γιατί η κατάρα της Αλθαίας είχε προλάβει και είχε φθάσει στ’ αυτιά της αδυσώπητης Ερινύας στον Κάτω Κόσμο…[64]

Ο ήρωας της Καλυδώνος, Μελέαγρος, φέρεται να λαμβάνει μέρος και στην Αργοναυτική Εκστρατεία[65] και στους επιταφίους αγώνες για τον Πελία[66].

Στην μετά θάνατον ζωή του, συναντά στον Κάτω Κόσμο τον Θησέα[67] και τον Ηρακλή, ο οποίος μάλιστα του ζητάει για γυναίκα του, την αδελφή του, Δηιάνειρα![68]

Πάνω από τον τάφο του ήρωος κλαίνε σπαρακτικά οι αδελφές του, τόσο γοερά, που οι θεοί τις μεταμόρφωσαν σε μελεαγρίδες (φραγκόκοτες) και τις ξαπόστειλαν πέρα από τις Ινδίες… Από δε τα δάκρυά τους, πίστευαν, πως παράγεται το πολύτιμο ήλεκτρο…[69]

Στην Καλυδώνα κατέφθασε ο Ηρακλής, ο οποίος μετά τον Φενεό, έφυγε για πάντα από την Πελοπόννησο. Μαζί του έφυγαν και πολλοί από την Αρκαδία. Εδώ νυμφεύθηκε την θυγατέρα του Οινέως Δηιάνειρα, ενώ είχε ήδη πεθάνει ο Μελέαγρος, και αφού ο ίδιος λυτρώθηκε και ελευθερώθηκε από την δουλεία της Ομφάλης, βασιλίσσης της Λυδίας. Για τον γάμο αυτόν πάλεψε με τον Αχελώο και του έστρεψε το κεφάλι πιάνοντάς τον από τα κέρατα για να τον νικήσει.[70]

Αλλά εδώ κατέφυγαν και τα αδέλφια Ικάριος και Τυνδάρεως, εκδιωγμένα από τον πατέρα τους (ή κατ’ άλλους αδελφό τους) Οίβαλο[71], όταν ο τελευταίος ανέβηκε στον θρόνο της Σπάρτης. Στην αιτωλική πρωτεύουσα ο Ικάριος νυμφεύεται την Ναΐάδα Περίβοια και αποκτούν 5 υιούς και μια κόρη, την γνωστή Πηνελόπη (αργότερα σύζυγο του Οδυσσέως). Και έτσι συνδέονται Καλυδώνα – Μεσσηνία – Σπάρτη – Ιθάκη.

Το όρος της Καλυδωνίας χώρας στο οποίο είναι κτισμένη η πόλις Καλυδών, καλείται Ταφιασσός. Επήρε δε αυτό το όνομα, γιατί επ’ αυτού ευρίσκετο ο τάφος του Κένταυρου Νέσσου.

Το 390 π.Χ. η Καλυδών ως αυτόνομος στον Πελοποννησιακό Πόλεμο προσχώρησε στους Αχαιούς. Μετά περιήλθε και πάλι στους Αιτωλούς, μετά την Μάχη στα Λεύκτρα. Την ελευθέρωσε ο Επαμεινώδας.

Εκτός από τον Απόλλωνα και την Άρτεμι ελατρεύεταο εδώ και ο θεός Διόνυσος, αφού Καλυδώνιος ήταν ένα από τα επίθετά του. Ο Διόνυσος εδίδδαξε την καλλιέργεια του αμπελιού στον Οινέα. Άλλωστε θυγατέρα του Διονύσου και της Αλθαίας ελογίζεται η Δηιάνειρα. Η δε ύπαρξη βασιλέως με το όνομα Οινεύς (όνομα σχετιζόμενου με τον οίνο) συνεπικουρεί για κάτι τέτοιο. Επώνυμος ιερεύς του Διονύσου εδώ ήταν ο Κόρεσος, ο οποίος αγάπησε σφόδρα την κόρη Καλλιρρόη. Μάλιστα επειδή αυτή δεν τον ήθελε, και όσο την αγαπούσε, τόσο τον μισούσε[72], απελπισμένος αυτός πέφτει ικέτης ενώπιον του αγάλματος του θεού του και ζητά εκδίκηση. Ο Διόνυσος προσβεβλημένος για την ασέβεια προς τον ιερέα του, αποφασίζει να καταστρέψει την πόλη της ανέραστης και οι Καλυδώνιοι χάνουν ξαφνικά τα λογικά τους! Γυρνούν στα σοκάκια της σαν μεθυσμένοι και εν τέλει πεθαίνουν μανιακοί! Στέλνουν πρεσβεία στο Μαντείο της Δωδώνης, το οποίο λέει πως μόνη λύση είναι να θυσιασθεί η Καλλιρρόη από τον ιερέα στον βωμό του Διονύσου! Ή το πολύ-πολύ, να βρεθεί κάποιος άλλος να την αντικαταστήσει. Η κόρη του κάκου προσπαθεί να βρει κάποιον. Κανείς δεν λυπάται τα νειάτα της και την ομορφιά της! Έτσι στολισμένη φθάνει στον βωμό για θυσία, αλλά ο Κόρεσος, που δεν έπαυσε να την αγαπά, τελευταία στιγμή εσφάγη ιδιοχείρως, μπήγοντας το μαχαίρι στον δικό του λαιμό, για τον έρωτα αυτής! Τότε μόνο εκείνη κατάλαβε πόσο την αγαπούσε! Αισθανόμενη ντροπή για όσα προκάλεσε, πήγε σε μια πηγή, κοντά στο λιμάνι της Καλυδώνος[73] και εκεί πνίγηκε… Έτσι μετεμορφώθη σε πηγή[74]… Το θέμα αυτής της ερωτικής ιστορίας αργότερα το βρίσκουμε σε διάφορες παραλλαγές στον Φλ. Ιώσηπο[75], στο δημοτικό μας τραγούδι, στον Batt. Guarini[76], κλπ.

Η πόλις – και η πέριξ αυτής χώρα – εβλάβη μεγάλως κατά τους πολέμους του Φιλίππου Ε΄ κατά των Αιτωλών. Το 48 π.Χ. υπετάγη στον Ιούλιο Καίσαρα. Η ίδρυσις της Νικοπόλεως Ακτίας από τον Αύγουστο σήμανε για την Καλυδώνα την ερημοποίησή της – όπως και για τόσες άλλες πόλεις της περιοχής της. Οι κάτοικοί της υποχρεώθηκαν να μετοικήσουν στην Νικόπολι.

Ανασκαφές

Στην Καλυδώνα ελετρεύετο η Λαφρία (< λάφυρο, που λεηλατεί, λαφυραγωγεί) Άρτεμις[77]. – βλ. Γ. Λεκακης “Τα επιθετα της θεας Αρτεμιδος”. Παρά το νυν χωριό Ευηνοχώρι, πάνω από την λιμνοθάλασσα του Μεσολογγίου, στην ευρύτερη έκταση της αρχαίας Καλυδώνος Αιτωλοακαρνανία, δεσπόζει ο Λαφριαίος λόφος [38.37202084419313, 21.529912384273395]. Στην κορυφή του, έκειτο ιερόν της Αρτέμιδος. Απεκαλύφθη με ανασκαφές το 1906-1925 Ελλήνων και Δανών αρχαιολόγων, οι οποίες έφεραν αξιόλογα ευρήματα.

Αξιόλογες ανασκαφές άρχισαν το 1926, από τον Κ. Ρωμαίο και τον Δανό αρχαιολόγο Fr. Poulsen. Κατ’ αυτές απεκαλύφθη το περίφημο ιερό της Λαφρίας Αρτέμιδος, το Λαφριαίο, που έκειτο εκτός πόλεως – 200 μ. Δ της κυρίας πύλης. (Η θέσις του ιερού είχε αναγνωρισθεί πρωτύτερα υπό του Σωτηριάδου). Ο περίβολος του Λαφριαίου ναού δεν ήταν συνεχής μετά πυλών – όπως τα άλλα γνωστά ιερά της εποχής του. Αλλά αποτελείτο από τμηματικά τείχη, κατά την οσφύν του λόφου, που ενδιαμέσως συμπλήρωναν τα κενά φυσικοί βράχοι.

Από την Μεγάλη Πύλη της αρχαίας πόλεως άρχιζε, προς Δ, η Ιερά Οδός. Αυτή εντός του Λαφριαίου περνούσε ενώπιον της μακράς Στοάς (στην ΒΑ είσοδο του ιερού), μετά προ ορθογωνίου εξέδρας, μιας άλλης τοξοειδούς και κατέληγε στον βωμό (ο οποίος δεν ευρέθη).

Στα Δ. του Λαφριαίου απεκαλύφθησαν δυο ναοί. Ο μικρότερος – του οποίου ελάχιστα ίχνη σώζονται – είχε διαστάσεις 15,65 Χ 10,45 μ. Αποτελείτο απλώς από έναν πρόδρομο και ένα σηκό. Έναντι δε του μικρότερου αυτών, ευρέθησαν τα ίχνη αρχαιοτάτου αψιδοειδούς οικήματος, με σχάρα στο εσωτερικό. Αυτό χρονολογείται στην γεωμετρική εποχή. Ο μεγαλύτερος, είχε ανεγερθεί επί οροφής (ταράτσας), της οποίας το μεγαλύτερο μέρος συγκρατούσε μεγαλοπρεπές ανάλημμα σαν υψηλό βάθρο. Αυτός ο ναός (διαστάσεων 32,26 Χ 14,90 μ.) έχει δυο περιόδους κατασκευής: Στις αρχές του 6^ου αι. π.Χ. και στο σύνορο 5^ου και 4^ου αι. π.Χ. Ήταν περίπτερος ναός, μετά προδρόμου, σηκού και οσπιθοδόμου. Ίσως αρχικώς το πτερόν να ήταν ξύλινο. Απεδείχθη ότι σε αυτόν ελατρεύεταο ο Λάφριος ή Λόφριος Απόλλων.[78] Στις ανασκαφές του ευρέθησαν πολύ ενδιαφέροντα πήλινα αρχιτεκτονικά μέλη, με λαμπρές γραπτές διακοσμήσεις και δυο φυσικού σχεδόν μεγέθους πήλινες κεφαλές, της Αρτέμιδος και του Διονύσου ή του Αχελώου! Καθώς επίσης, και μέγα πλήθος πήλινων ειδωλίων και επιγραφών επί χαλκού.

Στα ΝΑ. του Λαφριαίου ανεσκάφη θαυμάσιος μεταγενέστερος υπόγειος θολωτός τάφος. Έκλεινε με λίθινη θύρα και είχε επ’ αυτού κτιστό ηρώον, για την λατρεία των προγόνων (στην ρωμαϊκή εποχή). Μέσα σ’ αυτόν, ανάμεσα σ’ άλλα, ευρέθησαν αρκετές ανάγλυφες εικόνες, θεών και ηρώων, πολλές άξιων λόγου.

«Προς την αποκάλυψη δημοσίων κτηρίων και χώρων, στην ξακουστή πόλη της αρχαιότητος, της Καλυδώνος, ευρίσκονται Έλληνες και Δανοί αρχαιολόγοι, οι οποίοι πραγματοποιούν συστηματικές ανασκαφές στην περιοχή, τα τελευταία δύο χρόνια».[79]

Ήδη είχε έλθει στην επιφάνεια, τμήμα εξέδρας, πιθανώς, κάποιου θεάτρου ή βουλευτηρίου (38.37141101716997, 21.531269581975128 – παραπάνω φωτ.) απ’ ό,τι είχε ανακοινωθεί. Και μάλιστα όχι με ημικυκλικό ή ελλειπτικό σχήμα, αλλά με παραλληλόγραμμο – όπως απαντάται μόνον στην Κνωσό και την Γουρνιά της Κρήτης! – Ας σημειωθεί πως ακόμη πιο αρχαία πολις Καλυδών, έκετο στην Κρήτη – στο νησί της Σπιναλόγκας, ενώ η περιοχή της Αιτωλίας πρωτοκατοικήθηκε από Κουρήτες Κρήτες γι΄ αυτό και ελέγετο Κουρητις. Εάν επαληθευθεί δε, η δευτέρα εκδοχή, τότε θα πρόκειται περί μιας μοναδικής, ίσως, περιπτώσεως! Το τμήμα της εξέδρας υπολογίζεται ότι ανήκει στον 4^ο π.Χ. αι., όταν η πόλις εγνώριζε ιδιαιτέρα ακμή και ήταν μέλος της Αιτωλικής Συμπολιτείας.

• Ευρέθησαν ακόμη και τα ερείπια μιας επαύλεως ρωμαϊκών χρόνων.
• Ευρέθη, επίσης τετράγωνη στοά με αίθριο για μουσικούς και αθλητικούς αγώνες!

Των ανασκαφών προΐσταται ο Λ. Κολώνας, διευθυντής αρχαιολογικών ερευνών του υπουργείου Πολιτισμού, και ο Σ. Ντιτς, από το Δανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγισις”. Γ. Λεκακης “Ελληνικη μυθολογια”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 1.11.2005.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Ευριπίδης «Μελέαγρος».
• Κλεομένης (εκ Ρηγίου) «Μελέαγρος», διθύραμβος, τέλος 5^ου αι. π.Χ..
• Κόλουθος[80] «Καλυδωνιακά» 6 βιβλία.
• Νίκανδρος «Αιτωλικά».
• Poulsen Fr. – Ρωμαίος Κ. “Erster vorlaufiger Bericht uber die danischgriechischen Ausgrabungen von Kalydon”, στο Αρχαιολ. Δελτίο, αρ. 10.
• Σοφοκλής «Μελέαγρος».
• Στησίχορος «Συηθήρες» (= κυνηγοί χοίρου), τέλος 7^ου π.Χ. αι. σώζεται κολοβό σε πάπυρο (απ. 45Ρ).

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Αυτή έγινε γυνή του Αγήνορος και έτεκε τον Παρθάονα και την Δημονίκη.

[2] Αυτή έγινε γυνή του Άρεως και έτεκε τον Όξυλο.

[3] Υιός του Αγήνορος και της Επικάστης.

[4] Υιός του Πορθάονος και της Ευρύτης

[5] Επίσης, υιός τού Πορθάονος και της Ευρύτης,

[6] Αλθαία < ρ. αλθαίνομαι = παίρνω τ’ απάνω μου, γερεύω. Την θυγατέρα του Θεστίου και της Ευρυθέμιδος και αδελφή της Λήδας.

[7] Είχε άδοξο τέλος: Εφονεύθη παρά του πατρός του, γιατί πήδηξε πάνω από τον φράχτη του αμπελιού, αψηφώντας εντολή του πατρός του! – Απολλ.1,64. Η υπερπήδηση για τους αρχαίους είχε μαγική δύναμη. Όποιος μπορούσε και υπερπηδούσε κάτι, λογιζόταν πως το κατέκτησε κιόλας. (Και ο Ρωμύλος σκότωσε τον Ρέμο, όταν ο τελευταίος ειρωνεύτηκε πως μπορούσε να υπερπηδήσει τα ταπεινά τείχη της Ρώμης, που είχε υψώσει ο αδελφός του! – βλ. σχ. Λίβιος, 1,7. Αλλά και ως τις ημέρες μας, εάν ένα παιδί υπερπηδήσει κάποιο, λέγαν αμέσως να το ξαναπηδήσει «γιατί δεν θα μεγαλώσει», αφού αυτός που το υπερπήδησε του πήρε την δύναμη…

[8] Ο Κλύμενος φονεύθηκε σε μάχη κατά των Καλυδωνίων.

[9] Η Γόργη μετέσχε στην άμυνα της Καλυδώνος. Έγινε γυνή του Ανδραίμονος και μήτηρ του Θόαντος (ηγεμόνος των επί Τροία Αιτωλών) και – κατ’ άλλους – και του Τυδέως (πατρός του Διομήδους), από αιμομεικτική σχέση με τον Οινέα.

[10] Ελογίζετο θυγατέρα του Διονύσου.

[11] Ο οποίος ελογίζετο και υιός του Άρεως.

[12] Απολλ. Ι,81.

[13] Στην παράδοσή μας, κάθε άνθρωπος έχει μια εσωτερική και μια εξωτερική ψυχή. Πεθαίνει δε, όταν σβήσει η εξωτερική του ψυχή. Εν προκειμένω, εξωτερική ψυχή του ήρωος ήταν ο δαυλός.

Ο Παυσανίας (10,31,4) μαρτυρά ότι η παραλλαγή του δαυλού πρέπει να ήταν γνωστή σε όλον τον ελληνικό χώρο και όχι μόνο στην Αιτωλία. Και πράγματι την βρίσκουμε και στην Μακεδονία, την Θεσσαλία, την Φθιώτιδα, την Πελοπόννησο, την Κρήτη και την Κύπρο.

[14] Και στην Κύπρο διηγούνται ένα παρόμοιο παραμύθι, με τις Μοίρες να λένε πως ο νέος θα γίνει όμορφος, τραγουδιστής και πως θ’ αποθάνει άμα αποσωθεί ο δαυλός που έκαιγε δίπλα του. Η μάνα έσβησε κι έχωσε τον δαυλό σ’ ένα κουτί. Κάποτε που του είχε τραπέζι ο βασιλιάς, τον έβαλαν να τραγουδήσει. Η βασιλοπούλα τον άκουσε και τον αγάπησε. Έτσι παντρεύθηκαν. Αλλά πολλοί δεν έβλεπαν με καλό μάτι την είσοδό του στην βασιλική γενιά. Του είπαν ψέματα πως ο θείος του ετοιμάζεται να σκοτώσει την μάνα του. Ο νεαρός έφερε τον θείο στο παλλάτι και τον σκότωσε! Η μάνα του θύμωσε, έβγαλε τον δαυλό και τον έκαψε στην φωτιά. Και το παλληκάρι έγειρε κι απόθανε…

Ο μύθος φαίνεται να είναι τόσο ισχυρός, ώστε πέρασε στοιχεία και ιδιότητες των ηρώων του και μέσα στους ήρωες του χριστιανισμού ακόμη!

[15] Η σχέση Καλυδωνίων (και ευρύτερα Αιτωλών) και Ηλείων παραδίδεται και δια της σχέσεως του Δεξαμενού, του οικιστού της Ωλένου, στην Ήλιδα, με τον Οινέα, μετά του οποίου συνεδέθη δια συγγενείας, ως υιός του Οικέως δια της Περιβοίας. Οι θυγατέρες του, Θερονίκη και Θεραιφόνη, υπανδρεύθησαν τους υιούς του Άκτορος. Ο Ηρακλής φιλοξενήθηκε υπό του Δεξαμενού. Όταν μάλιστα ο Κένταυρος Ευρυτίων θέλησε να απαγάγει στην θυγατέρα του Δεξαμενού, Μνησιμάχη, ο Ηρακλής τον εφόνευσε. Οι ποιητές Κλεοφών και Ιοφών έγραψαν τραγωδίες με τον τίτλο «Δεξαμενός», ενώ το θέμα έκανε κωμωδία ο ποιητής Τιμοκλής, υπό τον τίτλο «Κένταυρος ή Δεξαμενός». Αλλά η σχέση Καλυδωνίων-Ηλείων μαρτυράται και με την ύπαρξη χωριού με το όνομα Καλυδώνα στον τ. Δήμο Αρήνης της επαρχίας Ολυμπίας.

[16] Ανάλογα με τον αιτωλικό μύθο, υπάρχουν κι άλλοι μύθοι που διεκδικούν την πατρότητα του σταφυλιού και του οίνου, σε άλλες περιοχές της Ελλάδος. Στην Κρήτη λ.χ. έλεγαν πως άλλοι ήρωες, με παραπλήσια ονόματα, οι Στάφυλος, Οινοπίων και Θόας ήσαν υιοί του Διονύσου.

[17] Απολλ. 1,64.

[18] Την θυγατέρα του Ιππονόου, που του έτεκε τον Τυδέα – βλ. σχ. «Θηβαΐδα», EGF, απ.6, Απολλ. 1,74.

[19] Υιός του Ανδραίμονος και της Γόργης.

[20] Υπάρχει αλεξανδρινό ελεγειακό ποίημα που περιγράφει τον άκρατο θυμό της Αρτέμιδος και την απόφασή της να τιμωρήσει μέχρι τέλους τον Οινέα – βλ. σχ. Παπαθωμόπουλος, Barnes-Jones, Κακριδής.

[21] Υιός του Θεστίου και της Ευρυθέμιδος.

[22] Υιός του Θεστίου και της Ευρυθέμιδος.

[23] Υιός του Θεστίου και της Ευρυθέμιδος.

[24] Υιός του Θεστίου και της Ευρυθέμιδος.

[25] Εκ του ονόματός του συνάγεται πως ήταν άριστος τοξότης και πως αυτό ήταν το κύριο όπλο του.

[26] Υιός του Αρκεισίου και της Χαλκομέδουσας.

[27] Υιοί του Διός ή του Τυνδάρεω και της Λήδας.

[28] Υιός του Ποσειδώνος και της Ευρώπης. Είχε την φήμη ότι μπορούσε και περπατούσε επί κυμάτων! Ιδιότητα που αποδόθηκε αργότερα και στον Ιησού του χριστιανισμού.

[29] Τον υιό του Αφαρέως ή του Ποσειδώνος και της Αρήνης, αδελφό και του Πείσου. Η φήμη του ήταν πολύ μεγάλη στην εποχή του. Για έναν ιδιαίτερο λόγο: Για την οξυδέρκειά του! Ο Λυγκεύς μπορούσε να βλέπει δια μέσου στελέχους (κορμού) δρυός! Να βλέπει ανάμεσα από πέτρες και από δένδρα δηλαδή! Μπορούσε επίσης να βλέπει «τα κεκρυμμένα υπό την γη», όσα γίνονται κάτω από αυτήν! Γι’ αυτό μάλιστα το όνομά του έμεινε παροιμιώδες: «Οξύτερον Λυγκέως βλέπειν» έλεγαν για κάποιον πολύ έξυπνο άνθρωπο, οι αρχαίοι μας πρόγονοι και έτσι τον ενθυμούντο συνεχώς.

[30] Υιός του Αφαρέως ή του Ποσειδώνος και της Αρήνης. Αγαπούσε τόσο την γυναίκα του, που σήκωσε το όπλο του να κτυπήσει τον θεό Απόλλωνα, όταν ο τελευταίος γύρεψε να του την πάρει! (Όμ. Ι,557). Ο Έλληνας τρέφει παθολογική αγάπη για την γυναίκα γενικώς.

[31] Υιός του Νηλέως και της Χλωρίδος.

[32] Υιός του Οϊκλή και της Υπερμήστρας. Ικανότατος στο άλμα, διάσημος μάντης.

[33] θυγατέρα του Σχοινέως ή του Μαινάλου, μητέρα του Παρθενοπαίου, διάσημη για την ικανότητά της στην πάλη και τον δρόμο. Στην αναγωγή της με θεϊκές μορφές, η Αταλάντη είπαν πως ήταν η ίδια η θεά Άρτεμις η «πότνια θηρών» προσωποποιημένη.

[34] Τον υιό του Ερμού και της Αντιανείρας. Κι αυτός έλαβε μέρος και στην αργοναυτική εκστρατεία.

[35] Υιός του Φέρητα και της Κλυμένης.

[36] Υιός του Αίσονα και της Αλκιμήδης.

[37] Τον υιό του Πελίου και της Αναξιβίας, βασιλέα της Ιωλκού, ο οποίος έλαβε μέρος και στην Αργοναυτική εκστρατεία.

[38] Υιός του Διός ή του Ιξίονα και της Δίας. Κατ’ άλλους η καταγωγή του ήταν εκ Γυρτώνης.

[39] Υιός του Άρεως ή του Ιαπετού.

[40] Τον υιό του Ελάτου και της Ιππείας, πατέρα του Κορωνού, βασιλέα των Λαπίθων. Αυτός παρευρέθηκε στους γάμους του Πειριθόου και πολέμησε κατά των Κενταύρων. Υπάρχει παράδοση που λέει ότι ο Καινεύς ήτο… κόρη, Καινίς καλουμένη, καί επί τη ικεσία της μετεμορφώθη υπό του Ποσειδώνος σε άνδρα, και μάλιστα άτρωτο, και μετέσχε της θήρας του Καλυδωνίου κάπρου και του πλου των Αργοναυτών (βλ. σχ. Οβίδιος).

[41] Τον υιό του Άμπυκος καί της νύμφης Χλωρίδος εκ Θεσσαλίας. Ήταν ικανότατος πυγμάχος και αργοναύτης και περίφημος μάντης και οιωνοσκόπος.

[42] Υιός του Αιακού και της Αιγίνης.

[43] Υιός του Άκτορος.

[44] Υιός του Αμύντορος και της Ιπποδαμείας.

[45] Υιός του Αιγέα ή του Ποσειδώνος και της Αίθρας.

[46] Κατ’ άλλους ήλθε ο υιός του, Ιόλαος.

[47] Υιός του Αιακού και της Αιγίονης. Εκ του ονόματός του συμπεραίνεται πως έφερε ιμάντα για το όπλο του, τον τελαμώνα, κάτι που δεν έφεραν οι άλλοι.

[48] Όχι αυτόν του κατακλυσμού, αλλά τον υιό του Μίνωος και της Πασιφάης, πατέρα του Ιδομενέως, και έναν των Αργοναυτών.

[49] Τον υιό του Ιπποκόωντος.

[50] Πρώτος εξάδελφος του Μελεάγρου.

[51] Η διαφορά της θήρας από του κυνηγίου, είναι ότι στην δευτέρα, ο θηρευτής έχει βοηθό έναν ή και περισσότερους κύνες (σκυλιά). Και επειδή κάτι τέτοιο δεν αναφέρεται στην ιστορία, εικάζεται ότι είναι τόσο παλαιά, που ο κύνας δεν είχε εισέλθει στην υπηρεσία του θηρευτού.

Σε κατοπινές αποδόσεις της ιστορίας αυτής, αναφέρεται ότι έλαβαν μέρος τα σκυλιά Όρμενος (που πέθανε), Πόδης (που κόπηκε στα δυο), Μάρψας (που κατόρθωσε και ανέβηκε στην ράχη του θηρίου), Λεύκιος (που επίσης κατόρθωσε και ανέβηκε στην ράχη του θηρίου), Κόραξ (που δάγκωσε το θηρίο από πίσω), Μεθέπων, Λύρλος, Χάρων, Πόδαργος και η Φερώ – βλ. σχ. αγγείο Φρανσουά και μελανόμορφη κύλικα (540 π.Χ.) του Antikensammlungen Μουσείου της πόλεως του Μονάχου.

[52] Τον υιό του Λυκούργου και της Ευρυνόμης. Πρωτόγονος πολεμιστής, που κυνηγούσε ενδεδυμένος αρκουδοτόμαρο και με όπλο ένα τσεκούρι! Η επιγραφή του μελανόμορφου κρατήρα του Φρανσουά τον αναφέρει Ανταίο.

[53] Τον υιό του Ιπποκόοντος.

[54] Τον υιό του Ίρου και της Δημανάσσης. Με την θυγατέρα του Αντιγόνη ήταν νυμφευμένος ο Πηλεύς.

[55] Τον υιό του Άρεως.

[56] Σε αμφορέα της Απουλίας (του 330 π.Χ.) που εικονίζει την σκηνή της απόδοσης του επάθλου στην Αταλάντη από τον Μελέαγρο, μεταξύ των φτερουγίζει ένας Έρως – βλ. σχ. Εθν. Μουσείο Μπάρι.

[57] Η κόρη φέρεται παρθένος και ως τέτοια να τίκτει τον υιό της (εξ ου και Παρθενοπαίος), με άμωμη σύλληψη. Μια παρόμοια βρίσκουμε αργότερα στην Παναγία των χριστιανών.

[58] Τα ονόματά τους ποικίλλουν από πηγή σε πηγή: Προκάων και Κλυτίος (Στησίχορος), Ίφικλος και Αφάρης (Βακχυλίδης, «Επίν.» 5,128), Πρόθοος και Κομήτης (Παυσ.), Πλήξιππος και Αγήνωρ ή Τοξεύς (Υγίνος, Οβίδιος)…

[59] Τον υιό του Θεστίου και της Ευρυθέμιδος εξ Αιτωλίας.

[60] Τον υιό του Θεστίου και της Ευρυθέμιδος.

[61] Τον υιό του βασιλέα των Αιτωλών Θεστίου.

[62] Για την οποία επίσης μαζεύτηκαν τα πλέον λαμπρά παλληκάρια της εποχής, κατόπιν συμβουλής της Ήρας: Ηρακλής (εκ Θηβών), Θησεύς (εξ Αθηνών), Αμφιάραος (εξ Άργους), Διόσκουροι (εκ Σπάρτης), Μελέαγρος (εκ Καλυδώνος), Ορφεύς (εκ Θράκης), Άδμητος (εκ Φερών), Πηλέας (εκ Φθίας), Άκαστος (εξ Ιωλκού), Ιάσων, κλπ.

[63] Βλέπουμε πως και προ Ομήρου, η επική ποίηση είχε υμνήσει τον θυμό του ήρωος.

[64] Ο ελληνικός λαός πιστεύει πολύ στην κατάρα της μάνας, την οποία θεωρεί από τις πλέον ισχυρές.

Κατ’ άλλη παράδοση, ο Μελέαγρος σκοτώνεται από τον ίδιο τον Απόλλωνα, που ήταν σύμμαχος των Κουρητών, ίσως κατ’ εντολής της αδελφής του, Αρτέμιδος… – βλ. σχ. «Μινυάδα», Ησίοδος.

[65] Απολλ. Ρόδιος (1,190), Υγίνος (14,16).

[66] Στησίχορος (απ. 1-3), Σιμωνίδης (απ. 59P).

[67] Ησίοδος (απ. 280).

[68] Πίνδαρος (απ. 249a), Βακχυλίδης («Επίνικοι», 5,71 και 15,170).

[69] σχολ. Ομήρου (Ι,575), Πλίνιος «Φυσ. Ιστ.», 37,40). Η εξορία τους στις Ινδίες, έτσι έλεγαν τότε τα απομεμακρυσμένα νησιά, ίσως να ήταν στα βρετανικά νησιά, όπου και σήμερα απαντώνται όρη με το όνομα Καλυδόνια όρη στην Σκοτία «ένθα κατώκουν οι Καληδόνιοι», όπως μας παραδίδουν αρχαίοι γεωγράφοι. Ίσως ο μύθος να κρύβει μια πανάρχαια αποίκηση των Καλυδωνίων στην Σκοτία, στις ακτές της οποίας, πραγματικά, μπορεί κανείς να βρει ήλεκτρο!

[70] Ο μύθος περιγράφει κωδικοποιημένα μια πανάρχαια αλλαγή κοίτης, μιας εκτροπής του Αχελώου που επισυνέβει παλαιότατα, λόγω γεωλογικών αναταραχών.

[71] Ο Οίβαλος νυμφεύθηκε την Γοργοφόνη, μόλις αυτή χήρεψε από τον Περιήρη στην Μεσσηνία. Μαζί απέκτησαν την Αρήνη, και τους Ικάριο και Τυνδάρεω. Κατ’ άλλους ο Οίβαλος είχε τους υιούς αυτούς, από την Ναϊάδα Βάτεια. Ο Οίβαλος είχε και έναν μεγαλύτερο νόθο υιό, τον Ιπποκόοντα, από την Νικοστράτη ή Στρατονίκη.

[72] «όσο αυτός την ήθελε κι ανάδραμ’ η καρδιά του,

τόσο αυτή δεν ήθελε ν’ ακούσει τα’ όνομά του», λέει αντίστοιχα το δημοτικό…

[73] Η πηγή αυτή μάλλον πρέπει να είναι όπου σήμερα το επίνειον της Καλυδώνος, που ακόμη καλείται Κρυονέρι, στον όρμο που ακόμη λέγεται Όρμος Καλυδώνος, διατηρώντας στην μνήμη του ονόματός του τον μύθο…

[74] Τρεις πηγές έφεραν αυτό το όνομα στην αρχαιότητα. Η δεύτερη ήταν η γνωστή περίφημος Καλλιρρόη πηγή εν Αθήναις, στην κοίτη του Ιλισσού, που επί Πεισιστράτου ελέγετο Εννεάκρουνος γιατί έτρεχαν απ’ αυτήν 9 κρήνες! Και σε αντιγραφή, άλλη μια τρίτη πηγή, στην Ιουδαία, όπου ματαίως επροσπάθησε να θεραπευθεί ο Ηρώδης ο Μέγας.

[75] «Περί ιουδαϊκού πολέμου» (1,435) με την Μαριάμμη και τον Ηρώδη.

[76] «Πιστός βοσκός» (16^ος αι.), με την Λουκρίνα, τον Αμύντα και την Άρτεμη να στέλενει λοιμό στους Αρκάδες.

[77] Τα Λάφρια ήταν εορτή ετησίως αγομένη στην πόλη των Πατρών, προς τιμήν της Λαφρίας Αρτέμιδος. Κατ’ αυτήν ερρίπτοντο στην πυρά όλα τα ζώα ζώντα, ήμερα καί άγρια! Η Λαφρία ελετρεύετο και στην Μεσσήνη. Με το ίδιο επίθετο ετιμάτο και η Αθηνά. Το αρσενικό επίθετο – Λάφριος – το ευρίσκουμε και ως επώνυμο του Απόλλωνος, επίσης στην Αιτωλία, εκ ναού του στον ίδιο Λαφριαίο λόφο και αλλαχού ως επώνυμον του Ερμού.

[78] εξ επιγραφής του 6^ου π.Χ. αι.

[79] Ανακοίνωσις της 14^ης Οκτωβρίου 2002.

[80] Λυκοπολίτης, Θηβαίος εποποιός, επί των χρόνων του βασιλέως Αναστασίου. Έγραψε επίσης και εγκώμια δι’ επών και έργο με τίτλο «Περσικά».

• Έπειτα από τον καθαρισμό του αρχαιολογικού χώρου (ιερού της Αρτέμιδος και ηρώου) έγινε και κατεδάφιση δύο παλιών, μισοερειπωμένων κτισμάτων κοντά στον δρόμο προσπέλασης προς τον ναό της Αρτέμιδος μέσα στο ίερό· το τρίτο κτίσμα που έμεινε, διαμορφώθηκε σε μικρή αποθήκη, αφού επισκευάστηκε πρόχειρα – ΠΗΓΗ: Φ. ΖΑΦΕΙΡΟΠΟΥΛΟΥ, ΑΔ 30 (1975), Β΄1. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 1.4. 1995.