Ήθη κι έθιμα Κωνσταντίνου και Ελένης – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Την νυν ημέρα Κωνσταντίνου Α΄ (Ναϊσσός / Νίσσα, νυν Νις, 272 – 337 μΧ] και Ελένης [Φλαβία Ιουλία Ελένη 248/249 – 328/329 μ.Χ. ή Ελένη Αυγούστα ή Ελένη της Κωνσταντινουπόλεως, από την αρχαια ελληνική πόλη Δρέπανο Βιθυνίας], οι αρχαίοι μας πρόγονοι τιμούσαν το δίδυμο(*) / δίπολο Απόλλωνος και Αρτέμιδος, Ήλιος / Σελήνη.

Την ημέρα Κωνσταντίνου[1] και Ελένης[2] (21 Μαΐου) γίνονται τα αναστενάρια[3]. – ΔΕΙΤΕ κείμενο και ομιλία του Γ. Λεκάκη για τα ΑΝΑΣΤΕΝΑΡΙΑ, ΕΔΩ. Την 21^η Μαϊου και οι Ρωμαίοι εόρταζαν πυρολατρικά: Την γιορτή Αγκόνιουμ, προς τιμήν του σύνθετου ηλιακού αλλά και χθόνιου συνάμα, θεού, Βεντιόβις (Vediovis)[4].

H Ελένη – η μητέρα του Κωνσταντίνου Α΄ – στην Αίθουσα των Αυτοκρατόρων των Μουσείων του Καπιτωλίου Ρώμη. Από την πλούσια συλλογή Αλμπάνι, η οποία αγοράστηκε το 1733 από τον πάπα Κλήμη ΙΒ΄ για τα Μουσεία του Καπιτωλίου.

Είναι η ημέρα, που, κατά τους πυθαγόρειους, τερματίζεται η κυριαρχία της βασίλισσας του Κάλλους και την διαδέχεται ο βασιλιάς του Φωτός. Κατά την ημέρα αυτή, υπογράφεται η συνθήκη παράδοσης και παραλαβής των επιρροών επί της Γης, παρισταμένων και κυριαρχούντων και των δύο.

Οι αρχαίοι μας πρόγονοι την ημέρα αυτή – την 1^η ημέρα του ζωδιακού μήνα των Διδύμων – εόρταζαν στην Λακωνια την γέννησι της Ωραίας Ελένης, από τον Δία, και του αμφιθαλούς δίδυμους(*) αδελφού της Πολυδεύκη, ενώ την ίδια ημέρα εγεννήθη, από τον Τυνδάρεω, και ο ετεροθαλής δίδυμος αδελφός τους, Κάστωρ, έπειτα από 9 σεληνιακούς μήνες κυοφορίας τους, από την μητέρα τους, Λήδα. Την πανάρχαια λοιπόν ημέρα γεννήσεως της Ωραίας Ελένης, οι χριστιανοί την αντικατέστησαν με την εορτή της αγίας Ελένης…

Σήμερα, γενικώς, τηρείται νηστεία με την κατάλυση κρασιού και λαδιού. Στην εφημερίδα «Καθημερινή» της 20ής Μαΐου 1952 διαβάζουμε: «Επιτρέπεται σήμερον κατ’ εξαίρεσιν (σ.σ. προφανώς λόγω της εορτής Κωνσταντίνου και Ελένης) η πώλησις κρέατος καθώς και η παρασκευή και προσφορά φαγητών εκ κρέατος υπό των εστιατορίων. Ως εκ τούτου δεν θα πωληθή κρέας αύριον»…

Εικόνα του αγίου Κωνσταντίνου στο Πασάμπαξε της Κωνσσταντινουπολης.

ΘΕΣΣΑΛΙΑ

Στα Καλά Νερά του Δήμου Νοτίου Πηλίου Μαγνησίας, γίνεται αγιασμός των αλόγων και των ιππέων (παρακάτω φωτ.), κάθε 21η Μαΐου. Ως γνωστόν ο θεός Απόλλων ήταν δεινός ιππεύς. Μετά την αρτοκλασία, θα ακολουθήσει ο καθαγιασμός αλόγων και ιππέων στην θάλασσα του Αιγαίου και είτα η παρέλαση.

ΚΥΚΛΑΔΕΣ

Στις 21 Μαΐου, στην γιορτή αγίου Κωνσταντίνου και Ελένης, γίνεται μεγάλο πανηγύρι στην Εκατονταπυλιανή της Πάρου. Κατά την παράδοση οι ισαπόστολοι ήταν αυτοί που θεμελίωσαν την εκκλησία και γι’ αυτό στην εορτή τους γίνεται τρανό πανηγύρι, με κεράσματα, σε όλο τον κόσμο. Η νυν εκκλησία είναι εποχής Ιουστινιανού. Αλλά την δεκαετία του 1960, ο ακαδημαϊκος Αν. Ορλάνδος, βρήκε ότι προϋπήρχε μια ξυλόστεγη βασιλική εποχής του Κωνσταντίνου.

Η Νάξος και η Πάρος είναι μερικά μόνον από τα ελληνικά νησιά που λένε ότι φιλοξένησαν την Ελένη.

Εικόνα Κωνσταντίνου και Ελένης – MBX.

ΑΙΓΑΙΟ

Οι Πηγαδελιώτες Λήμνου στο ξωκκλήσι της πανηγυρίζουν με νηστίσιμους μεζέδες, από τους οποίους ξεχωρίζει η κουρκούτα.

Η παράδοση επιτάσσει περιφορά της εικόνας με αλογα στο πανηγύρι του Αγίου Κωνσταντίνου και Ελένης στην Θερμή Λέσβου – ένα από τα πιο παλαιά έθιμα της περιοχής. Το απόγευμα της προηγουμένης η πομπή με τα άλογα και την εικόνα του αγίου διέσχισε τους δρόμους της Θερμής με κατάληξη το ξωκκλήσι των αγίων στην παραλια. Με την συμμετοχή κόσμου από όλην την Λέσβο. Έθιμο-βίωμα βαθειά συνδεδεμένο με την ταυτότητα του χωριού. Η Λέσβος έχει ιππική παράδοση. Μετά την ολοκλήρωση της περιφοράς και της λειτουργίας στο ξωκκλήσι, οι εκδηλώσεις συνεχίζονται με μουσικές, χορό και παραδοσιακό φαγητό στην περιοχή της Σκάλας Θερμής.

ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ

Η Ρόδος, η Κάλυμνος, η Τήλος, το Καστελλόριζο (οι άγιοι είναι πολιούχοι του ακριτικού νησιού), λένε ότι φιλοξένησαν την Ελένη.

ΚΡΗΤΗ

Στην Κρήτη, έχουν την δική τους σκεπτική: Επειδή η Ελένη φάνηκε σκληρή και χλεύασε την Παναγία, όταν θρηνούσε, δεν έχει εκκλησίες στο όνομά της. Αλλά και ούτε εορτάζεται ποτέ μόνη της!

Και η αγιά Ελένη πέρασε από το παραθύρι:

– «Ποιος είδε γιον εις το Σταυρό και μάνα στο τραπέζι;

… επειδή έστρωνε το νεκρόδειπνο της παρηγοριάς…

ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ

Στον Άραχο Ημαθίας ο ναός Κωνσταντίνου και Ελένης, από την παραμονή της 21^ης Μαΐου, κάνει περιφορά της εικόνας, που συνδυάζεται με πολιτιστικές εκδηλώσεις, κυρίως ποντιακές.

ΘΡΑΚΗ

Στον Λουτρό Έβρου, όπου τα ιαματικά λουτρά Τραϊανουπόλεως, κάθε 21^η Μαΐου – όπου τιμάται και ο ναός του χωριού – πλήθος πιστών έμπαινε στο νερό των θερμών πηγών, λουζόταν και εν τέλει έπιναν το ιαματικό νερό προς «σωματικήν ωφέλειαν».[5]

Εικόνα του Κωνσταντίνου και της Ελένης, του 1900 (18,5 x 25,5 εκατ.).

ΚΥΠΡΟΣ

Στο χωριό Μαρί Κύπρου λένε, ότι αποβιβάστηκε η Ελένη και ο ποταμός ονομάσθηκε Βασιλοπόταμος. Η Κύπρος μαστιζόταν από χρόνια ανομβρία. Είχε ερημώσει, οι κάτοικοι πεινούσαν, διψούσαν και δηλητηριώδη φίδια είχαν κατακλύσει το νησί. Η Ελένη προσευχήθηκε και έβρεξε! Εμφανίστηκε και ουράνιο τόξο – έκτοτε λέγεται «ζωνάρι της Αγίας Ελένης» στην Κύπρο. – ΠΗΓΗ: Λ. Μαχαιράς «Χρονικό».

Επίσης, πάλι στην Κύπρο, λένε πως η αγία Ελένη επαγίδευσε σε έναν λάκκο 40 διαβόλους. Από επάνω έκτισε ένα εκκλησάκι αφιερωμένο σε εκείνη και στον Κωνσταντίνο. – Μα, δεν ήταν άγιοι ακόμη, πώς έκτισε εκκλησία στο όνομά τους: Επίσης, κανείς δεν κτίζει εκκλησία αφιερωμένη στο όνομά του.

Στην Κύπρο, πάλι, λένε πως η αγία ίδρυσε – σύμφωνα με την παράδοση – έκτισε τρία μοναστήρια:

• την Ιερά Μονή Σταυροβουνίου (9 χλμ. δυτικά του δρόμου Λευκωσίας-Λεμεσού), έπειτα από θεϊκή αποκάλυψη, όπου άφησε τμήμα του Σταυρού, τον σταυρό του καλού ληστή και ένα από τα καρφιά της σταύρωσης. Όλο το βουνό ονομάσθηκε Σταυροβούνι και το μοναστήρι Βασιλομονάστηρο.
• Την μονή Τιμίου Σταυρού Ομόδους στο χωριό Όμοδος Λεμεσού, όπου ελατρεύεταο η θεά Ήρα. Η μονή υπήρχε ήδη όταν έφτασε στην Κύπρο η Ελένη, αλλά άφησε κομμάτι από τον ιερό κάνναβο (το σχοινί με το οποίο είχαν δέσει τον Χριστό στον Σταυρό). – ΠΗΓΗ: χρονογράφος Κυπριανός. Κατ’ άλλους, βρέθηκε εδώ ένα κομμάτι από το ξύλο του σταυρού.
• το παλαίφατο μοναστήρι της Αγίας Τριάδος, στη νότια πλευρά του όρους Πενταδάκτυλου, γνωστό ως «Μονή της αγίας Ελένης».

ΦΥΤΩΝΥΜΙΚΑ

Όταν η Ελένη έφτασε στα Ιεροσόλυμα, δεν ήξερε πού να σκάψει για να βρει τον σταυρό. Αλλά μύρισε ένα υπέροχο άρωμα. Τότε εξέλαβε την μυρωδια ως μήνυμα και έσκαψε εκεί και ηύρε τον σταυρό. Έτσι το μυρωδικό φυτό ονομάσθηκε βασιλικός, επειδή φύτρωσε όπου σταυρώθηκε ο «βασιλιάς του κόσμου» και οδήγησε την βασίλισσα να το βρει.

ΟΝΟΜΑΤΟΛΟΓΙΚΑ

• Τον Κωνσταντίνο ο λαός μας τον φωνάζει απλά Κώστα (> Κωστάκη, Κώτσο, Κοκό), Ντίνο (> Ντινούλη, Ντινάκη, Ντινάκο). Πρόκειται ακριβώς για τον Ντίνο (Dino) των Ιταλών και των Κροατών. Το θηλυκό του κάνει Κωνσταντίνα (> Κωνσταντία, Ντία, Ντίνα, Ναντίν, Νάντια, Κωστούλα).
• Την Ελένη, την λέει και Λένη, Ελενα (> Λένα), Ελενιώ (> Λενιώ), Νέλλη (< Νέλυ), Ελλη, Ελέ (μάγκικα), κλπ. ενώ την απαντάμε και σε σύνθετα γυναικεία ονόματα, όπως: Γεωργ(ι)έλλη (= Γεωργία+Ελλη), Ειρηλένα (Ειρήνη+Λένα), Ελεάννα (Ελένη+Αννα), Ελεάνθη (Ελένη+Ανθή), Ελεντίνα (Ελένη + Κωνσταντίνα), Μαριαλένα (Μαρία+Λένα), Μαρινέλλα (Μαρία+Νέλλη), Μαριέλλη (Μαρία+Ελλη), Περσέλενα (Περσεφόνη + Ελένη), κ.ά. Οι Γάλλοι την λένε Ελέν (Helene).

Η 21^η Μαΐου τιμάται διεθνώς ως Παγκόσμια Ημέρα Πολιτιστικής Ανάπτυξης.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης “Ταματα και αναθηματα”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 21.5.2000.

Τοιχογραφία Κωνσταντίνου και Ελένης, διά χειρός Φ. Κόντογλου, 1952.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Το Κωνσταντίνος (< λατ. Κονστάνς, στην γεν. Κονστάντις) δεν ήταν αρχικά όνομα, αλλά υποκοριστικό επίθετο, που σήμαινε σταθερός, επίμονος, πεισματάρης, διαρκής. Ετσι έλεγαν τους αυτοκράτορες στους χρόνους που ο θρόνος ήταν ασταθής και οι πραιτωριανοί έφταναν στο σημείο μέχρι και να πωλούν το σκήπτρο σε δημοπρασία – όπως συνέβη με τον Δίδιο Ιουλιανό (τον πρόγονο του Παραβάτη). Πρώτη φορά που χρησιμοποιήθηκε ως όνομα ήταν απ’ τον Ευτρόπιο, που ονόμασε τον γιο του Κωνστάντιους (= διαρκώς, συνεχώς). Αυτός όταν έγινε αυτοκράτορας το εξελλήνισε και το έκαμε Κωνστάντιος. Πρόκειται για τον επονομαζόμενο Χλωρό (= πράσινο). Ο γιος του Ευτρόπιου και της Κλαυδίας, ονόμασε τον γιο του Κωνσταντίνο (= μικρούλης, πεισματάρης), που κάθε άλλο παρά τέτοιος αποδείχτηκε, μιας και δεν ήταν άλλος, από τον Μέγα Κωνσταντίνο. Εκτοτε ως τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο, 13 αυτοκράτορες του Βυζαντίου είχαν το όνομα Κωνσταντίνος – και χιλιάδες πιστοί τους.

Ο – επονομαζόμενος Μέγας – Κωνσταντίνος είχε ψηφίσει νόμο, ο οποίος απηγόρευε στους εβραίους νά διορίζονται στίς δημόσιες υπηρεσίες καί νά ασκούν εκπαιδευτικά καθήκοντα, όχι μόνον στήν Δημοσίαν Εκπαίδευσιν αλλά καί ως ιδιωτικοί φροντιστές!

Κατά την παράδοση, στον τάφο του Κωνσταντίνου, στον ΙΝ Αγίων Αποστόλων, στην Κωνσταντινούπολη, υπάρχει επιγραφή, η οποία προφητεύει ότι οι Ελληνες θα επιστρέψουν εκεί. Την αποκρυπτογραφησε, λένε, 13 χρόνια πριν από την αποφράδα μέρα της Άλωσης της Πόλης, ο μετέπειτα οικουμενικός πατριάρχης Γεννάδιος Σχολάριος.

[2] Πρόκειται για τον αυτοκράτορα Μέγα Κωνσταντίνο και τη μητέρα του Ελένη, πρώην εθνικοί, που μετανόησαν και βαφτίστηκαν χριστιανοί και αγιοποιήθηκαν.

[3] Βλ. σχ. άρθρο μου στο περιοδικό «Ιδεοθέατρο», τ. 4.

[4] Βεντιόβις = Ο μη Ιούπιτερ.

[5] Πληροφορία του ιατρού Μ. Μελίρρυτου, γράφοντας το 1871 για την επαρχία Μαρωνείας, όπου υπήγετο τότε εκκλησιαστικώς ο Λουτρός και όλο το νότιο τμήμα του νυν ν. Έβρου Θράκης. Πολιτικώς, ο Λουτρός ανήκε στον νομό (καζά) Φερών και ωνομάζετο Λουτζά-κιοϊ. Είχε 40 χριστιανικές οικίες, μια εκκλησία και ένα κοινό σχολείο.

ηθη εθιμα Κωνσταντινου και Ελενης Λεκακης

αγιος μεγας Κωνσταντινος Α Ναισσος / Νισσα, Νις, 3ος 4ος αιωνας μχ 272 – 337 αγια Ελενη φλαβια Ιουλια 248 249 – 328 329 Αυγουστα Κωνσταντινουπολεως, αρχαιος ελληνικη πολη Δρεπανο Βιθυνια αρχαιοι διδυμο διπολο Απολλωνας θεος απολλων θεα Αρταμις, αρτεμη ηλιος / Σεληνη εθιμο 21η 21 Μαιου αναστεναρια Ρωμαιοι εορτη γιορτη πανηγυρι εορτες γιορτες πανηγυρια πυρολατρεια πυρολατρια πυρ αγκονιουμ, συνθετος ηλιακος χθονιος Βεντιοβις Vediovis πυθαγορειος, τελος κυριαρχια βασιλισσα Καλλους καλλος βασιλιας Φωτος φως υπογραφη συνθηκη παραδοσης παραλαβης επιρροη Γη παραδοση παραλαβη επιρροες Γαια 1^η ημερα ζωδιακος μηνας Διδυμων γεννα γεννηση Ωραιας Ελενης, Διας, αμφιθαλης διδυμος αδελφος Πολυδευκης, Τυνδαρεως, ετεροθαλης αδερφος Καστωρ, καστορας εννεα 9 σεληνιακος μηνας κυοφορια Ληδα λακωνια παναρχαια Ωραια Ελενη χριστιανοι αντικατασταση παραφραση νηστεια καταλυση κρασι λαδι εφημεριδα Καθημερινη Μαιος 1952 εξαιρεση πωληση κρεατος κρεας παρασκευη προσφορα φαγητο εστιατοριο επονομαζομενος νομος, απαγπρευση εβραιοι διορισμος δημοσιες υπηρεσιες ασκηση εκπαιδευτικα καθηκοντα, δημοσια Εκπαιδευση ιδιωτικη φροντιστης ιδιωτικο φροντιστηριο ΘΕΣΣΑΛΙΑ κοινοτητα χωριο Καλα Νερα Δημος Νοτιου Πηλιου Μαγνησια αγιασμος αλογων ιππεων, αρτοκλασια, καθαγιασμος αλογο ιππεας θαλασσα Αιγαιο παρελαση θεσσαλια ΚΥΚΛΑΔΩΝ Εκατονταπυλιανη Παρου παρος παραδοση ισαποστολοι θεμελια εκκλησια τρανο κερασματα, κερασμα ΑΙΓΑΙΟΥ Πηγαδελιωτες Λημνου ξωκκλησι νηστισιμοι μεζεδες, κουρκουτα Πηγαδελι νηστισιμος μεζες, περιφορα εικονας ιππος Θερμη Λεσβου πομπη αγιου Λεσβος βιωμα ταυτοτητα ιππικη παραδοση λειτουργια μουσικη χορος παραδοσιακο φαγητο Σκαλα παραδοσιακη παραδοσιακος εορτασμος ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ αραχος Ημαθια πολιτιστικες εκδηλωσεις ποντιακες ποντος ποντιοι ΘΡΑΚΗΣ λουτρος εβρου, ιαματικα λουτρα λουτρο Τραιανουπολεως, Τραιανουπολης Τραιανουπολις Τραιανουπολεη νερο θερμες πηγες λουσιμο ποση ιαματικο νερα σωματικη ωφελεια ελληνικος λαος Κωστας Κωστακης, Κωτσος, Κοκος Ντινος Ντινουλης, Ντινακης, Ντινακος Ντινο Dino Ιταλια Κροατια θηλυκο Κωνσταντινα Κωνσταντια, Ντια, Ντινα, Ναντιν, Ναντια, Κωστουλα Λενη, ελενα Λενα ελενιω Λενιω Νελλη Νελυ), Ελλη, Γεωργιελλη Γεωργελλη Ειρηλενα Ελεαννα Ελεανθη Ελεντινα Μαριαλενα Μαρινελλα Μαριελλη Περσελενα Γαλλια Ελεν ελε Παγκοσμια Ημερα Πολιτιστικης Αναπτυξης Πολιτιστικη Αναπτυξη λατινικα Κονστανς, ονομα, υποκοριστικο επιθετο, σταθερος, επιμονος, πεισματαρης, διαρκης αυτοκρατορες θρονος ασταθης πραιτωριανοι πωληση σκηπτρο δημοπρασια Διδιος Ιουλιανος Παραβατης πρωτη φορα Ευτροπιος, Κωνσταντιους διαρκως, συνεχως αυτοκρατορας εξελληνιση Κωνσταντιος Χλωρος πρασινος Κλαυδια μικρουλης, μικρος πεισματαρης Παλαιολογος, αυτοκρατωρ Βυζαντιο ταφος Κωνσταντινου, ιρεος ναος ΙΝ Αγιων Αποστολων, Αγιοι Αποστολοι Κωνσταντινουπολη, Κωνσταντινουπολις επιγραφη προφητεια Ελληνας επιστροφη αποκρυπτογραφηση αποφραδα μερα ημερα αλωση Πολης, Πολη οικουμενικος πατριαρχης Γενναδιος Σχολαριος εθνικοι μετανοια χριστιανισμος αγιοποιηση Ιουπιτερ ιατρος Μελιρρυτος 19ος 1871 επαρχια Μαρωνεια νομος Θρακη καζας Φερων φερες φεραι Λουτζακιοι σχολειο