Ο αρχαιότερος δωρικός περίπτερος ναός στις Κυκλάδες είναι στην Καρθαία Κέας

Στην Κέα, κατά την αρχαιότητα αναπτύχθηκαν, 4 αρχαίες πόλεις-κράτη: Η τετράπολις απαρτιζόταν από:

• την Ιουλίδα,
• την Καρθαία,
• την Κορησία και
• την Ποιήεσσα.

Στην ΝΑ. ακτή του νησιού, στον όρμο Πόλες[*], σε ένα φυσικό περιβάλλον σχεδόν αλώβητο από νεώτερες επεμβάσεις, εντοπίζονται τα εκτεταμένα λείψανα της αρχαίας Καρθαίας – [στον 37ο παράλληλο – 37.56083912169178, 24.330211074165987].

[*] ΣΧΟΛΙΟ Γ. Λεκάκη: Ο όρμος χωρίζεται στις Μικρες Πολες και στις Μεγάλες Πόλες – σ.σ.: = Πόλις – όπως λένε τις δυο παραλίες του. Το τοπωνύμιο σύνηθες για τόπο όπου η μνήμη διατηρεί ύπαρξη αρχαίας πόλεως – Θυμηθείτε το Πολι στην Ιθάκη. Στην παραλία Μικρές Πόλες υπάρχει η εκκλησία της Παναγίας των Πολώ, εντός αρχαιολογικού χώρου της Καρθαίας, πάνω στα ερείπια αρχαίων ναών και με το δομικό υλικό τους… Εδώ γίνεται πανηγύρι… του Αγίου Πνεύματος!

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΚΕΑΣ, ΕΔΩ.

Τα πρωιμότερα ευρήματα στον χώρο ανάγονται στην μεσοκυκλαδική[1] περίοδο, χωρίς να έχει τεκμηριωθεί έως σήμερα και εγκατάσταση της πρώιμης αυτής περιόδου. Ο πρώτος πυρήνας κατοίκησης της Καρθαίας διαμορφώνεται στους γεωμετρικούς χρόνους, πιθανότατα στον βραχώδη όγκο του Κουλά. Σταδιακώς η πόλη αναπτύσσεται, φθάνοντας σε περίοδο ακμής κατά τον 6ο και 5ο αι. π.Χ. Εμφανίζεται ανεξάρτητη και αυτόνομη, περιβάλλεται από ισχυρές οχυρώσεις, οικοδομεί επιβλητικά δημόσια κτήρια και κόβει δικά της αργυρά νομίσματα με εμπροσθότυπο έναν αμφορέα.

Η πρώτη σωζόμενη αναφορά του ονόματος της Καρθαίας εντοπίζεται στον Δ΄ Παιάνα του Πινδάρου (5ος αι. π.Χ.), όπου η Καρθαία αναφέρεται ως «ελαχύνωτον στέρνον χθονός»[2].

Οι Καρθαιείς μαζί με τους υπόλοιπους Κείους έλαβαν μέρος στα Περσικά. Συμμετείχαν στην Α΄ Αθηναϊκή Συμμαχία ήδη από το 478 π.Χ. και αναφέρονται στους φορολογικούς καταλόγους από το 451 π.Χ. Στον Πελοποννησιακό Πόλεμο (431-404 π.Χ.) πολέμησαν στο πλευρό των Αθηναίων.

Μετά το τέλος του πολέμου και έως το 394 π.Χ. το νησί βρισκόταν υπό σπαρτιατικό έλεγχο. Στα χρόνια που ακολούθησαν οι 4 πόλεις της Κέας διαμόρφωσαν συμπολιτεία διατηρώντας, ωστόσο η κάθε μία χωριστά την νομισματοκοπία της και την έκδοση ψηφισμάτων! Την εποχή αυτή διαμορφώθηκε ένας συνασπισμός με τα γειτονικά νησιά, υπό την κυριαρχία της Ερέτριας Ευβοίας.

Η Καρθαία υπήρξε μέλος της Β΄ Αθηναϊκής Συμμαχίας, στο πλαίσιο της οποίας εξήγαγε μονοπωλιακά στους Αθηναίους μίλτο[3]. Στην Μάχη της Χαιρώνειας (338 π.Χ.) ετάχθη στο πλευρό των Αθηναίων.

Στην περίοδο των Διαδόχων του Μεγάλου Αλεξάνδρου υπήρξε μέλος του Κοινού των Νησιωτών (314 π.Χ.) και παρέμεινε υπό την κυριαρχία των Αντιγονιδών έως το 288 π.Χ. Ακολούθως βρέθηκε υπό τον έλεγχο των Πτολεμαίων Μακεδόνων, που κυριάρχησαν στις θάλασσες τουλάχιστον μέχρι τον Χρεμωνίδειο Πόλεμο (267 / 266 – 262 / 261 π.Χ.), οπότε η Κέα λειτούργησε ως ναυτική βάση.

Τον 3ο αι. π.Χ. η πειρατεία φαίνεται πως έπληξε και την Καρθαία. Για την αντιμετώπιση του φαινομένου οι Κείοι, που εμφανίζονται πάλι ενωμένοι σε συμπολιτεία, ήρθαν σε συμφωνίες με το Κοινό των Αιτωλών.

Γύρω στο 200 π.Χ. η Ποίηεσσα, η ασθενέστερη πόλη του νησιού, φαίνεται ότι έχει απορροφηθεί από την Καρθαία. Από το 200 έως το 168 π.Χ. η Κέα βρέθηκε υπό τον έλεγχο των Ροδίων. Εν συνεχεία, εντατικοποιήθηκαν οι σχέσεις με τους Αθηναίους, οι οποίοι επιτηρούσαν το νησί με επιμελητή.

Οι αιώνες που ακολουθούν είναι σκοτεινοί ως προς την ιστορική εξέλιξη, ωστόσο η κατοίκηση στην Καρθαία συνεχίστηκε εντατικά μέχρι τον 7ο αι. μ.Χ. τουλάχιστον. Ο Κουλάς οχυρώνεται με επαναχρησιμοποιημένες μαρμάρινες λιθοπλίνθους, οι αρχαίοι ναοί βαθμιαία ερειπώθηκαν, την θέση τους κατέλαβαν παλαιοχριστιανικοί τάφοι. Η παλαιότερη γνωστή βασιλική του νησιού κτίστηκε στον Βαθυπόταμο. Παλαιοχριστιανικά χαράγματα εντοπίστηκαν σε σπηλαιώδες άνοιγμα της περιοχής. Η νέα θρησκεία εδραιώθηκε. Πλέον η Καρθαία έπαψε να υφίσταται ως πόλη, καθώς την εγκατέλειψαν και οι τελευταίοι της κάτοικοι.

Ανασκαφές

Από τον ύστερο 17ο αιώνα τα επιβλητικά κατάλοιπα της Καρθαίας άρχισαν να προσελκύουν ξένους αρχαιοδίφες περιηγητές στο απομονωμένο αυτό τμήμα του νησιού. Αρχικά η θέση ταυτιζόταν με την Ιουλίδα, αλλά το 1811 ο Δανός Brøndsted, που διεξήγαγε πολυήμερη έρευνα στον χώρο, διαπίστωσε βάσει επιγραφών ότι πρόκειται για την Καρθαία. Συστηματική αρχαιολογική έρευνα στο χώρο ξεκίνησε το 1902 η Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή. Η έρευνα συνεχίσθηκε την δεκαετία του 1960 από την Ελληνική Αρχαιολογική Υπηρεσία και το 1987 – 1995 από το Πανεπιστήμιο Αθηνών και το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. Τέλος, τις περιόδους 2002 – 2008 και 2011 – 2015 η Επιτροπή Συντήρησης και Ανάδειξης Αρχαίας Καρθαίας Κέας του Υπουργείου Πολιτισμού προχώρησε σε εργασίες ανάδειξης και αναστήλωσης των βασικότερων μνημείων της ακρόπολης στο πλαίσιο δύο ευρωπαϊκών προγραμμάτων. Το έργο Συντήρησης και Ανάδειξης της Καρθαίας τιμήθηκε με το βραβείο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την Πολιτιστική Κληρονομιά / Βραβείο Europa Nostra 2017.

Τα μνημεία της αρχαίας Καρθαίας

• Στο πλησιέστερο προς την θάλασσα άνδηρο βρίσκεται ο εκατόμπεδος δωρικός ναός του Πυθίου Απόλλωνος (περ. 530 π.Χ.). Είναι πρόστυλος, εξάστυλος εν παραστάσι (16,00 Χ 31,15 μ., ύψ. 8,00 μ.) και υπήρξε ο κυριότερος λατρευτικός χώρος της πόλης, όπως μαρτυρούν φιλολογικές και επιγραφικές πηγές. Στον πρόναο και στην «πλατεία», εμπρός από τον ναό, σώζονται πολλές βάσεις και βάθρα αναθημάτων, όπως και σειρά βάθρων ψηφισμάτων της βουλής και του δήμου των Καρθαιέων.

• Στο ανώτερο άνδηρο βρίσκεται δωρικός ναός (περ. 500 π.Χ.). Έχει αποδοθεί υποθετικώς στην θεά Αθηνά. Είναι περίπτερος με 6 Χ 11 κίονες (12 Χ 23,2 μ., ύψους 8,70 μ.) και είναι ο αρχαιότερος γνωστός δωρικός περίπτερος ναός στις Κυκλάδες. Τα αετώματα και τα ακρωτήριά του στόλιζαν αγαλματικές συνθέσεις (Αμαζονομαχία, σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Κέας στην Ιουλίδα). Στον στυλοβάτη διακρίνονται επιγραφές «καλών». Στο άνδηρο του ναού ευρίσκεται το αδιευκρίνιστης λειτουργίας «κτήριο D»[4] (περ. 300 π.Χ.). Πρόκειται για ένα δωρικό, πρόστυλο, τετράστυλο εν παραστάσι δημόσιο κτήριο (10,4 Χ 15,4 μ., υψους 6,80 μ.). Το άνδηρο διαμορφώνεται από δύο εντυπωσιακούς αναλημματικούς τοίχους, κτισμένους με ογκόλιθους επιβλητικών διαστάσεων. Στον μεγαλύτερο μάλιστα από αυτούς (6,30 Χ 1,80 μ.) είναι χαραγμένη επιγραφή του 5ου αι. π.Χ. με 4 ανδρικά ονόματα: Οράλιος, Ένκαιρος, Σχενήρετος, Εύδημος.
• Μνημειώδες Πρόπυλο ορίζει από νότο την είσοδο στο άνδηρο του ναού της «Αθηνάς» (μέσα 5ου αι. π.Χ.) . Πρόκειται για δωρικό, αμφιδίστυλο εν παραστάσι κτήριο (5,30 Χ 5,30 μ., ύψ. 6,00 μ.). Στο Πρόπυλο οδηγούσε από δυτικά αναβάθρα, ενώ από ανατολικά επιβλητικό κλιμακοστάσιο, το οποίο καθιστούσε εφικτή την επικοινωνία των ανδήρων των δύο ναών.

• Χαμηλά στη δυτική κλιτύ της ακρόπολης βρίσκεται το χωρητικότητας περίπου 900 ατόμων λιθόκτιστο θέατρο της αρχαίας πόλης, που ανασκάφηκε πλήρως κατά την περίοδο 2011 – 2015. Χρονολογείται στα μέσα του 4ου αι. π.Χ., καταλαμβάνει έκταση περ. 800 τ.μ. και διαθέτει κοίλο, κυκλική ορχήστρα και σκηνή με προσκήνιο.
• Δίπλα και εν μέρει επί τμημάτων του θεάτρου αναπτύχθηκε κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους εκτεταμένο συγκρότημα θερμών με πηγάδια, δεξαμενές και αίθουσες για θερμά, χλιαρά και κρύα λουτρά. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκη: “Το πηγάδι στην λαογραφία”, ΕΔΩ.
• Στον διπλό όρμο της Καρθαίας διακρίνεται σήμερα καταβυθισμένος ο αρχαίος λιμενοβραχίονας (περ. 35 Χ 160 μ.), που εκτείνεται έως την νησίδα και σχηματίζεται από ογκόλιθους, πλάκες και κροκάλες.

• Την ακρόπολη της Καρθαίας περιθέουν σε μήκος άνω των 2 χλμ. τείχη, που χρονολογούνται στον 6^ο – 4ο αι. π.Χ. Διαθέτουν πύλες και πύργους και σώζονται σε σχετικά καλή κατάσταση. Στην κορυφή της λοφοσειράς [Άσπρη Βίγλα] της Καρθαίας, εκεί όπου υψώνεται σήμερα το ξωκκλήσι της Παναγίας της Μυρτιδιώτισσας (του 20ού αι.), διακρίνονταν μέχρι το 1921 κατάλοιπα μικρού αρχαίου ναού (4,80 Χ 6,62 μ.).
• Στις πλαγιές των λόφων απλώνονταν οικίες, όπως μαρτυρούν τμήματα τοίχων, κατώφλια, δεξαμενές και χρηστικά αντικείμενα.

Η πρόσβαση στον αρχαιολογικό χώρο Καρθαίας γίνεται μόνο πεζή:

• από 4 λιθόστρωτα παραδοσιακά μονοπάτια, ενταγμένα σε δίκτυο οδοιπορικού τουρισμού με ειδική σήμανση: Από Αγιο Συμεών (Ιουλίδα – πηγή Αγία Τριάδα – παλιόμυλος – Μεσαριά – Προφήτης Ηλίας – Αστρά – Ελληνικά – Άγιος Συμεών – Καρθαία, 12 χλμ.), από Κάτω Μεριά (Κατωμεριά – Καλοδούκα – Πηγή Βαθυπόταμου, 3 χλμ), από Σταυρουδάκι (οικισμός Σταυρουδάκι – Πηγή Βαθυπόταμου – Καρθαία, 2,3 χλμ.), και από Χαβουνά (παραδοσικός οικισμός Χαβουνά – Άγιος Ταξιάρχης – Πηγαδάκι – Καλησκιά – Καρθαία, 1,7 χλμ.), ή
• από σύντομο μονοπάτι (από τον όρμο Καλησκιάς), ή
• από θαλάσσης.

ΠΗΓΗ: ΕΦΑ ΚΥΚΛΑΔΩΝ, Γ. Λεκακης «Συγχρονης ΕΛλαδος περιηγησις». ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 4.5.2017.

Ενδεικτική Βιβλιογραφια:

• Μενδώνη Λ. «Αρχαιολογικές έρευνες στην Κέα: Αρχαία Καρθαία», Αρχαιογνωσία 4 (1985 – 1986), 1989, 149-187.
• Μάνθος Κ. «Αρχαιολογία της νήσου Κέας», εισαγωγή – μεταγραφή – σχόλια Λ. Γ. Μενδώνη, Αθήνα, 1991.
• Σημαντώνη-Μπουρνιά Ε. – Λ. Γ. Μενδώνη – Τ. Μ. Πανάγου «Καρθαία, ἐλαχύνωτον στέρνον χθονός», Αθήνα, 2009.
• Σημαντώνη-Μπουρνιά Ε. – Τ. Πανάγου – Δ. Μαυροκορδάτου «Το θέατρο της αρχαίας Καρθαίας στην Κέα. Ανασκαφή, στερέωση, ανάδειξη», Αθήνα, 2017.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Γ. Λεκακη:

[1] Ανάγεται στο 2000 – 1600 π.Χ., περίοδος κατά την οποία παρατηρείται αυξανόμενη επιρροή από τον μινωικό πολιτισμό της Κρήτης.

[2] ἐλαχύνωτος / ἐλαχύνωτον = αυτός αυτό, που έχει στενά νώτα, εν προκειμένω στενή ράχη. ΠΗΓΗ: Pi. Fr .52g.(a).6, cf. 52d.14. Όμως η φράση «ἐλαχύνω το στέρνο της γης» εάν διαβαστεί ποιητικά μπορεί να αποδοθεί «ελαφραίνω / απαλλάσσω την γη από την παρουσία μου, που σχετίζεται με το αρχαίο έθιμο Κείων Νόμιμον – ΔΙΑΒΑΣΤΕ το ΕΔΩ.

[3] μετάλλευμα με ποικίλες χρήσεις, μεταξύ άλλων και στην ναυπηγική.

[4] Συμβατικό όνομα, επειδή με αυτό το εσημείωσε ο Δανός Brøndsted στο πρώτο σκαρίφημα του χώρου, το 1811.

αρχαιοτερος δωρικος περιπτερος αρχαιος ναος αρχαιες Κυκλαδες αρχαια Καρθαια Κεας νησος κεα τζια δωριεις αρχαιοτητα αρχαιες πολεις κρατη τετραπολις Ιουλιδα, Κορησια Ποιηεσσα πολη κρατος τετραπολη ακτη νησι ορμο Πολες πολις πολι ιθακη λειψανα πρωιμοτερα ευρηματα μεσοκυκλαδικη εποχη πρωτη κατοικηση γεωμετρικα χρονια βραχος Κουλας ακμη 6ος 5ος αιωνας πΧ ανεξαρτητη αυτονομη, οχυρωση δημοσιο κτηριο αργυρο νομισμα αμφορεας σωζομενη αναφορα ονομα Δ Παιανας παιαν Πινδαρος ελαχυνωτον στερνον χθονος Καρθαιεις Κειοι περσικα περσια περσες Α Αθηναικη Συμμαχια 478 φορολογικος καταλογος φορος φοροι 451 Πελοποννησιακος Πολεμος 431 404 Αθηναιοι αθηνα αθηναι 4ος 394 σπαρτη λακωνια συμπολιτεια νομισματοκοπια εκδοση ψηφισμα συνασπισμος νησια Ερετρια Ευβοια Β εξαγωγη μονοπωλιο μιλτος Μαχη Χαιρωνειας Χαιρωνεια βοιωτια 338 Διαδοχοι μεγας αλεξανδρος Κοινο Νησιωτων αντιγονιδες 3ος 288 Πτολεμαιοι Μακεδονες Χρεμωνιδειος Πολεμος ναυτικη βαση πειρατεια ενωση συμφωνια Κοινο Αιτωλων αιτωλοι αιτωλια 200 Ροδος επιτηρηση επιμελητης ιστορια 7ος μΧ οχυρο επαναχρηση μαρμαρινη λιθοπλινθος, αρχαιοι ναοι ερειπια παλαιοχριστιανικοι ταφοι παλαιοτερη βασιλικη νησιου Βαθυποταμο Βαθυποταμος παλαιοχριστιανικα χαραγματα σπηλαιωδες ανοιγμα σπηλαιο θρησκεια εγκαταλειη 17ος αρχαιοδιφης περιηγητης 19ος 1811 Δανος Brondsted, αρχαιολογικη ερευνα επιγραφη αρχαιολογια 20ος 1902 Γαλλικη Αρχαιολογικη Σχολη γαλλια Ελληνικη Αρχαιολογικη Υπηρεσια Πανεπιστημιο Αθηνων Εθνικο ιδρυμα Ερευνων ΕΙΕ Επιτροπη Συντηρησης αναδειξης Αρχαιας Καρθαιας Κεας υπουργειο Πολιτισμου αναδειξη αναστηλωση μνημειο ακροπολις βραβειο Ευρωπαικη ενωση πολιτιστικη Κληρονομια Europa Nostra 2017 μνημεια θαλασσα ανδηρο εκατομπεδος Πυθιος Απολλωνας θεος απολλων 530 προστυλος, εξαστυλος εν παραστασει υψος κυριοτερος λατρευτικος χωρος επιγραφες προναος πλατεια βαση βαθρο αναθημα βουλη δημος Καρθαιεων δωρικοι θεα Αθηνα περιπτερος Κυκλαδικος αετωμα ακρωτηριο αγαλμα Αμαζονομαχια, Αρχαιολογικο Μουσειο στυλοβατης καλος αδιευκρινιστη λειτουργια κτηριο D δωρικο προστυλο, τετραστυλο εν παραστασι δημοσια κτηρια αναλημματικος τοιχος, ογκολιθος επιβλητικες διαστασεις χαραγμενη ανδρικα ονοματα Οραλιος, ενκαιρος, Σχενηρετος, Ευδημος μνημειωδες Προπυλον αμφιδιστυλο αναβαθρα, επιβλητικο κλιμακοστασιο, κλιμακα ακροπολη χωρητικοτητα θεατες ατομα λιθοκτιστο ανασκαφη κοιλο, κυκλικη ορχηστρα σκηνη προσκηνιο θεατρο ρωμαικα χρονια συγκροτημα θερμες πηγαδι δεξαμενη αιθουσα θερμα χλιαρα κρυα λουτρα διπλος ορμος καταβυθισμενος βυθισμενος λιμενοβραχιονας νησιδα μικρονησι νησακι πλακα κροκαλα τειχη, πυλη πυργος κορυφη λοφοσειρα ξωκκλησι Ιν ιερος ναος Παναγια Μυρτιδιωτισσα μικρος λοφος οικια κατωφλι δεξαμενη χρηστικα αντικειμενα αρχαιολογικος χωρος πεζη πεζοπορια λιθοστρωτο παραδοσιακο μονοπατι δικτυο οδοιπορικος τουρισμος σημανση Αγιος Συμεων, Κατω Μερια, Σταυρουδακι, Χαβουνα μονοπατις, Καλησκια Μενδωνη 3η 2000 – 2η 1600 επιρροη μινωικος πολιτισμος Κρητη ελαχυνωτος / ελαχυνωτον στενα νψτα, στενη ραχη ελαχυνω στερνο της γης ελαφραινω / απαλλασσω εθιμο Κειων Νομιμον νομιμο μεταλλευμα ναυπηγικη Δανια ασπρη Βιγλα Μικρες Πολες Μεγαλες εκκλησια Παναγια των Πολω ερειπια δομικο υλικο πανηγυρι Αγιου Πνευματος Αγιοο Πνευμα πανηγυρια πηγη Αγια Τριαδα – παλιομυλος – Μεσαρια Προφητης Ηλιας – Αστρα Ελληνικα Κατωμερια – Καλοδουκα – Πηγες Βαθυποταμου, παραδοσιακος αγιος Ταξιαρχης – Πηγαδακι – Καλησκια