Του Γιώργου Λεκάκη
Η ιστορική σημασία της Ζιλίτιδος[1] / Ζήλας – νυν παραφρασμένα Ζίλε[2] – ενός από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς οικισμούς στην Μαύρη Θάλασσα, στον 40ό παράλληλο [40.3023122485866, 35.88498838929791] είναι ευρέως γνωστή από την αιματηρή Μάχη των Ζήλων (47 π.Χ.), ως η τοποθεσία όπου ο Ιούλιος Καίσαρας είπε τα διάσημα λόγια του «Veni, vidi, vici» / «Ήρθα, είδα, νίκησα», μετά την νίκη επί του Φαρνάκη Β’ το 47 π.Χ.
Αλλά γενικότερα η επαρχία της Τοκάτης[3], έχει σπουδαίο αρχαιολογικό ενδιαφέρον, ιδιαίτερα σε τύμβους της, που χρονολογούνται από την Πρώιμη, Μέση και Ύστερη Εποχή του Χαλκού.
Η κατοίκησή της ξεκινά από την Νεολιθική – Ύστερη Χαλκολιθική Εποχή (5000 – 4000 π.Χ.)[4] και διαδοχικά πέρασε υπό την κυριαρχία των Χετταίων, των Κάσκα[5], των ΜακεδονοΘρακών Φρυγών Ελλήνων, των Κιμμερίων, των Σκυθών, των Ασσυρίων, των Μήδων, των Περσών, των Μακεδόνων Ελλήνων του Μεγάλου Αλεξάνδρου, των Ελλήνων του Πόντου, των Ρωμαίων, των Ελλήνων Βυζαντινών και, λίγο μετά την Μάχη του Μαντζικέρτ (1071), υπό την Σελτζουκική κυριαρχία. Ο Δανισμενδίδης Μ. Αχμ. Γαζής / Γαζί το 1080 ίδρυσε το Πριγκηπάτο των Δανισμενδιδών, που περιελάμβανε και την Ζήλα. Με την κατάρρευση των Δανισμενδιδών (1175), ο οικισμός της πέρασε στην κυριαρχία του Σελτζουκικού κράτους της Ανατολίας.
Κατά την Χεττιτική περίοδο, η Ζήλα – βλ. Στράβων[1] – ήταν γνωστή ως Ανζιλία (Uru An-zi-li-ya). Θεωρείται ότι ιδρύθηκε από την Ασσυρία βασίλισσα Σεμίραμι, κόρη του Σύρου, και ο λόφος στην μέση του οικισμού, λέγεται Λόφος της Σεμίραμης. Η Ζήλα, φαίνεται να λεηλατήθηκε από έναν αινιγματικό ημινομαδικό λαό Κάσκα[5]. Μετά ήρθαν οι πρωτομακεδονοθράκες Φρυγες (γύρω στο 1200 π.Χ.).
Ενσωματώθηκε στις Αχαιμενιδικές περιοχές. Η σημασία της αυξήθηκε λόγω της εγγύτητάς της με την Βασιλική Οδό, που οδηγούσε προς τα δυτικά. Ο Δαρείος Α΄ της Περσίας εχώρισε το μεγαλύτερο ανατολικό κράτος εκείνης της εποχής, την Καππαδοκία, σε δύο: Η Ζήλα παρέμεινε στην Καππαδοκία του Πόντου, δηλ. τη βόρεια περιοχή του κράτους του. Διέθετε έναν ναό, αφιερωμένο στην θεά της γονιμότητος, Αναΐτιδα (Αναΐς / Αναχίτα) των Περσών, της οποίας η λατρεία άρχισε να εξαπλώνεται στην Ανατολία τον 4ο αιώνα π.Χ.
- Η Αναχίτα / Arədvi Sura Anahita / Ardwisur Anahid, με σύμβολο το άνθος του λωτού. εορταζοταν στο τέλος της πρώτης εβδομάδας του Ιουλίου. Μια αρχαία ελληνική επιγραφή, που βρέθηκε στην Μικρά Ασία αναφέρει «την μεγάλη θεά Αναΐτιδα της υψηλής Χάρας». Και σε ελληνικά νομίσματα της αυτοκρατορικής εποχής, αναφέρεται ως «Αναΐτις των ιερών νερών». – ΠΗΓΗ: Boyce M. “A History of Zoroastrianism”, Vol. I, εκδ. Brill, Leiden / Cologne, 1975. Και της ιδίας “Anāhīd”, στην Encyclopædia Iranica, vol. 1, εκδ. Routledge & Kegan Paul, New York, 1983.
Ο Μέγας Αλέξανδρος κατέλαβε την Ζήλα από τον Δαρείο Γ΄ της Περσίας ως αποτέλεσμα της Μάχης του Γρανικού (334 π.Χ.). Μετά η πόλη επέρασε στην Αυτοκρατορία των Σελευκιδών Μακεδόνων. Αυτοί ήλεγχαν την περιοχή αλλά ο Έλλην βασιλιάς Μιθριδάτης Στ΄ του Πόντου επιτέθηκε και κατέλαβε την πόλη το 88 π.Χ. Τοτε διέταξε την θανάτωση όλων των Ρωμαίων που ζούσαν σε αυτήν. Αυτό οδήγησε τους Καππαδόκες να ζητήσουν βοήθεια από την Ρώμη. Ο ρωμαϊκός στρατός, υπό την διοίκηση του Σύλλα, επολέμησε και νίκησε τον Μιθριδάτη στον Α΄ Μιθριδατικό Πόλεμο. Ο Μιθριδάτης ξαναεπιτέθηκε στην Ζήλα το 67 π.Χ. με την βοήθεια του Αρμενίου συμμάχου του, Τιγράνη του Μεγάλου, βασιλιά της Μεγάλης Αρμενίας. Έτσι ξεκινησε ο Γ’ Μιθριδατικός Πόλεμος. Ο οποίος έληξε με νίκη των Ρωμαίων υπό τον Πομπήιο Μάγνο και την αυτοκτονία του Μιθριδάτη (63 π.Χ.). Από τον Πομπήιο, έλαβε αστικό πολίτευμα ως «κτήμα ναού σε πόλη».
Αλλά το 49 π.Χ. ξεσπα εμφύλιος πόλεμος μεταξύ Ιουλίου Καίσαρα και Πομπήιου. Ο Φαρνάκης Β΄ του Πόντου (γιος του Μιθριδάτη), βρίσκει ευκαιρία να πάρει εκδίκηση για τον πατέρα του. Έτσι ξέσπασε η αιματηρή Μάχη των Ζήλων (47 π.Χ.). Ο στρατός του Καίσαρος υπέστη μεγάλες απώλειες. Ο στρατός του Φαρνάκη κατεστράφη ολοσχερώς μέσα σε πέντε ώρες! Τότε ο Καίσαρ έστειλε το περίφημο «τηλεγραφικό» μήνυμά του στην Ρωμαϊκή Γερουσία: «Veni Vidi Vici» (= «Ήρθα, είδα, νίκησα». Τα λόγια του Καίσαρα γράφτηκαν σε μια κυλινδρική μαρμάρινη στήλη και τοποθετήθηκαν στο κάστρο της Ζήλας (παρακάτω φωτ.).
Η πόλις κατακτήθηκε πολλάκις από τους Βυζαντινούς. Υπό βυζαντινή κυριαρχία, έγινε επισκοπή της Μικράς Ασίας, υποδιοίκηση της Αμάσειας στην πρώην ρωμαϊκή επαρχία της αστικής επισκοπή Πόντου, της Ελληνοπόντου (και όχι Ελενοπόντου)[6].
Ο οικισμός Ζήλα και κατά την διάρκεια της κυριαρχίας του ελληνικού Βασιλείου του Πόντου, διατήρησε το χαρακτηριστικό του ως ιερή περιοχή των θεών. Με την άνοδο του χριστιανισμού, η λατρεία της Αναΐτιδος εξαφανίστηκε.
Η απογραφή του 1455 δείχνει την Ζήλα ως υποπεριοχή (nahiye) εντός της ελληνικής επαρχίας των Ρωμιών (Rum Eyalet).
Κατά την διάρκεια του Τουρκικού Πόλεμου της Ανεξαρτησίας / Ελληνοτουρκικού πολέμου (1919 – 1922) υποστηρικτές της σαρίας – ΔΙΑΒΑΣΤΕ περισσότερα για τον αυστηρο ισλαμικο νόμο σαρια, ΕΔΩ – κατέλαβαν την εξουσία στην πολη και επιτέθηκαν στους στρατώνες του νέου στρατού της Τουρκικής Δημοκρατίας. Οι στρατιώτες υποχωρησαν στο κάστρο και εζήτησαν βοήθεια από το Τάγμα του Τσορούμ. Το Τάγμα έφτασε σε 4 ημέρες και άρχισε να βομβαρδίζει την πόλη. Σφοδρος βομβαρδισμος. Η πόλις υπέστη μεγάλη πυρκαγιά. Κάηκαν τα 2/3 των υποδομών της και των δασών της! Τελικώς, ο στρατός κατάφερε να καταστείλει την εξέγερση και να ανακτήσει τον έλεγχο. Έκτοτε, η Ζήλα ενετάχθη στην επαρχία Τοκάτης της Τουρκικής Δημοκρατίας.
ΘΡΗΣΚΕΙΕΣ
Όπως είναι φυσικό από τα πιο πάνω, η Ζήλα φιλοξενησε διάφορες λατρείες από την αρχαιότητα: Από την Κυβέλη, έως την θεά της γονιμότητας και της αφθονίας, καθώς και τις λατρείες των Μαγ και Αναΐς / Ανατάις, Βόχου-Μάνο και Αναδάτη.
ΤΟ ΠΑΝΗΓΥΡΙ της ΖΙΛΙΤΙΔΟΣ
Πιστεύεται ότι ο λαϊκός πολιτισμός της Ζήλας διατηρήθηκε μέσω της «Γιορτής των Ζήλων»(***) αναδύθηκε χάρη στις τελετές, που τελούνταν σε αυτόν τον ναό, σε ωρισμένες περιόδους του έτους, οι οποίες συνέβαλαν στην ανάπτυξη της εμπορικής ζωής. Ο διάσημος Γάλλος αρχαιολόγος Ch. Texier, ο οποίος εταξείδεψε στην Ανατολία τον 19ο αιώνα, εταύτισε την έκθεση που πραγματοποιείτο μία φορά τον χρόνο, στο τέλος της συγκομιδής του βαμβακιού, με την γιορτή / πανηγύρι που πραγματοποιείτο γύρω από τον ναό της Αναΐτιδος (η οποία λατρευόταν και από τους Αρμενίους). Από τον 15ο αιώνα και μετά, η αγορά / παζάρι και η έκθεση διοργανωνοταν τις Κυριακές, και η εμπορική ζωή στην Ζήλα ήταν μια ζωντανή διαδικασία με αλληλεπίδραση των γύρω οικισμών.
ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ
Ο Τούρκος δερβίσης Μεχμέτ Ζιλλί (1611 – 1682), γνωστός ως Εβλ. Τσελεμπί. επισκέφθηκε τον οικισμό το 1650. Έγραψε ότι εκ της πόλεως, ονομάσθηκε το χαλί και το κιλίμι στα τουρκικά «ζιλι» και ότι ο οικισμός ονομαζόταν Ζιλέ, επειδή τα ζιλιά / χαλιά και τα κιλίμια υφαίνονταν στην πόλη! Ο οικισμός είχε 21 γειτονιές και 3.000 σπίτια σκεπασμένα με χώμα, με αμπελώνες και κήπους, που βρίσκονταν στους πρόποδες του κάστρου, με θέα δυτικά και βόρεια. Ανέφερε ότι ήταν διάσημη και για τα αχλάδια και τα σταφύλια sergi.
Τα επαγγέλματα που ασκούσαν αποκλειστικά οι μη μουσουλμάνοι εκείνη την εποχή ήταν: Κοσμηματοπώλες, υποδηματοποιοι, κλειδαράδες, καπνοδοχοκαθαριστες, κατασκευαστες κτενών, αρακτσί (παραγωγοι / πωλητες αλκοολούχων ποτών), κασάρ (πλύντες αφαιρεσης λεκέδων), μοναχοι, οινοποιοι, γουναράδες, κ.ά.
Στην πόλη ρέει ο ποταμός Γεσιλιρμάκ που δίνει δύο σοδειές ετησίως. Η Ζήλα κάποτε είχε και ένα μεγάλο δάσος, που εκάλυπτε μεγάλο μέρος της πεδιάδας, αλλά την δεκαετία του 1950 χαθηκε μεγάλο μέρος του, λόγω του υπερπληθυσμού των αιγών και της χρήσης ξύλων για θέρμανση.
Οι κάτοικοι ζουν από την γεωργία, το εμπόριο και την κτηνοτροφία. Είναι κέντρο παραγωγής σιτηρών (και ένας από τους μεγαλύτερους εξαγωγείς σιταριού, κριθαριού, φακής και βίκου στην περιοχή της Μαύρης Θάλασσας). Φημίζεται για τα σταφύλια, τα ρεβίθια, τα κεράσια και τους οπωρώνες της. Η Γιορτη Κερασιού, που πραγματοποιείται ετησίως, είναι πολύ διάσημο στην Τοκάτη, την Σίβα και την Γιοζγκάτ. Οι κάτοικοι της Ζήλας χρησιμοποιούν τα σταφύλια τους για να φτιάξουν πετιμέζι / μελάσα (όχι κρασί).
ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΑ ΑΞΙΟΘΕΑΤΑ
Η πόλις Ζιλε απέχει σήμερα 66 χλμ. από την πόλη Τοκάτη.
Σημαντικός αρχαιολογικά ο τύμβος Μαστ, που φιλοξενεί το παλλάτι ενός Χετταίου ηγεμόνα, με πήλινα σκεύη και χεττιτικά ιερογλυφικά.
Το αρχαίο θέατρο, ρωμαϊκων χρόνων. Τα ερείπια του θεάτρου είναι ορατά στα ανατολικά του λόφου της ακρόπολης, μαζί με μερικούς βραχοτάφους. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκης “Αρχαία θέατρο στην Μικρά Ασία”, 2021.
Επίσης πολλά τζαμιά, πολλά κτισμένα με αρχαίο δομικό υλικό…
… λουτρά χαμάμ (16ου και 17ου αιώνα), ο Μεντρεσές Χασάν Αγά (1497), τάφους (από τον 12ο αι.), σπήλαια (Ανζαβούρ), την γέφυρα Χατζί Μποζ, το μοναστήρι στο Κουτουτσάι, κ.ά.
Στο κάστρο [40.30408368544401, 35.88996656923085] σώζονται αρκετές αρχαίες κολώνες, στήλες, κ.ά.
Φτάνει κανεις με το όχημά του έως την είσοδο.
Ανάμεσά τους και αυτή με τα λόγια του Καίσαρος. Αλλά ορισμένοι ερευνητές ισχυρίζονται ότι η αυθεντική κολώνα εκλάπηκε και οι κλέφτες δεν έχουν βρεθεί ακόμη.[8]
ΠΗΓΗ: Γ. Λεκάκης “Αγνωστη Μικρά Ασία”. Γ. Λεκάκης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”. Γ. Λεκάκης “Λεξικο παραδοσεων”.
ΤΩΡΑ, συνεχίζονται οι σωστικές ανασκαφές, στο σημείο όπου ανακαλύφθηκαν αρχαια ψηφιδωτά, κατά την διάρκεια λαθρανασκαφής στον κήπο ενός αμπελώνα, στην περιοχή Zile του Tokat του Πόντου. Τα ψηφιδωτά φέρουν μια γυναικεία μορφή, με την αρχαία ελληνική επιγραφή «ΤΡΥΦΗ» (= ἁβρότης, λεπτότης, ἁπαλότης – Εὐρ. Ἀποσπ. 881.4, Πλάτ.). Ξεχωρίζουν για την κατασκευή τους, η οποία ομοιάζει πολύ με το διάσημο ψηφιδωτό της «Τσιγγάνας / Gypsy Girl», όπως το έχουν ονομάσει, που εκτίθεται στο Μουσείο Ψηφιδωτών Ζεύγμα.
Ειδικοί από το Αρχαιολογικό Μουσείο Tokat διαπίστωσαν ότι τα ψηφιδωτά κάποτε κοσμούσαν το δάπεδο μιας σημαντικής κοινωνικής δομής, που χρονολογείται από τον 2ο αιώνα μ.Χ.
Ο κ. A. Yılmaz (επίκουρος καθηγητής της Σχολής Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου O. Mayıs, στο Τμήμα Αρχαιολογίας), ο οποίος εξέτασε τα ευρήματα επί τόπου, εδήλωσε ότι η επιγραφή αντιπροσωπεύει μια περίπτωση προσωποποίησης.
«Τα ψηφιδωτά, που αποκαλύφθηκαν για πρώτη φορά το 2025 μέσω παράνομης ανασκαφής στο Ζίλε, ήρθαν στην συνέχεια στο φως, κατά την διάρκεια σωστικών ανασκαφών, που διεξήχθησαν από ειδικούς του Αρχαιολογικού Μουσείου της Τοκάτ. Όταν τα αξιολογούμε στο αρχιτεκτονικό τους πλαίσιο, είναι σαφές ότι αποτελούσαν μέρος μιας σημαντικής δομής στην αρχαία κοινωνική ζωή», εδήλωσε ο κ. Γιλμάζ. Κατέχουν σημαντική θέση στην αρχαιολογία της Ανατολίας.
«Παρατηρούμε επίσης ότι χρησιμοποιήθηκαν μαζί τόσο οι τεχνικές opus vermiculatum όσο και opus tessellatum, δημιουργώντας μια πλούσια, πολύχρωμη σύνθεση», είπε.
«Γίνεται φανερό ότι ένας πολυτελής τρόπος ζωής αντικατοπτρίζεται σε αυτά τα ψηφιδωτά και, υπό αυτή την έννοια, χρησιμεύουν επίσης ως μορφή οπτικής έκφρασης ή ακόμα και προπαγάνδας», είπε.
Η ολοκλήρωση της ανασκαφής ολόκληρης της περιοχής, θα συμβάλει σημαντικά στον περιφερειακό τουρισμό.
Η επαρχία Τοκάτης ξεχωρίζει στην Ανατολία, για τον πολιτιστικό της πλούτο, ενώ ανακαλύψεις όπως οι αρχαίες πόλεις Σεβαστούπολη και Κομάνα, μαζί με τα πρόσφατα αποκαλυφθέντα ψηφιδωτά της Ζίλε, καταδεικνύουν την ισχυρή παρουσία της περιοχής κατά την αρχαία εποχή.
ΠΗΓΗ: «Roman-era mosaic resembling ‘Gypsy Girl’ unearthed in Tokat». Hurriyet daily news, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 7.5.2026.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Meral S. «Her yönüyle Zile», εκδ. Sanem Press, OCLC: 23573866, Ζήλα, 1990.
- Prothero W. G. «Armenia and Kurdistan», εκδ. H. M. Stationery Office, Λονδίνο, 1920.
- Texier Ch. «Asie mineure», εκδ. Didot Freres, Παρισι, 1862.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] «Σάκαι μέντοι παραπλησίας ἐφόδους ἐποιήσαντο τοῖς Κιμμερίοις καὶ Τρήρεσι͵ τὰς μὲν μακροτέρας τὰς δὲ καὶ ἐγγύθεν· καὶ γὰρ τὴν Βακτριανὴν κατέσχον καὶ τῆς Ἀρμενίας κατεκτήσαντο τὴν ἀρίστην γῆν͵ ἣν καὶ ἐπώνυμον ἑαυτῶν κατέλιπον τὴν Σακασηνήν͵ καὶ μέχρι Καππαδόκων καὶ μάλιστα τῶν πρὸς Εὐξείνωι οὓς Ποντικοὺς νῦν καλοῦσι͵ προῆλθον. ἐπιθέμενοι δ᾽ αὐτοῖς πανηγυρίζουσιν ἀπὸ τῶν λαφύρων οἱ ταύτηι τότε τῶν Περσῶν στρατηγοὶ νύκτωρ ἄρδην αὐτοὺς ἠφάνισαν. ἐν δὲ τῶι πεδίωι πέτραν τινὰ προσχώματι συμπληρώσαντες εἰς βουνοειδὲς σχῆμα ἐπέθηκαν τεῖχος καὶ τὸ τῆς Ἀναΐτιδος καὶ τῶν συμβώμων θεῶν ἱερὸν ἱδρύσαντο͵ Ὠμανοῦ καὶ Ἀναδάτου Περσικῶν δαιμόνων͵ ἀπέδειξάν τε πανήγυριν(***) κατ᾽ ἔτος ἱεράν͵ τὰ Σάκαια͵ ἣν μέχρι νῦν ἐπιτελοῦσιν οἱ τὰ Ζῆλα ἔχοντες· οὕτω γὰρ καλοῦσι τὸν τόπον· ἔστι δὲ ἱεροδούλων πόλισμα τὸ πλέον· Πομπήιος δὲ προσθεὶς χώραν ἀξιόλογον καὶ τοὺς ἐν αὐτῆι συνοικίσας εἰς τὸ τεῖχος μίαν τῶν πόλεων ἀπέφηνεν ὧν διέταξε μετὰ τὴν Μιθριδάτου κατάλυσιν». – ΠΗΓΗ: Στράβων 11.8.4.
ΑΠΟΔΟΣΙΣ Γ. Λεκάκη:
«Οι Σάκες πραγματοποίησαν παρόμοιες επιδρομές με εκείνες των Κιμμερίων και των Τρηρών, άλλες από μακρινές περιοχές και άλλες από κοντινότερες. Κατέλαβαν πράγματι την Βακτριανή και κυρίευσαν το καλύτερο μέρος της Αρμενίας, στο οποίο άφησαν και το όνομά τους, την Σακασηνή· προχώρησαν μάλιστα έως τους Καππαδόκες, και ιδιαίτερα προς εκείνους που βρίσκονται κοντά στον Εύξεινο Πόντο, τους οποίους τώρα ονομάζουν Ποντικούς. Όταν όμως οι Πέρσες στρατηγοί της περιοχής εκείνης τούς επιτέθηκαν, την ώρα που οι Σάκες γιόρταζαν με τα λάφυρα, τους εξόντωσαν όλους μέσα στην νύχτα. Στην πεδιάδα ύψωσαν έναν βράχο με επίχωση, σχηματίζοντας κάτι σαν λόφο, και πάνω του έκτισαν τείχος και ίδρυσαν ιερό της Αναΐτιδος και των συνθεών της, του Ωμανού και του Αναδάτου, περσικών θεοτήτων. Καθιέρωσαν επίσης ετήσια ιερή πανήγυρη(***), τα Σάκαια, την οποία τελούν ακόμη και σήμερα οι κάτοχοι των Ζήλων — έτσι ονομάζουν τον τόπο αυτό. Η πόλη κατοικείται κυρίως από ιερόδουλους. Ο Πομπήιος, αφού πρόσθεσε σημαντική έκταση γης και εγκατέστησε μέσα στο οχυρό τους κατοίκους της περιοχής, την ανέδειξε σε μία από τις πόλεις που οργάνωσε μετά την κατάλυση του κράτους του Μιθριδάτη».
«Ἐνταῦθα δὲ καὶ τὸ Καινὸν χωρίον προσαγορευθέν͵ ἐρυμνὴ καὶ ἀπότομος πέτρα͵ διέχουσα τῶν Καβείρων ἔλαττον ἢ διακοσίους σταδίους· ἔχει δ᾽ ἐπὶ τῆι κορυφῆι πηγὴν ἀναβάλλουσαν πολὺ ὕδωρ͵ πρός τε τῆι ῥίζηι ποταμὸν καὶ φάραγγα βαθεῖαν· τὸ δ᾽ ὕψος ἐξαίσιον τῆς πέτρας ἐστὶ τοῦ αὐχένος͵ ὥστ᾽ ἀπολιόρκητός ἐστι· τετείχισται δὲ θαυμαστῶς πλὴν ὅσον οἱ Ῥωμαῖοι κατέσπασαν· οὕτω δ᾽ ἐστὶν ἅπασα ἡ κύκλωι κατάδρυμος καὶ ὀρεινὴ καὶ ἄνυδρος͵ ὥστ᾽ ἐντὸς ἑκατὸν καὶ εἴκοσι σταδίων μὴ εἶναι δυνατὸν στρατοπεδεύσασθαι. ἐνταῦθα μὲν ἦν τῶι Μιθριδάτηι τὰ τιμιώτατα τῶν κειμηλίων͵ ἃ νῦν ἐν τῶι Καπιτωλίωι κεῖται Πομπηίου ἀναθέντος. ταύτην δὴ τὴν χώραν ἔχει πᾶσαν ἡ Πυθοδωρὶς προσεχῆ οὖσαν τῆι βαρβάρωι τῆι ὑπ᾽ αὐτῆς κατεχομένηι͵ καὶ τὴν Ζηλῖτιν καὶ Μεγαλοπολῖτιν. τὰ δὲ Κάβειρα Πομπηίου σκευάσαντος εἰς πόλιν καὶ καλέσαντος Διόσπολιν͵ ἐκείνη προσκατεσκεύασε καὶ Σεβαστὴν μετωνόμασε͵ βασιλείωι τε τῆι πόλει χρῆται. ἔχει δὲ καὶ τὸ ἱερὸν Μηνὸς Φαρνάκου καλούμενον͵ τὴν Ἀμερίαν κωμόπολιν πολλοὺς ἱεροδούλους ἔχουσαν καὶ χώραν ἱεράν͵ ἣν ὁ ἱερώμενος ἀεὶ καρποῦται. ἐτίμησαν δ᾽ οἱ βασιλεῖς τὸ ἱερὸν τοῦτο οὕτως εἰς ὑπερβολὴν ὥστε τὸν βασιλικὸν καλούμενον ὅρκον τοῦτον ἀπέφηναν τύχην βασιλέως καὶ Μῆνα Φαρνάκου. ἔστι δὲ καὶ τοῦτο τῆς σελήνης τὸ ἱερόν͵ καθάπερ τὸ ἐν Ἀλβανοῖς καὶ τὰ ἐν Φρυγίαι͵ τότε τοῦ Μηνὸς ἐν τῶι ὁμωνύμωι τόπωι καὶ τὸ τοῦ Ἀσκαίου τὸ πρὸς Ἀντιοχείαι τῆι πρὸς Πισιδίαι καὶ τὸ ἐν τῆι χώραι τῶν Ἀντιοχέων. Ὑπὲρ δὲ τῆς Φαναροίας ἐστὶ τὰ Κόμανα τὰ ἐν τῶι Πόντωι͵ ὁμώνυμα τοῖς ἐν τῆι μεγάληι Καππαδοκίαι καὶ τῆι αὐτῆι θεῶι καθιερωμένα͵ ἀφιδρυθέντα ἐκεῖθεν͵ σχεδὸν δέ τι καὶ τῆι ἀγωγῆι παραπλησίαι κεχρημένα τῶν τε ἱερουργιῶν καὶ τῶν θεοφοριῶν καὶ τῆς περὶ τοὺς ἱερέας τιμῆς͵ καὶ μάλιστα ἐπὶ τῶν πρὸ τοῦ βασιλέων͵ ἡνίκα δὶς τοῦ ἔτους κατὰ τὰς ἐξόδους λεγομένας τῆς θεοῦ διάδημα φορῶν ἐτύγχανεν ὁ ἱερεύς͵ καὶ ἦν δεύτερος κατὰ τιμὴν μετὰ τὸν βασιλέα» – ΠΗΓΗ: Στράβων 12.3.31-32.
ΑΠΟΔΟΣΙΣ Γ. Λεκάκη:
«Εδώ βρίσκεται και το λεγόμενο Καινό Χωρίο, ένας απόκρημνος και απότομος βράχος, που απέχει από τα Κάβειρα λιγότερο από 200 σταδια. Στην κορυφή του υπάρχει πηγή που αναβλύζει άφθονο νερό, ενώ στη βάση του ποτάμι και βαθειά χαράδρα. Το ύψος του βράχου είναι εξαιρετικά μεγάλο ως προς τον αυχένα του, ώστε να είναι απόρθητος. Ήταν οχυρωμένος θαυμαστά, εκτός από τα σημεία που κατέστρεψαν οι Ρωμαίοι. Όλη η περιοχή γύρω είναι κατάφυτη από δάση, ορεινή και άνυδρη, ώστε μέσα σε 120 σταδια να μην είναι δυνατόν να στρατοπεδεύσει στρατός.
Εκεί ο Μιθριδάτης φύλαγε τα πολυτιμότερα από τα κειμήλιά του, τα οποία τώρα βρίσκονται στο Καπιτώλιο, αφού τα αφιέρωσε ο Πομπήιος. Όλην αυτήν την περιοχή κατέχει η Πυθοδωρίδα, επειδή συνορεύει με την βαρβαρική χώρα που βρίσκεται υπό την εξουσία της, καθώς και την Ζηλίτιδα και την Μεγαλοπολίτιδα.
Τα Κάβειρα, αφού ο Πομπήιος τα οργάνωσε ως πόλη και τα ονόμασε Διόσπολη, εκείνη τα ανέπτυξε ακόμη περισσότερο και τα μετονόμασε Σεβαστή· και χρησιμοποιεί την πόλη ως βασιλική έδρα. Κατέχει επίσης και το ιερό του Μηνός(*)Φαρνάκου, καθώς και την κωμόπολη Αμερία, που έχει πολλούς ιερόδουλους και ιερή γη, την οποία εκμεταλλεύεται πάντοτε ο εκάστοτε αρχιερέας.
(*) Ο Μην (< Μίνως, Μανού, Μανιτού, Μάνο / Μάνος, Εμμανουηλ, κλπ.) προέρχεται από το επίθετο του πρώτου μεγάλου βασιλιά της ανθρωπότητος, του Μάνη Ουρανού, πατέρα του Κρόνου, δημιουργό του ανθρώπου (man) και της ανθρωπότητος (human).
Οι βασιλείς τίμησαν αυτό το ιερό σε τόσο υπερβολικό βαθμό, ώστε καθιέρωσαν ως βασιλικό όρκο την επίκληση: “στην τύχη του βασιλιά και στον Μήνα Φαρνάκο”. Πρόκειται για ιερό της Σελήνης, όπως εκείνο των Αλβανών [σ.σ.: Εννοεί των Αλβανών του Καυκάσου, προγόνων των Αλβανών Βαλκανίων) και τα ιερά της Φρυγίας, δηλαδή του Μηνός στον ομώνυμο τόπο, του Ασκαίου κοντά στην Αντιόχεια της Πισιδίας και εκείνο στη χώρα των Αντιοχέων.
Πάνω από την Φαναροία βρίσκονται τα Κόμανα του Πόντου, που έχουν το ίδιο όνομα με τα Κόμανα της Μεγάλης Καππαδοκίας και είναι αφιερωμένα στην ίδια θεότητα· είχαν ιδρυθεί από εκείνους και ακολουθούσαν σχεδόν παρόμοια τάξη τόσο στις ιεροτελεστίες και τις θεοφορίες, όσο και στις τιμές προς τους ιερείς, ιδιαίτερα την εποχή των παλαιότερων βασιλέων. Τότε, δύο φορές τον χρόνο, κατά τις λεγόμενες “εξόδους” της θεάς, ο ιερέας φορούσε διάδημα και κατείχε την δεύτερη θέση στην τιμή μετά τον βασιλιά».
[2] Επίσης γνωστή ως Ζηλίδα (> παραφθ. Ζιλέχ, Ζιλελί, Zeyli / Ζεϋλί και Σίλας, Sılay) και Γκουργκουρίγιε, Kırkıriyye / Karkariyye / Καρκαρίγιε / Harkariye. «Σίλλα», στην τοπική σημαίνει «σεβαστός» και προφανώς αναφέρεται στον σεβαστό θεό Ήλιο [σαϜέλιος > ἀϜέλιος] – βλ. σχετικά ελληνικά τοπωνύμια: Ζέλεια Τρωάδος, Ζελί Φθιωτιδος, Σελί, Σέλι, κλπ.
Κοντά της οι οικισμοί: Τουρχάλ, Τσεκερέκ, Άρτοβα, Καντισέχρι και Αμάσεια.
[3] Η αρχαία ελληνική Τοκάτη. Αναφέρεται από τον Βυζαντινό γεωγράφο Ιεροκλή στον «Συνέκδημο» ως Ευδοκία στην Καππαδοκία (6ος αιώνα μ.Χ.). Κατά παράφραση αυτής, ελέγετο και Δόκια / Δοκεία / Δοχεία(**). Ελέγετο Κομάνα κατά την Βυζαντινή περίοδο. Οι Σελτζουκοι την είπαν Dar Ün-Nusret. Και οι Μογγόλοι Sobaru.
(**) Κατ’ άλλους (βλ. Οζ. Οζτούρκ «Πόντος») ελέγετο Dahyu (= χώρα, σατραπεία) στα αβεστικά και χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά ως να ανήκει στην Καππαδοκία κατά την Αυτοκρατορία των Αχαιμενιδών τον 6ο αιώνα π.Χ. Αλλά οι οι Αχαιμενιδαι την έλεγαν Kah-Cun.
[4] ΠΗΓΗ: Özgüç T. «Excavations at Maşat Höyük and investigations in its vicinity», εκδ. Türk Tarih Kurumu Basımevi, Άγκυρα, 1978.
[5] Gasga, Kasga, Kaska (χεττ.), Ksks (επιγραφές Ραμσή Β’), mat Kasku (ασσυρ.), ktk (ουγκαριτικα)
[6] Υποδιοικητές Επίσκοποι της:
- Ηράκλειος (Σύνοδος Άγκυρας 314 και στην Οικουμενική Α΄ Σύνοδο Νίκαιας, 325)
- Βιτινίκος (αρειανός, Σύνοδος Γάγγρας, 340 και στο συμβούλιο των Αρειανών στην Φιλιππούπολη το 343 / 344).
- Αττικός (Σύνοδος Χαλκηδόνας, 451).
- Υπερέχιος (υπογραφει την επιστολή της επισκοπής του Ελληνοπόντου προς τον Βυζαντινό αυτοκράτορα Λέοντα Α΄ τον Θράκα, αφού ο Πατριάρχης Προτέριος της Αλεξάνδρειας λιντσαρίστηκε από κοπτικά πλήθη, 458)
- Γεώργιος (Πενθέκτη Σύνοδο εν Τρούλλω, 692)
- Κωνσταντίνος (Β΄ Σύνοδος Νίκαιας, 787)
- Παύλος (Σύνοδος Κωνσταντινούπολης, 869-870 και 879-880, η οποία αποκατέστησε τον Οικουμενικό Πατριάρχη Φώτιο).
- Ευθύμιος Αγριτέλης, κατά κόσμον Ευστράτιος (από τα Παράκοιλα Λέσβου, 1876 – 1921) ο Έλλην Ορθόδοξος επίσκοπος της πόλης (Ιούνιος 1912 – Μάιος 1921), που φυλακίστηκε και εκτελέστηκε από τις τουρκικές Αρχές, επειδή παρότρυνε τους Ποντίους να πάρουν τα όπλα εναντίον των τουρκικών πολιτοφυλακών (τσέτες), που τρομοκρατούσαν τον ελληνικό πληθυσμό εκείνη την εποχή. Ανακηρύχθηκε άγιος ιερομάρτυρας, Επίσκοπος Ζήλων. Η μνήμη του εορτάζεται στην Λέσβο (και αλλαχού) στις 29 Μαΐου καθώς και την Κυριακή προ της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού (14 Σεπτεμβρίου) μαζί με τους Μικρασιάτες Νεομάρτυρες (Χρυσόστομο Σμύρνης, Προκόπιο Εικονίου, Γρηγόριο Κυδωνιών και Αμβρόσιο Μοσχονησίων). – ΠΗΓΗ: Γ. Λεκάκης “Ταματα και αναθαματα”.
Η επισκοπή αποκαταστάθηκε ονομαστικά τον 18ο αιώνα. ως Λατινική Τιτουλαριακή επισκοπή της Ζέλα.
[8] ΠΗΓΗ: «Zile’de ‘Geldim – Gördüm – Yendim’». NTV Turkey, NTVMSNBC, 2004.
Ζιλιτις, αρχαια ελληνικι πολη Ποντος / Καππαδοκια, Ιουλιος Καισαρ ηρθα, ειδα, νικησα Λεκακης Ζιλιτιδα, αρχαιες ελληνικες πολεις Ποντου / Καππαδοκιας Καισαρας ηλθα, νικη 40ος παραλληλος
