Οι 8 αρχαίοι ναοί της Ναυπάκτου και τα δυο Ασκληπιεία της! – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Οι αρχαίες πηγές αναφέρουν 8 αρχαία ιερά στην Ναύπακτο της Αιτωλοακαρνανίας, αφιερωμένα:

• στον Ασκληπιό (της ιατρικής και της υγιείας),
• την θεά Αθηνά,
• την θεά Αφροδίτη[1],
• τον θεό Απόλλωνα,
• την Αρτέμιδα[2] – ΔΙΑΒΑΣΤΕ για την λατρεια της Αρτεμιδος στην Αιτωλοακαρνανια, ΕΔΩ.
• τον θεό Διόνυσο,
• τον Ποσειδώνα[2] και αργότερα
• τον θεό Σάραπι.

Από όλα αυτά έχουν ταυτιστεί δυστυχώς, μόνον το ιερό του Ασκληπιού και της Αθηνάς…

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΝΑΥΠΑΚΤΟΥ, ΕΔΩ.

Το Ασκληπιείο της Ναυπάκτου βρίσκεται στην καρδιά της πόλεως της Ναυπάκτου, στον 38^ο παράλληλο [38.39430752680401, 21.838598601694304]. Πιο κέντρο δεν γίνεται. Από τον μυχό του λιμανού απέχει 900 μ. Επάνω σε έναν λόφο, στο ανατολικό άκρο του χαμηλου λόφου που σήμερα λέγεται Τσουκάρι, κοντά σε μια πηγή, το Κεφαλόβρυσο. Αυτή θα έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην επιλογή της τοποθεσίας. Στις τελετουργιες του Ασκληπιού, ήταν ο καθαρμός / εξαγνισμός, και το λουτρο πριν από την εγκοίμηση. Τότε ήταν έξω από τα αρχαία της τείχη.

Ήταν ένα σημαντικό αρχαίο Ιερό, και θα ήταν και ιατρικό κεντρο για τους κατοίκους της περιοχής, αλλά και για τους ναυτικούς. Επί Παυσανία είχε μάλλον παρακμάσει.

Ο ίδιος όμως διασώζει μια ενδιαφέρουσα παράδοση για την ίδρυσή του: «τοῦ δὲ Ἀσκληπιοῦ τὸ ἱερὸν ἐρείπια ἦν, ἐξ ἀρχῆς δὲ ᾠκοδόμησεν αὐτὸ ἀνὴρ ἰδιώτης Φαλύσιος. νοσήσαντι γάρ οἱ τοὺς ὀφθαλμοὺς καὶ οὐ πολὺ ἀποδέον τυφλῷ ὁ ἐν Ἐπιδαύρῳ πέμπει θεὸς Ἀνύτην τὴν ποιήσασαν τὰ ἔπη φέρουσαν σεσημασμένην δέλτον. τοῦτο ἐφάνη τῇ γυναικὶ ὄψις ὀνείρατος, ὕπαρ μέντοι ἦν αὐτίκα: καὶ εὗρέ τε ἐν ταῖς χερσὶ ταῖς αὑτῆς σεσημασμένην δέλτον καὶ πλεύσασα ἐς τὴν Ναύπακτον ἐκέλευσεν ἀφελόντα τὴν σφραγῖδα Φαλύσιον ἐπιλέγεσθαι τὰ γεγραμμένα. τῷ δὲ ἄλλως μὲν οὐ δυνατὰ ἐφαίνετο ἰδεῖν τὰ γράμματα ἔχοντι οὕτω τῶν ὀφθαλμῶν: ἐλπίζων δέ τι ἐκ τοῦ Ἀσκληπιοῦ χρηστὸν ἀφαιρεῖ τὴν σφραγῖδα, καὶ ἰδὼν ἐς τὸν κηρὸν ὑγιής τε ἦν καὶ δίδωσι τῇ Ἀνύτῃ τὸ ἐν τῇ δέλτῳ γεγραμμένον, στατῆρας δισχιλίους χρυσοῦ» [38.13] / Ένας ιδιώτης, ο Φαλύσιος, υπέφερε από σοβαρή πάθηση στα μάτια, ήταν σχεδόν τυφλός. Ο Επιδαύριος Ασκληπιός έστειλε την ποιήτρια των επών Ανύτη, με μια σεσημασμένη δέλτο (αποδίδεται ως σφραγισμένη πινακίδα), καλώντας τον Φαλύσιο να την διαβάσει. Όταν άνοιξε την σφραγίδα και επιχείρησε να την διαβάσει, η όρασή του αποκαταστάθηκε πλήρως, αφού είδε το κερί! Ως ένδειξη ευγνωμοσύνης, πρόσφερε στην Ανύτη 2.000 χρυσούς στατήρες! Και επί πλέον προχώρησε στην ίδρυση του Ιερού, προς τιμήν του ισοθεού Ασκληπιού. – Ας σημειωθεί ότι και στο Ασκληπιείον της Επιδαύρου αναφέρονται θεραπείες τυφλών!

• ΔΙΑΒΑΣΤΕ Γ. Λεκάκης: Η Τεγεάτισσα Ανύτη, «ο θηλυκός Όμηρος», ΕΔΩ.

Σήμερα, διασώζεται ένα άνδηρο (διαστάσεων 15 Χ 12 μ.), λαξευμένο στον βράχο, καθώς και ένας φυσικός λειασμένος βράχος (ύψους 3,5 μ.), με χρήση τοίχου-πίνακα για την εγχάραξη επιγραφών. Σώζονται ίχνη γραμμάτων, τουλάχιστον 8 περιπτώσεων. Από τον χώρο του Ιερού προέρχονται σημαντικές επιγραφές για απελευθερώσεις[3], ιδιαιτερως πολύτιμες για την ιστορία των Αιτωλών. Οι επιγραφές αυτές, είναι χαραγμένες είτε σε αρχιτεκτονικά μέλη, είτε σε φυσικούς βράχους (από τα τέλη 3ου – μέσα 2ου αιώνα π.Χ.). Αλλά πολλά από τα ευρήματα έχουν… χαθεί…

Αρκετοί ενεπίγραφοι λίθοι του ιερού χρησιμοποιήθηκαν σε δεύτερη χρήση ως… οικοδομικό υλικό από κατοίκους της περιοχής.

Το Ασκληπιείον Ναυπάκτου συνδέεται άμεσα με αυτό της Επιδαυρου.

Η θέση του ιερού ταυτίστηκε για πρώτη φορά από τον Weil το 1879.

Το Ασκληπιείον κείται στην νυν οδό Ασκληπιού, και φτάνεις εύκολα σε αυτό, με λίγα μόνο σκαλάκια… Κι όμως παραμένει άγνωστο στους πολλούς!

• Άλλο Ασκληπιείο στην Ναυπακτία, ήταν το «Ασκληπιείο εν Κρουνοίς» – βρίσκεται σήμερα 1 χλμ. ΒΔ. του χωριού Σκάλα[4] στον 38^ο παράλληλο [38.42870461083577, 21.853658113924716], στην δυτική πλευρά του ομώνυμου ρέματος, σε μία δασώδη περιοχή με δύσκολη πρόσβαση. Αγροτικό ιερό, πιθανόν αρχικώς σπηλαιώδες. Σήμερα σώζεται επίσης ένα μικρό άνδηρο (διαστάσεων 13 Χ 9 μ.), διαμορφωμένο σε ύψος περίπου 6 μ. επάνω από το ρέμα. Στις τρεις του πλευρές (δυτική, ανατολική και βόρεια) ορίζεται από ισχυρούς αναλημματικούς τοίχους, κατασκευασμένους σε ψευδοϊσόδομο σύστημα. Δεν αποκλείεται οι τοίχοι να σώζονται σε όλο σχεδόν το αρχικό τους ύψος.
• Άλλο Ασκληπιείο στην Αιτωλοακαρνανία ευρέθη στο αρχαίο Τριχωνιον / Τριχωνειον [38.528622813376295, 21.5286483134525], νυν χωριό Γαβαλού, στην λίμνη Τριχωνίδα. Άκμασε τον 3ο αι.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκάκης «Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις». ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 4.7.2018.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• ΛΕΠΑΝΤΟ.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1]  Ἀφροδίτη δὲ ἔχει μὲν ἐν σπηλαίῳ τιμάς: εὔχονται δὲ καὶ ἄλλων εἵνεκα καὶ αἱ γυναῖκες μάλιστα αἱ χῆραι γάμον αἰτοῦσι παρὰ τῆς θεοῦ. – ΠΗΓΗ: Παυσ. Φωκ. 38.12.

[2] «ἐνταῦθα ἔστι μὲν ἐπὶ θαλάσσῃ ναὸς Ποσειδῶνος καὶ ἄγαλμα ὀρθὸν χαλκοῦ πεποιημένον, ἔστι δὲ καὶ ἱερὸν Ἀρτέμιδος καὶ ἄγαλμα λευκοῦ λίθου: σχῆμα δὲ ἀκοντιζούσης παρέχεται καὶ ἐπίκλησιν εἴληφεν Αἰτωλή» – ΠΗΓΗ: Παυσ. Φωκ. 38.12.

[3] Η πράξη της απελευθέρωσης ήταν μια φανταστική «πώληση» / αφιέρωση δούλου προς έναν θεό. Και σήμερα επιβίωσε στον χριστιανισμό, όταν λένε οι πιστοί «δούλος σου, Κύριε!». Στα αρχαία χρόνια επικυρωνόταν με την σύνταξη επίσημου εγγυητικού εγγράφου.

[4] Το χωριό Σκάλα στον 38^ο παράλληλο [38°25′24″N 21°50′32″E] απέχει 7 χλμ. ΒΑ. της Ναυπάκτου, βρίσκεται στην κατάφυτη στη κοιλάδα Φτέρη, στον δρόμο Ναυπάκτου – Ιαματικών Λουτρών Στάχτης στον 38^ο παράλληλο [38°31′9.23″N 21°46′36.12″E] τα οποία απέχουν 30 χλμ. Β. – ΒΔ. της Ναυπάκτου. στην κοιλάδα του χειμάρρου Πόριαρη.

Μέσα σε ένα φυσικό καταφύγιο πολλών ενδημικών ειδών (ζαρκάδια, αγριογούρουνα κ.ά. ζώα και πτηνά). Εδώ ο (ανακαινισμένος) πετρόκτιστος νερόμυλος «Μύλος της Παναγίας> (λειτουργούσε μέχρι το 1950). Το όνομά της το οφείλει στο τεφρό χρώμα των αλατούχων αποθέσεων της ιαματικής πηγής, Δ. του χωριού. Ιαματική πηγή γνωστή από την αρχαιότητα. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκης «Οι 755 έως τώρα γνωστές ιαματικές πηγές της Ελλάδος». Ταυτίζεται με την μυθική πηγή της παρθένου Καλλιρρόης, από την Καλυδώνα, που την ερωτεύθηκε παράφορα ο ιερέας του θεού Διονύσου, Κόρεσος. Τα λουτρά λειτουργούσαν και κατά την ρωμαϊκή κατοχή. Καταστράφηκαν μάλλον το 218 π.Χ. με την καταστροφή του ναού του Θέρμιου Απόλλωνα, με τον οποίο σχετίζονταν. Στον «Μύλο Μακρυγιάννη» ευρέθησαν ένα αρχαίο μαρμάρινο ανάκλιντρο και αετωματική στήλη με επιγραφή “ΚΡΙΝΟΛΑΟΥ“.

αρχαιοι ναοι Ναυπακτου ασκληπιεια Λεκακης αρχαιο ναος Ναυπακτος ασκληπιειο ασκληπιειον αρχαια ιερα ασκληπιος ιατρικη υγιεια υγεια θεα Αθηνα θεα Αφροδιτη θεος Απολλωνας, απολλων Αρτεμις αρτεμη Διονυσος, Ποσειδωνας Ποσειδων Σαραπις ασκληπιου αθηνα 38^ος παραλληλος λιμανι λοφος Τσουκαρι, πηγη Κεφαλοβρυσο τελετουργια καθαρμος / εξαγνισμος, λουτρα εγκοιμηση τειχη αρχαιο Ιερο ιατρικο κεντρο κατοικοι ναυτικοι Παυσανιας παραδοση ιδρυση ιερον ερειπια ανηρ ιδιωτης Φαλυσιος νοσος οφθαλμοι αποδεον τυφλος επιδαυρος ανυτη επη σεσημασμενη δελτος γυναικα οψις ονειρατος, υπαρ αυτικα σφραγιδα γεγραμμενα γραμματα οφθαλμος χρηστος κηρος υγιης γεγραμμενο στατηρας δισχιλιοι χρυσος παθηση ματια ποιητρια επη επος ανυτη, σφραγισμενη πινακιδα διαβασμα οραση αποκατασταση ενδειξη ευγνωμοσυνη χρυσοι στατηρες ιδρυτης ισοθεος ανδηρο λαξευμενο βραχος, φυσικος λειασμενος βραχος χρηση τοιχος πινακας εγχαραξη επιγραφη γραμματα επιγραφες απελευθερωση ιστορια Αιτωλοι αρχιτεκτονικα μελη, 3ος 2ος αιωνας πΧ χαμενα ευρηματα ενεπίγραφος λιθος δευτερη χρηση οικοδομικο υλικο κατοικοι Επιδαυρος αργολιδα πρωτη φορα Weil 19ος αιωνας μχ 1879 οδος Ασκληπιου σκαλοπατια αγνωστο Ασκληπιειο εν Κρουνοις κρουνοι κρουνος χωριο Σκαλα ρεμα δασος αγροτικο σπηλαιωδες αναλημματικος κατασκευη ψευδοισοδομο συστημα σπηλαιο τιμη εινεκα γυναικες χηρα γαμος αιτηση θαλασσα Ποσειδωνος αγαλμα ορθο χαλκο πεποιημενο ιερον Αρτεμιδος λευκος λιθος σχημα ακοντιζουση ακοντιο επικληση ειληφεν Αιτωλη απελευθερωση φανταστικη πωληση αφιερωση δουλου δουλος δουλεια επιβιωση χριστιανισμος πιστοι συνταξη επισημο εγγυητικο εγγραφο εγγυηση χωριο Σκαλα κοιλαδα Φτερη, Ιαματικα Λουτρα Σταχτης φυσικο καταφυγιο ενδημικα ειδώη ζαρκαδι, αγριογουρουνο ζωα πτηνα ανακαινισμενος πετροκτιστος νερομυλος μυλος της Παναγιας παναγια 1950 ονομα τεφρο χρωμα αλατουχες αποθεσεις ιαματικη πηγη αρχαιοτητα ιαματικες πηγες Ελλαδος μυθικη παρθενος Καλλιρροη Καλυδωνα, καλυδων ερωτας παραφορος ιερεας ιερευς Κορεσος ρωμαικη κατοχη εποχη καταστροφη 218 πΧ Θερμιους Απολλων θερμο Μακρυγιαννης αρχαιο μαρμαρινο ανακλιντρο αετωματικη στηλη ΚΡΙΝΟΛΑΟΣ κρινολαος θεραπεια τυφλοτητας τυφλοτητος τυφλου αρχαιες θεραπειες τυφλων τυφλοτητα τυφλοτης αρχαιολογικος χωρος αρχαιολογικοι χωροι Ασκληπιεια Αιτωλοακαρνανιας αρχαιο Τριχωνιον, Τριχωνιο χωριο Γαβαλου, λιμνη Τριχωνιδα Τριχωνις τριχονιον, Τριχονιο Τριχονιδα Τριχονις Τριχωνειον Τριχωνειο Τριχονειον Τριχονειο