Αρχαίοι Έλληνες δικηγόροι – Το παράδοξο του Πρωταγόρα! – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Στην αρχαία Ελλάδα υπήρχαν πολλοί δικηγόροι. Οι περισσότεροι σοφιστές και ρήτορες προσλαμβάνονταν και ως δικηγόροι.

Ο Σωκράτης, στους πλατωνικούς διαλόγους, δεν φαίνεται να έχει καλή άποψη για τους δικηγόρους και τους δικαστές και ασκεί έντονη κριτική στην υπερβολική προσφυγή στις δίκες / δικομανία και στην κοινωνία που ζει μέσα στις δικαστικές διαμάχες. Λέει στην «Πολιτεία» (Δ΄, 405a – 406a) «μια σωστά οργανωμένη πόλη δεν θα υπήρχε ανάγκη για πλήθος δικαστών και γιατρών, γιατί οι πολίτες θα ζούσαν με εγκράτεια και δικαιοσύνη. Η ύπαρξη πολλών δικών είναι σύμπτωμα κακής πολιτείας […]. Είναι ντροπή: «δίκας τε πολλὰς καὶ δικαστήρια δεῖσθαι διὰ τὸ μὴ αὐτοὺς ἑαυτῶν εἶναι δικαίους» – «Είναι ντροπή να χρειάζεται κανείς πολλές δίκες και δικαστήρια, επειδή οι ίδιοι οι πολίτες δεν είναι δίκαιοι». Η παρακμή της πόλης των Αθηνών φαίνεται από τις πολλές δίκες που κάνει [«ἢ οὐκ αἰσχρὸν δοκεῖ σοι εἶναι τὸ πολλῶν μὲν δικαστῶν καὶ δικαστηρίων δεῖσθαι;» / «Δεν σου φαίνεται ντροπή να έχει ανάγκη μια πόλη από τόσους πολλούς δικαστές και δικαστήρια;» (Πλάτωνος Πολιτεία Δ΄,405b-c.). Ειρωνεύεται όσους θεωρούν σπουδαίο πράγμα να είναι επιδέξιοι στις δικαστικές διαμάχες και να μπορούν να ξεγλιστρούν από κάθε κατηγορία με τεχνάσματα (405b – 406c). Αντιπαραβάλλει τον φιλόσοφο με τους επαγγελματίες των δικαστηρίων. Οι δικηγόροι από νέοι ζουν μέσα σε δικαστήρια, ενδιαφέρονται μόνο να νικήσουν την δίκη, δεν αναζητούν την αλήθεια αλλά το πώς θα πείσουν τους δικαστές («Θεαίτητος» (172c–177c).

• Και ο κωμωδιογράφος Αριστοφάνης σατυρίζει την «δικομανία» στους «Σφήκες».

Αλλά ας δούμε κάποιους αρχαίους Έλληνες (αλφαβητικώς), που ασκούσαν επί λέξει το επάγγελμα του δικηγόρου:

• Ο Αλέξανδρος, υιός του Αλεξάνδρου.
• Περίφημος ο Βίας ο Πριηνεύς, από την Πριήνη Ιωνίας. Ευρήκε τον θάνατο, όταν όντως υπέργηρως, υπερασπιζόταν κάποιον στο δικαστήριο. Έπειτα από το πέρας της δια μακρών ομιλίας του, έγειρε την κεφαλή του στην αγκαλιά του εγγονού του, και απέθανε (6^ος π.Χ. αι.) στις επάλξεις της δικηγορίας…
• Ο Λυσίας, ο γνωστός Αττικός ρήτωρ και συγγραφεύς, υιός του Κεφάλου, που ερωτεύθηκε την εταίρα Λαγίδα.
• Ο Νικήτης, Σμυρναίος, που ήταν και σοφιστής, τον 1ο μ.Χ. αι. Ήταν διδάσκαλος του σοφιστή Σκοπελιανού.
• Ο Σέργιος ο Ζευγματεύς, υιός του Αφθονίου. Από γενεά δικηγόρων των υπάρχων[1] και συγγραφέας.[2]
• Ο Τριβωνιανός, Σιδήτης, από την Σιδη Πισιδιας, υιός του Μακεδονιανού, ήταν Έλλην δικηγόρος, άθεος και «ξένος προς την χριστιανική πίστη», «ανήρ πολυμαθής»[3], κόλαξ και απατεών. Έπεισε τον αυτοκρατορα Ιουστινιανό πως… δεν θα πεθάνει, αλλά θα αναληφθεί στον ουρανό με την σάρκα του! Και έγινε κοιαίστωρ του Ιουστινιανού! δικηγόρος
• Ο Υπερείδης ρήτορας και δικηγόρος της εταίρας Φρύνης, που έχει την φαεινή ιδέα να αποκαλύψει γυμνό το σώμα της πελάτισσάς του, ενώπιον του δικαστηρίου, και φυσικά να την… αθωώσει!

Αλλά διασημότερη περίπτωση / ανέκδοτο είναι αυτή του Θρακός σοφιστή Πρωταγόρα εξ Αβδήρων, μαθητή του Δημοκρίτου και σύγχρονος του Σωκράτους. Εδιδαξε μέτοικος ων εν Αθήναις και διωχθηκε και αυτός ως άθεος. Είναι ο πρώτος αγνωστικιστής. Όταν ο «ουτιδανός ρήτωρ» μαθητής του Εὐάθλος, του είπε πως θέλει να διδαχθεί νομικά, αλλά θα πλήρωνε τα δίδακτρα όταν κέρδιζε την πρώτη του δίκη, ο Πρωταγόρας, σίγουρος για την ικανότητά του να τον διδάξει και να τον κάνει καλό δικηγόρο, συμφώνησε. Του δίδαξε, λοιπόν, την ρητορική και τη δικανική τέχνη. Μετά το πέρας των σπουδών του, όμως, ο Ευάθλος, όμως, δεν αναλάμβανε καμμία υπόθεση… Έτσι δεν χρειαζόταν ποτέ να πληρώσει… Τότε ο Πρωταγόρας τον εμήνυσε. Το παράδοξο ήταν το εξής:

• Ο Πρωταγόρας έλεγε: «Εάν κερδίσω την δίκη, θα με πληρώσεις επειδή θα έχεις χάσει και επειδή έτσι θα έχει αποφασίσει το δικαστήριο. Εάν την χάσω, πάλι θα με πληρώσεις, γιατί τότε θα έχεις κερδίσει την πρώτη σου δίκη, όπως προβλέπει η συμφωνία μας».
• Ο Ευάθλος απαντούσε: «Εάν κερδίσω την δίκη, δεν θα πληρώσω, γιατί έτσι θα έχει αποφασίσει το δικαστήριο, μα βάση την συμφωνία μας. Εάν την χάσω, πάλι δεν θα πληρώσω, γιατί δεν θα έχω ακόμη κερδίσει την πρώτη μου δίκη, όπως ορίζει η συμφωνία μας»…

Το περιστατικό έμεινε στην ιστορία γνωστό, ως «το παράδοξον του Πρωταγόρα και του Ευάθλου». Αποτελεί δε κλασσικό παράδειγμα νομικού και λογικού παραδόξου. Αναφέρεται ακόμη και σήμερα και συζητείται στην φιλοσοφία του Δικαίου και στην Λογική.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”. Γ. Λεκακης “Ελληνικη Μυθολογια”. Γ. Λεκακης “Ελληνικο Λεξικο”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 4.8.2001.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Διογένης Λαέρτιος «Βίοι και γνώμαι των εν φιλοσοφία ευδοκιμησάντων», Θ΄,56,IX.56[4]. Αλλά και Αύλος Γέλλιος «Noctes Atticae» V.10. Απουλήιος «Florida», 18. Κοϊντιλιανός «Institutio Oratoria» (III.1.12)[5].
• Φιλόστρ. Σοφ. 516, Ανθ. Π. 10.23. Λεξικον ΣΟΥΔΑΣ.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Και ο ίδιος ύπαρχος πραιτωρίων, υπάτων και πατρίκιος.

[2] Έγραψε επιτάφιο στον σοφιστή αδελφό του, Σαβίνο, και ένα άλλο βιβλίο «Υπέρ των δικολόγων» προς Αριστείδη.

[3] Έγραψε: επικώς υπόμνημα εις τον Πτολεμαίου κανόνα, συμφωνία του κοσμικού και αρμονικού διαθέματος, εις τον πολεύοντα και διέποντα, εις τους των πλανωμένων οίκους, και διό εκάστω οίκος ο δείνα, εις τους κδ΄ πόδας τους μετρικούς και τους κη΄ τους ρυθμικούς, μετάφρασιν του ομηρικού των νεών καταλόγου, διάλογον μακεδόνιον ή περί ευδαιμονίας, βίον Θεοδότου φιλοσόφου (3 τομοι), υπατικό καταλογάδην εις Ιουστινιανό αυτοκράτορα, βασιλικόν εις τον αυτόν, περί μηνών εναλλαγής επικώς, κ.ά.

[4] Λέγεται δέ ποτε καὶ Εὐάθλῳ τῷ μαθητῇ τὸν μισθὸν ἀπαιτοῦντα, τοῦ δ’ εἰπόντος· “ἀλλ’ οὔπω νενίκηκα δίκην”, “ἀλλὰ μήν”, ἔφη, “ἐὰν μὲν ἐγὼ νικήσω σε, ληπτέος μοι ὁ μισθός ἐστι διὰ τὴν νίκην· ἐὰν δὲ σύ, διὰ τὴν σὴν νίκην.” Απόδοση Γ. Λεκάκη: «Λέγεται ότι κάποτε, όταν ο Πρωταγόρας ζητούσε από τον μαθητή του Ευάθλο τον μισθό / τα δίδακτρα, εκείνος είπε: «Μα δεν έχω ακόμη κερδίσει καμμία δίκη». Και ο Πρωταγόρας απάντησε: «Εάν κερδίσω εγώ την δίκη εναντίον σου, πρέπει να μου καταβληθούν τα δίδακτρα εξ αιτίας της νίκης μου· εάν όμως κερδίσεις εσύ, πάλι πρέπει να μου τα καταβάλεις, επειδή τότε θα έχεις κερδίσει την πρώτη σου δίκη».

[5] Στο έργο αυτό το απόσπασμα χρησιμοποιείται ως παράδειγμα νομικής επιχειρηματολογίας.

αρχαιοι ελληνες δικηγοροι παραδοξο Πρωταγορα Λεκακης αρχαιος ελληνας δικηγορος παραδοξον Πρωταγορας de Ribera, 1637 αρχαια Ελλαδα αρχαιος ελλην δικηγορος σοφιστες ρητορες Σωκρατης, πλατωνικοι διαλογοι αρχαια δικηγορια δικαστες δικαστης κριτικη υπερβολικη προσφυγη δικη δικες / δικομανια κοινωνια αρχαιες δικαστικες διαμαχες Πολιτεια οργανωμενη πολη αναγκη δικαστηριο γιατρος ιατρος ιατρικη πολιτες εγκρατεια δικαιοσυνη συμπτωμα κακη ντροπη δικαστηρια δεισθαι εαυτος δικαιος πολιτης δικαιο παρακμη πολις Αθηνα αθηναι αθηνων αισχρο δοκει Πλατωνος πλατωνα πλατων πλατωνας ειρωνεια επιδεξιος δικαστικη διαμαχη κατηγορια τεχνασμα φιλοσοφος επαγγελματιας νικη αληθεια Θεαιτητος κωμωδιογραφος κωμωδια Αριστοφανης σατυρα σατιρα Σφηκες επαγγελμα αλεξανδρος, Βιας Πριηνευς, Πριηνη Ιωνιας ιωνια θανατος, υπεργηρως, υπερασπιση ομιλια αγκαλια εγγονος 6^ος πΧ αιωνας λυσιας αττικος αθηναιος ρητωρ συγγραφευς, Κεφαλος ερωτας εταιρα Λαγιδα λαγις Νικητης Σμυρναιος, σμυρνη 1ος μΧ διδασκαλος δασκαλος Σκοπελιανος Σεγιος Ζευγματευς, ζευγμα Αφθονιος γενεα υπαρχος συγγραφεας Τριβωνιανος, Σιδητης, Σιδη Πισιδια Μακεδονιανος ελλην αθεος ξενος προς την χριστιανικη πιστη ανηρ πολυμαθης κολακας κολαξ απατεων απατη αυτοκρατορας αυτοκρατωρ Ιουστινιανος αθανατος αθανασια θανατος αναληψη ουρανος σαρκα κοιαιστωρ κοιαιστορας υπερειδης Φρυνη αποκαλυψη γυμνο σωμα ξεγυμνωμα πελατισσα αθωωση ανεκδοτο ανεκδοτα Θρακας θραξ θρακη Αβδηρα μαθητης Δημοκριτος μετοικος αθεος πρωτος αρχαιοτερος αγνωστικιστης ουτιδανος Ευαθλος, νομικα διδακτρα κερδος πρωτη διδασκαλια καλος ρητορικη δικανικη τεχνη σπουδες σπουδη υποθεση πληρωμη μηνυση παραδοξα συμφωνια αποφαση κερδη παραδοξον του Πρωταγορα και του Ευαθλου κλασσικο παραδειγμα νομικο λογικο συζητηση φιλοσοφια Δικαιον Λογικη διογενης Λαερτιος Βιοι και γνωμαι των εν φιλοσοφια ευδοκιμησαντων αυλος Γελλιος απουληιος Κοιντιλιανος φιλοστρατος Ανθολογια Παλατιανη Λεξικο ΣΟΥΔΑΣ πραιτωριο πατρικιος επιταφιος Σαβινος, βιβλιο Υπερ των δικολογων δικολογος Αριστειδης υπομνημα πτολεμαιος Πτολεμαιου κανονας, κοσμικο αρμονικο διαθεμα πολευοντας διεποντας, πλανωμενος οικος, εκαστω δεινα, ποδας μετρικος πους ποδι ρυθμικος, μεταφρασις μεταφραση ομηρικος ομηρου ομηρος νεων καταλαγος διαλογο μακεδονιον μακεδονιο περι ευδαιμονιας, ευδαιμονια βιος Θεοδοτου Θεοδοτος υπατικο καταλογαδην εις Ιουστινιανο αυτοκρατορα, βασιλικον βασιλικο εις τον αυτον, περι μηνων εναλλαγης επικως, μισθος απαιτηση ουπω νενικηκα δικην ληπτεος διδακτρα, καταβολη εργο αποσπασμα χρηση νομικη επιχειρηματολογια