Δημήτριος Υψηλάντης: Από τον Προύθο έως την Πέτρα, όλα για την Ελλάδα! – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Σήμερα, μαζευτήκαμε όλοι εδώ ευλαβικά, για να τιμήσουμε ένα απ’ τα αξιώτερα τέκνα της πατρίδος μας, της Ελλάδος, ένα από τα καμάρια του ποντιακού[1] ελληνισμού, έναν γιο της οικογενείας των Υψηλαντών, η οποία τόσα προσέφερε στην παλινόρθωση και οικοδόμηση της νέας Ελλάδος, που τόσο πολύ εργάσθηκε για το «προεισαγωγικό ανάκρουσμα της Παλιγγενεσίας»…

Αλλά ας δούμε κάτι πολύ βασικό: Το πλαίσο μέσα στο οποίο ανδρώνεται ο Δημήτριος Υψηλάντης και τι αίμα και μνήμες κουβαλάει… Γιατί ιστορία χωρίς πλαίσιο δεν γίνεται…

Ο Δημήτριος Υψηλάντης ήταν ο δευτερότοκος υιός του Κωνσταντίνου Αλ. Υψηλάντη (1760-1816). Ο πατέρας του, ως μέγας διερμηνέας της Βλαχίας και της Μολδαβίας, έβαλε σε τάξη τις χώρες αυτές[2] και γι’ αυτό ο σουλτάνος τον διόρισε ηγεμόνα Μολδαβίας (1799) και Βλαχίας (1802). Ο πατέρας του, Κωνσταντίνος, έκαμε κίνημα και κηρύχθηκε έκπτωτος! Ύποπτος θεωρήθηκε ο παππούς του Δημητρίου, Αλέξανδρος Ιω. Υψηλάντης, διότι ως ηγεμόνας της Βλαχίας είχε ήδη διοργανώσει αξιόμαχο στρατό, εξ ολοκλήρου από Έλληνες, για να είναι έτοιμος για το ενδεχόμενο της «κηρύξεως της Επαναστάσεως του έθνους». (Θυμίζω ότι στα Ορλωφικά, όταν ο σουλτάνος Αμπντούλ Χαμίτ εξέδωσε διαταγή για γενική σφαγή των Ελλήνων, ο Αλέξανδρος έπεισε τον Μέγα Βεζύρη να ανακληθεί η διαταγή, όπως και έγινε). Ο παππούς του Δημητρίου, λοιπόν, Αλέξανδρος, συνελήφθη και αποκεφαλίσθηκε, ενώ δημεύθηκε η περιουσία του. Μετά την σύναψη ειρήνης, ο πατέρας του Δημητρίου Υψηλάντη, Κωνσταντίνος, κατέφυγε στην Ρωσία κι έζησε στο Κίεβο (όπου και απέθανε). Τότε η Ρωσία κίνησε διαδικασίες απαιτήσεως της μεγάλης περιουσίας του Κων. Υψηλάντη και ο Ρώσος πρέσβυς Στρογονώφ ζήτησε ως αποζημίωση των Υψηλαντών 3 εκατ. χρυσές δρχ.! Μετά από διαπραγματεύσεις ο σουλτάνος δέχθηκε να πληρώσει 2 εκατ. Αλλά ξεσπά η Επανάσταση του ’21 – με αρχηγό μάλιστα έναν Υψηλάντη! – και η καταβολή του ποσού φυσικά ματαιώθηκε!.. Και αυτή η υλική απώλεια πρέπει να προσμετρηθεί στα όσα έχασε η οικογένεια Υψηλάντη για τον Αγώνα – και δεν ήταν λίγα! – μια οικογένεια βολεμένη, όπως θα λέγαμε σήμερα, που δεν είχε κανέναν λόγο να βγει στην Επανάσταση, πλην εθνικό…

Όταν ο αδελφός του Δημητρίου, Αλέξανδρος Υψηλάντης – που είχε χάσει ήδη ένα χέρι στην Μάχη της Δρέσδης (1813) – πριν φύγει από το Κίεβο, την ώρα που έγραφε την προκήρυξη, κάλεσε την μάνα τους, την ρώτησε: «Χαρίζεις, μάνα, στο έθνος το κτήμα μας, που αξίζει δυο εκατ. ρούβλια;». Κι εκείνη, ως αληθινή Ελληνίδα μάνα, απάντησε: «Εγώ χάρισα στο έθνος εσάς, τα φίλτατά μου τέκνα, και θα λυπηθώ 2 εκατ. ρούβλια;»…

Αυτό είναι το πλαίσιο στο οποίο μεγαλώνει ο Δημήτριος Υψηλάντης. Εκπαιδεύεται στην Γαλλία και ακολούθως γίνεται λοχαγός του ρωσικού στρατού. Ακολούθησε τον αδελφό του, Αλέξανδρο, στο Ιάσιο, ο οποίος απ’ εκεί (1^η Μαρτίου 1821) τον έστειλε, κατόπιν αιτήσεως των φιλικών του Μωριά – και ιδία του Παπαφλέσσα – με σύμβουλο τον φιλικό Αναγνωστόπουλο, στην επαναστατήσασα Πελοπόννησο, ως «πληρεξούσιον του Γενικού Επιτρόπου», να θωρήσσει την Επανάσταση και να κομίσει όπλα, τρόφιμα και εφόδια. Διέσχισε άγνωστος την Αυστρία, έφθασε στην Τεργέστη, απ’ όπου πήρε πλοίο για να φθάσει στην ελεύθερη Ύδρα (8 Ιουνίου). Εκεί γίνεται δεκτός με ενθουσιασμό. Απ’ εκεί στο Άστρος (19 Ιουνίου) και απ’ εκεί στο ελληνικό στρατόπεδο έξω απ’ την Τρίπολη, την οποία πολιορκούσε ο ελληνικός στρατός. Και ρίχνεται στην φωτιά, από τις πρώτες κι όλας μάχες του Αγώνος, διευθύνοντας την πολιορκία της Τριπόλεως. Αλλά οι πρόκριτοι της Πελοποννήσου – που προ της αφίξεώς του είχαν συστήσει Γερουσία, υπό την προεδρία του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, με συνέλευση στην ΙΜ Καλτεζών (26 Μαΐου 1821) – ζήτησαν να συνδιευθύνουν μαζί του τον Αγώνα, γιατί όπως τον είδαν βραχύσωμο, ισχνό και φαλακρό (παρά το νεαρόν της ηλικίας του), δεν πείσθηκαν για την στρατηγική του ικανότητα. Οι στιγμές ήταν κρίσιμες. Ο Δ. Υψηλάντης βλέποντας να μαζεύεται πολυμελές στράτευμα εξ αδαών δημογερόντων, προέβλεψε στρατιωτικό όλεθρο. Και για να μην σπείρει κι άλλη διχόνοια ή απογοήτευση, προτίμησε να καταφύγει στην Καλαμάτα. Ο λαός βλέποντάς τον πρίγκηπα να φεύγει, απείλησε να σφάξει τους προκρίτους. Τότε επεμβαίνει ο σοφός Γέρων του Μωριά, Θ. Κολοκοτρώνης, με την μεγάλη προσωπική του επιρροή, διευθετεί την διαφορά, τον μεταπείθει και ο Δ. Υψηλάντης επιστρέφει (2 Ιουλίου).

Έπειτα απ’ ολίγον, όμως, ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, που είχε δηλώσει υποταγή στον πρίγκηπα, όταν έλαβε διαταγή να οργανώσει πολιτικώς την Στερεά Ελλάδα, και έφθασε γι’ αυτό στο Μεσολόγγι, απ’ εκεί, τον Οκτώβριο, έστειλε γραφή με την οποία αρνιόταν «υπογραφή και υπακοή»! Ο Δ. Υψηλάντης απηυδισμένος από τις συνεχείς εμφύλιες διαταράξεις, αποφάσισε να θέσει το θέμα στην κρίση των αντιπροσώπων του έθνους. Κι έτσι συγκροτείται η Α΄ Επαναστατική Εθνοσυνέλευση των Ελλήνων (στην Επίδαυρο), η οποία όμως… δικαίωσε τον Μαυροκορδάτο και εκμηδένισε την πολιτική εξουσία της Φιλικής Εταιρείας, και φυσικά του νεαρού πρίγκηπα, που την εκπροσωπούσε (30 Νοεμβρίου 1821)! Τότε ο Δ. Υψηλάντης έδειξε για άλλη μια φορά το μεγαλείο του: Συμπεριφέρθηκε χωρίς μνησικακία και περιορίσθηκε στα στρατιωτικά του καθήκοντα, που κι αυτά είχαν περιορισμένη δικαιοδοσία…

Έτσι, ο Δ. Υψηλάντης υπερασπίσθηκε τον Κορινθιακό κόλπο, και επιχείρησε την κατάληψη του Ναυπλίου. Διαθέτει ένα μικρό σώμα τακτικών[3], συγκροτηθέν στην Καλαμάτα, υπό τον Γάλλο φιλέλληνα υπολοχαγό Βαλέστα. Η επιχείρηση είναι ατυχής διότι το Ναύπλιο προστατευόταν από ισχυρά τείχη, οι αμυνόμενοι σε αυτά είχαν καλώς εφοδιασθεί και η κατάληψή τους δια αποκλεισμού ήταν αδύνατη. Μόνο με έφοδο ήταν δυνατή. Αλλά οι πολεμιστές του Υψηλάντη ήσαν απαίδευτοι και ακατάλληλοι για τον εκ του συστάδην αγώνα. Στην επιχειρούμενη απόπειρα υπερπηδήσεως του τείχους δια κλιμάκων, οι στρατιώτες του αποδεκατίσθηκαν.[4] Έτσι ο Δ. Υψηλάντης ανέβαλε την κυρίευση του Ναυπλίου κι εστράφη στο Άργος. Το πολιορκεί και η «πρώτη πόλη της Ευρώπης» παραδίδεται με συνθήκη (Ιανουάριος 1822). Αλλά την επιτυχία του αυτή, κατόρθωσαν να αμαυρώσουν κάποιοι από τους αντιπάλους του: Επωφελούμενοι της ασθένειας που τον είχε χτυπήσει και της απουσίας του Κολοκοτρώνη, κατέσφαξαν τους συλληφθέντες Τούρκους φρουρούς, τους προστατευόμενους από την συνθήκη…

Ο Δ. Υψηλάντης εκβιάζει την πτώση του Ακροκορίνθου. Το 1822 αναγορεύεται πρόεδρος του Α΄ Βουλευτικού, αλλά μάλλον για την τήρηση των προσχημάτων, χωρίς να του δοθεί καμμία πραγματική εξουσία. Εκστρατεύει στην Φθιώτιδα, αλλά ηττάται από τον Δράμαλη. Παρ’ όλ’ αυτά, ο Δ. Υψηλάντης συνεχίζει πολεμώντας και πάντα διακρινόμενος, με τον Κολοκοτρώνη στα Δερβενάκια και στο Αγιονέρι, κατά του Δράμαλη (1823), τον οποίο νικά αυτήν την φορά. Αλλά αποκαρδιώνεται από τις ελληνικές διχόνοιες και αποσύρεται στην Τρίπολη και ιδιωτεύει. Δύο θεωρούσε τις θανάσιμες πληγές των Ελλήνων:

• Τα εξωτερικά δάνεια, και
• τους εσωτερικούς αλληλοσπαραγμούς…

Λίγο μετά όμως, εισέβαλε ο Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο (1825) και η έκβαση της Επαναστάσεως κρεμόταν σε μια κλωστή. Εκεί αντιλαμβάνεται πως εάν συνέχιζε αμέτοχος, ό,τι είχε κερδηθεί με τόσο αίμα, και τόσο κόπο, από τόσους Έλληνες, θα πήγαινε χαμένο. Ο Ιμπραήμ ήταν προ των θυρών! Άφησε κατά μέρος τις προσωπικές δυσαρέσκειες κι αποφάσισε να βγει από την απομόνωσή του και να ξαναρριφθεί στην μάχη. Στρατολογεί 350 μόνον άνδρες (μεταξύ αυτών ο Μακρυγιάννης, ο Κυριακούλης Μαυρομιχάλης, κ.ά. φιλέλληνες), από το Ναύπλιο και κατορθώνει και αποκρούει στους Μύλους[5] (στην Λέρνη, Ιούνιος 1825) τις επιθέσεις των Αιγυπτίων του Ιμπραήμ, παρ’ όλο που οι εισβολείς ήσαν πολυαριθμότεροι, καλύτερα οργανωμένοι και οπλισμένοι! Ο Γάλλος ναύαρχος Δεριγνύ, που ήταν τυχαία σταθμευμένος στον Αργολικό κόλπο, έσπευσε να συμβουλεύσει τον Δ. Υψηλάντη για το μάταιο του εγχειρήματος. Κι έλαβε την εξής ιστορική απάντηση: «Το καθήκον μας είναι να πεθάνουμε!»… Η άνιση μάχη δόθηκε και οι Έλληνες ξιφήρεις απώθησαν τους Αιγυπτίους! Έτσι εσώθη η Ναυπλία κι ο Ιμπραήμ υποχώρησε στο εσωτερικό της Πελοποννήσου! Όταν είδε αυτήν την απίστευτη έκβαση ο Δεριγνύ εξέφρασε τον μέγιστο θαυμασμό του για το κατόρθωμα αυτό του Υψηλάντη και το γνωστοποίησε στην Ευρώπη, κάτι που πύκνωσε τις φιλελληνικές τάσεις στην Γηραιά Ήπειρο.

Οι διαφορές των δυο ανδρών ξανασυναντήθηκαν στα Βέρβαινα. Αρχικώς ο Υψηλάντης νικούσε τις ορδές του Ιμπραήμ, αλλά εν τέλει ηττήθηκε και ο ίδιος μόλις που γλύτωσε την αιχμαλωσία…

Αργότερα, ο Δ. Υψηλάντης αρνήθηκε να υπογράψει την πρόταση που ψήφισε η Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου, να βασισθεί η Επανάσταση μόνον στην προστασία της Αγγλίας. Και γι’ αυτό του αφαιρέθηκε κάθε υπηρεσία και αρμοδιότητα! Είχε προταθεί, μάλιστα, από κάποιους αντιπάλους του, να εκδιωχθεί εντελώς απ’ την Ελλάδα, πρόταση που απετράπη με την επέμβαση του Κολοκοτρώνη! (Την απόφαση της Επιδαύρου ακύρωσε αργότερα η Εθνοσυνέλευση της Ερμιόνης – 1826).

Ώσπου φθάνει στην Ελλάδα ο Ι. Καποδίστριας, αυτή η μεγάλη ελληνική φυσιογνωμία του έθνους. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκης “επιτομος βιογραφια του Ι. Καποδίστρια”, ΕΔΩ. Επίσης ανιδιοτελής άνθρωπος, που δεν είχε κανέναν λόγο να εγκαταλείψει τα οφίκιά του στην Ρωσία και να έλθει να διακινδυνεύσει σε μια χώρα, που ίσως γινόταν κράτος, ίσως όχι. Και μόλις έρχεται – έλευση που είχε μεγάλως ευνοήσει ο Υψηλάντης – διορίζει αμέσως τον Δ. Υψηλάντη στρατάρχη της Ανατ. Στερεάς Ελλάδος. Τότε ο Υψηλάντης αρχίζει έναν χορό από σκληρές μάχες και καταφέρνει να «καθαρίσει» την περιοχή από τα τουρκικά στίφη.

Στις 28 Αυγούστου 1829 καταφθάνει στην θέση Πέτρα Βοιωτίας, όπου ετοιμάζει τα ταμπούρια του. Έχει όλους κι όλους 3.000 πολεμιστές, αλλά ανάμεσά τους είναι σύνοπλοι και οι πολέμαρχοι Δυοβουνιώτης, Πανουργιάς, Κριεζώτης, Σπυρομήλιος, Ευμορφόπουλος, Στράτος, κ.ά.…

Ήξερε πως ο τουρκικός στρατός της Ανατολικής Στερεάς Ελλάδος είχε λάβει αυστηρή διαταγή από τον σουλτάνο να πάει στο μέτωπο της Ανατ. Θράκης, για να ενισχύσει την άμυνα της πρωτεύουσας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Αρχηγός του οθωμανικού στρατού ήταν ο Οτζάκ-αγά Οσμάν, έμπιστος του σουλτάνου, και των ατάκτων ο Ασλάν-μπέης Μουχουρδάρης, με Αλβανούς. Συνολικά, 7.000 άνδρες! Πράγματι, ο δρόμος τους οδηγούσε από τα υψώματα της Πέτρας. Και όντως οι Τούρκοι φθάνουν εδώ στις 10 Σεπτεμβρίου και οργανώνουν την επίθεσή τους…

Η νύχτα της 11^ης προς την 12^η Σεπτεμβρίου ήταν βουβή. Ο αέρας μύριζε το μπαρούτι της επομένης κι αυτό ένας στρατιωτικός το αντιλαμβάνεται. Ο Υψηλάντης εμψυχώνει τους στρατιώτες του: Τώρα είναι η στιγμή! Ή θα λευτερωθεί αυτός ο τόπος, ή θα περάσουν πάνω απ’ τα κουφάρια μας…

Το χάραμα ηχούν οι σάλπιγγες και τα τύμπανα πολέμου δίδουν το άγγελμα της επιθέσεως. Ο εχθρός επιτίθεται με τρεις φάλαγγες στα τρία ταμπούρια των αμυνομένων Ελλήνων:

• Το πρώτο ταμπούρι υπερασπίζεται ο Χατζηπέτρου,
• το δεύτερο ο Σκουρτανιώτης και
• το τρίτο, στο ρέμα του χωριού Βρασταμίτες[6], ο Υψηλάντης.

Το οθωμανικό ιππικό πλησιάζει στην Πέτρα, χωρισμένο στα δυο, ενώ οι βόμβες πέφτουν ασταμάτητα. Τόσο, που έλεγαν, πως η γης ανασκάφηκε! Μόλις οι φάλαγγες πλησιάζουν τις ελληνικές θέσεις, δίνεται το σύνθημα της γενικής επιθέσεως. Αλλά οι ομοβροντίες των στωικά υπομονετικών αμυνομένων, που δεν δείλιασαν στην θέα της φωτιάς και του υπέρτερου εχθρού και στον ήχο των εκκωφαντικών κρότων, ανέτρεψαν τα σχέδιά τους… Η φονική μάχη κράτησε μόνον δυο ώρες, αλλά τι ώρες! Όλο φωτιά και σίδερο! Οι ρεματιές της Πέτρας είχαν γεμίσει νεκρά κορμιά και το ρέμα… «αίμα νερό κυλάει»…

Ο εχθρός, που θεωρούσε απλή υπόθεση να περάσει απ’ τα Στενά της Πέτρας, δεν περνά. Νικιέται και ταπεινωμένος υποκλίνεται στους Έλληνες μαχητές του Υψηλάντη. Παραδέχεται την ήττα, την ανωτερότητα των Ελλήνων και ζητάει την άδεια να περάσει, για να εκτελέσει την διαταγή του σουλτάνου. Υπογράφεται συνθήκη, η οποία κλείνει τον πόλεμο – προσωρινά τουλάχιστον – ανάμεσα στους δυο αντιμαχόμενους λαούς. Συνθήκη, που έκανε την μικρή ελέυθερη Ελλάδα, τότε, να επεκταθεί έως την Λαμία…

Το άγαλμά του στο χωριό…

Έτσι ουσιαστικά ο Δημήτριος Υψηλάντης ολοκληρώνει την Επανάσταση, τερματίζει την οθωμανική κατοχή και υπογράφει την τελευταία σελίδα μιας Επαναστάσεως, την πρώτη σελίδα της οποίας είχε ανοίξει και υπογράψει ο αδελφός του, Αλέξανδρος Υψηλάντης, διαβαίνοντας τον Προύθο, πριν 9 χρόνια… Ένας Υψηλάντης άνοιξε την Επανάσταση, ένας Υψηλάντης την τελείωσε.

• Και – ω, της Ιστορίας επανάληψη! – εδώ κάποτε (374 π.Χ.) έκειτο η αρχαία Τέγυρα, όπου ο Θηβαίος στρατηγός Πελοπίδας νίκησε περιφανέστατα τους Λοκρούς εισβολείς …

«Ο Δ. Υψηλάντης παντού και πάντοτε πολέμησε με άφθαστο ηρωισμό» (Φ. Γρηγοριάδης). Ατρόμητος, περιφρονητής του θανάτου επί του πεδίου της μάχης, ανδρείος, με θέληση, πίστη, αφιλοκέρδεια και άμετρη φιλοπατρία, είναι μερικοί μόνο από τους χαρακτηρισμούς που συνοδεύουν την φήμη του. Για τους αγώνες του, κέρδισε τα συγχαρητήρια του κυβερνήτη και την ευγνωμοσύνη του έθνους.

Ο Δ. Υψηλάντης πέθανε στο Ναύπλιο (1832), όπου και ενταφιάσθηκε.

Σήμερα, στις ΗΠΑ, στα ΝΑ. του Μίτσιγκαν, στον 42o παράλληλο [42.24704242604415, -83.61816908042708] υπάρχει μια ολόκληρη πόλη που λέγεται Υψηλάντη (Upsilanti)[7]. Ονοματίσθηκε έτσι, χάριν του ήρωος της Ελλάδος, το 1825, διότι η απίστευτη νίκη του κατά του Ιμπραήμ στην Λέρνη Αργολίδος, προξένησε μεγάλη εντύπωση στην Αμερική, που τότε αναζητούσε στην Ελλάδα στηρίγματα, φρονήματα και οράματα… Στην πόλη Ypsilanti υπάρχει προτομή του Δημήτριου Υψηλάντη, κοντά στον περίφημο υδατόπυργο της πόλεως (Ypsilanti Water Tower), ανάμεσα σε ελληνική και αμερικανική σημαία. Φιλοτεχνήθηκε από τον Έλληνα γλύπτη Χρ. Νάστο / Christopher Nastos και αφιερώθηκε το 1928 από την AHEPA (American Hellenic Educational Progressive Association).

Σήμερα, που οι μέρες είναι πονηρές, η θυσία, η αυτοθυσία, ο αλτρουισμός και η ανιδιοτέλεια του Πόντιου μυριάκριβου γίγαντα Υψηλάντη, ας γίνει φωτεινός οδηγός μας, και ας αναφωνάξουμε όλοι μαζί, να τ’ ακούσει εκεί ψηλά που βρίσκεται:

Αθάνατος!

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκάκης «Κωνσταντινούπολις και Αγία Πετρούπολις» (απόσπ.). Ομιλία του Γ. Λεκάκη στην εορτή για την Μάχη της Πέτρας, στο χωριό Υψηλάντης Βοιωτίας, 16.9.2013. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 17.9.2013.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ, πλην των προαναφερομένων:

• Γούδας Α. «Βίοι παράλληλοι», 6 τ., 1874.
• Δάλκας Θ. “Ιστορικοί περίπατοι Λιβαδειάς”, β’ έκδ. 1991.
  Δεσποτόπουλος Αλεξ. Ι. καθ. «Le revolution Grecque, Alexandre Ypsilantis et la politique de la Russie» («Η επανάσταση της Ελλάδος, ο Αλέξ. Υψηλάντης και η πολιτική της Ρωσίας»), ανάτυπο, “Balkan Studies”, Θεσσαλονίκη, 1966.
• Διαμαντής Αθ. Κων. «Δημήτριος Υψηλάντης (1793-1832)», μέρος α΄: «Πληρεξούσιος του γεν. επιτρόπου της Αρχής», τμ. α΄: «Τα μέχρι της αφίξεως εις το στρατόπεδον των Τρικόρφων (1793-2.7.1821)», 1966. Του ιδίου «Δημήτριος Υψηλάντης (1793-1832)», διατρ. επί διδ., 1966.
• Καμπούρογλου Α. «Απομνημονεύματα του πρίγκηπος Νικολάου Υψηλάντη».
• Λουκάς Ι. «Η νοηματοδότηση του 1821 και η ναυτική ισχύς του ελληνισμού, Ιδεολογία και προπαγάνδα στις προκηρύξεις του Αλ. Υψηλάντη», 456 σελ., εκδ. ΠΑΠΑΖΗΣΗ, Αθήνα 1996.
• Μαυρογεώργη-Λαλιώτου Νικ. «Η Μάχη της Πέτρας και ο Δημ. Υψηλάντης», 1967.
• Ντυαμέλ Γ. «Μια εξομολόγησις του Αλ. Υψηλάντη», Αλεξάνδρεια, 1929.
• Παπαδόπουλος Άνθ. «Πόθεν το όνομα Υψηλάντης», Αρχείον Πόντου, τ. 18.
• Προκόβας Δημ. «Αλέξανδρος Υψηλάντης – Γεωργάκης Ολύμπιος: Προτροπή-Έκκληση–Πρόσκληση», εκδ. Βογιατζή, Αθήνα, 2004.
• Σαρδελής Κ. «Οι Τούρκοι ιστορικοί για την Επανάσταση του ΄21», περ. «Ιστορία».
• Σκαλιέρης Κλ. «Η Αρκαδία και ο Πόντος».
• Σκαπετέας Στ. «Οι Υψηλάνται», Αρχείον Πόντου, τ. 20.
• Σταματιάδης Επ. «Βιογραφίες των Ελλήνων Μεγ. Διερμηνέων», 1865.
• Σωτηριάδης Κ. – Θ. Παπαπετρόπουλος «Η ασθένεια του Δ. Υψηλάντη», περ. «ΤΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ», τ. 3^ος, τ. 5.
• Τοπαλίδης Παν. «Οι Υψηλάνται. Ο Πόντος ανά τους αιώνας».
• Υψηλάντης Κομνηνός Αθ. «Τα μετά την άλωσιν». Εξεδόθη υπό τον τίτλο «Εκκλησιαστικών και πολιτικών των εις Δώδεκα, βιβλίον η΄, θ΄ και ι΄, Τα μετά την Άλωσιν (1453-1789)», εκ χειρογράφου ανέκδοτου, της Ι.Μ. Σινά, εκδ. αρχιμανδρίτου Γερμανού Αφθονίδου Σιναΐτου, τυπ. Ι. Α. Βρεττού, εν Κωνσταντινουπόλει, 1870.
• Φιλήμων Ιω.[8] «Περί Υψηλαντών», πραγματεία σε χειρόγραφο της Εθν. Βιβλιοθήκης. Τουιδίου «Δοκίμιον ιστορικόν περί της Φιλικής Εταιρείας»[9], Ναύπλιο, 1834. Του ιδίου «Δοκίμιον ιστορικόν περί της ελληνικής Επαναστάσεως»[10], εξεδόθησαν μόνο 4 τ., Αθήναι, 1859-1861.
• Χρύσανθος Τραπεζούντος «Βιογραφία Υψηλαντών», Αρχείον Πόντου, τ. 4-5.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Οι οικογένειες Μουρούζη, Καβασίτη, Ξιφιλίνη και Γαβρά προέρχονται από τον Πόντο. Κλάδος των Ξιφιλίνων ήταν και οι Υψηλάντηδες, η ρίζα των οποίων ανιχνεύεται στην Τραπεζούντα, ή στο χωριό του Όφεως Υψηλή (Υψήλ). Σ’ όλον τον Πόντο, αλλά στην περιοχή του Όφεως περισσότερο, τον 17^ο αι. έγιναν τόσοι φόνοι και ασκήθηκε τόση τρομοκρατία από τους Τούρκους, προς τους Έλληνες, ώστε πολλοί Πόντιοι αναγκάσθηκαν να καταφύγουν στην Ρωσία, την Μολδαβία και τον Μωριά (στην πατρογονική τους εστία), ενώ άλλοι αλλαξοπίστησαν.

Σήμερα το επίθετο αυτό φέρουν πολλοί Πόντιοι στον Πολύμυλο Κοζάνης.

• ΠΗΓΗ: σχ. Σκαρλ. Βυζάντιος, Γιόργκα (Ρουμάνος ιστορικός), Ζαλλώνης (βιογράφος των Φαναριωτών), Σ. Ιωαννίδης, Νεόφ. Καυσοκαλυβίτης, Π. Κοντογιάννης, Βαρθ. Κουτλουμουσιανός, Παρθ. Μεταξόπουλος, Στ. Σκαπετέας, Επ. Σταματιάδης, Παν. Τοπαλίδης, Περ. Τριανταφυλλίδης, Χρύσναθος Τραπεζούντος, Αθ. και Έλλη Υψηλάντη, κ.ά.

[2] Ο Κ. Αλ. Υψηλάντης θεωρείται αναμορφωτής του οθωμανικού κράτους στις επαρχίες αυτές.

[3] Στο Σώμα αυτό υπήρχαν και λίγοι Γερμανοί φιλέλληνες.

[4] Φονεύθηκαν και τραυματίσθηκαν περίπου 50.

[5] Όπου είχε πάει να προστατέψει τις αποθήκες των πολεμοφοδίων.

[6] Χωριό που αργότερα μετονομάσθηκε Υψηλάντης Βοιωτίας, στον 38ο παράλληλο [38.373579848724745, 23.014331075755123]! Κοντά στο χωριό, στις 8.1.1944, οι Γερμανοί ναζί κατακτητές, εκτέλεσαν 50 Έλληνες, που κρατούνταν στις φυλακές Λειβαδιάς. Λόγω του θανατου ενός Γερμανού στρατιώτη μέσα στο χωριό Βρασταμίτες, από αντάρτες που του Ελικώνα.

[7] Η πόλις αυτή έχει και γνωστό Πανεπιστήμιο, που ιδρύθηκε το 1849.

[8] Δημοσιογράφος και ιστορικός (Κωνσταντινούπολη 1798-1873) εκ κυπριακής οικογενείας. Αρχικώς ονομαζόταν Ιω. Βασιλείου ή Βασιλειάδης, που έλαβε την προσωνυμία Βυζάντιος.

[9] Βασίσθηκε κυρίως σε ανακοινώσεις του Π. Αναγνωστόπουλου.

[10] Μοναδική πηγή για την δράση του Υψηλάντη στις ηγεμονίες. και δη κατά τα πρώτα έτη του Αγώνος.

Δημητριος Υψηλαντης ποταμος Προυθος Πετρα Βοιωτιας, Ελλαδα Λεκακης Υψηλαντες μαχη της Πετρας